Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 3:9

Διότι έτσι νομίζω ότι θα κατανοήσεις ορθά και αυτό που ειπώθηκε από τον Παύλο προς κάποιους: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι κοιλοπονώ, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας», και πάλι: «Διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα διά του Ευαγγελίου.» <Μην απορήσεις που σου είπα: Πρέπει να γεννηθείτε άνωθεν. Το πνεύμα πνέει όπου θέλει, και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα.> Είναι αρετή του δασκάλου να μπορεί με ποικίλους τρόπους να μεθοδεύει τον νου των ακροατών, και να προχωρά μέσα από πολλά νοήματα, συσσωρεύοντας τις αποδείξεις για όσα ο λόγος φαίνεται δυσχερής. Δέχεται λοιπόν τον τύπο του μυστηρίου μέσα από παραδείγματα, και λέει: Αυτό το εγκόσμιο και εναέριο πνεύμα πνέει σε όλη την οικουμένη, και διατρέχοντας όπου ακριβώς θέλει, φανερώνει την παρουσία του μόνο με τον ήχο, και διαφεύγει μεν από τα μάτια όλων, αλλά ερχόμενο σε επαφή με τα σώματα μέσω λεπτότατων πνοών, μεταδίδει κάποια αίσθηση της φυσικής ενέργειας που ενυπάρχει σε αυτό. Έτσι να κατανοήσεις, λέει, και την αναγέννηση διά του Πνεύματος, καθοδηγούμενος από τα μικρά παραδείγματα προς τα μεγαλύτερα, και συλλαμβάνοντας με τον νου αυτά που υπερβαίνουν τις αισθήσεις, σαν σε εικόνα, μέσω του λόγου που παρατέθηκε. <Αποκρίθηκε ο Νικόδημος και του είπε: Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; Αποκρίθηκε ο Ιησούς και του είπε.> Σε τίποτα δεν ωφέλησε ο μακροσκελής λόγος αυτόν που δεν κατανοούσε τίποτα.

Πρέπει, λοιπόν, να ωφελούμαστε από αυτό, και διορθώνοντας τον δικό μας βίο από τα σφάλματα των άλλων, κατά την παραλαβή των θείων μυστηρίων να έχουμε πίστη αδιαμφισβήτητη, και σε κανένα από όσα λέγονται να μην προβάλλουμε το «Πώς». Διότι αυτός ο λόγος είναι ιουδαϊκός, και γι' αυτό αποτελεί αιτία της έσχατης κόλασης. Επειδή και ο άρχοντας της ιουδαϊκής συναγωγής, που ήταν ο Νικόδημος, λέγοντας το «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», όταν άκουγε τους θείους λόγους, δικαίως ελέγχθηκε ακούγοντας: «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και αυτά δεν τα γνωρίζεις;». Αποβαίνοντας, λοιπόν, πιο επιδέξιοι στην αναζήτηση του συμφέροντος, έστω και μέσα από την ατοπία των άλλων, ας αποφεύγουμε να λέμε το «Πώς» σε όσα ενεργεί ο Θεός, και μάλλον ας φροντίσουμε να αναθέτουμε σε Αυτόν την πλήρη γνώση του τρόπου των δικών Του έργων. Διότι όπως ακριβώς κανείς δεν θα μάθει τι είναι ο Θεός κατά τη φύση Του, αλλά δικαιώνεται πιστεύοντας «ότι υπάρχει, και ανταμείβει όσους Τον αναζητούν», έτσι και πάλι, αν και θα αγνοεί τον τρόπο με τον οποίο επιτελείται το κάθε Του έργο, αναθέτοντας όμως την έκβαση στην πίστη και συνομολογώντας πως ο Θεός, που είναι πάνω από όλους, τα μπορεί όλα, θα λάβει για αυτήν την καλή του πεποίθηση έναν διόλου ευκαταφρόνητο μισθό.

Έπειτα πώς εσείς, που είστε σαν πηλός στα χέρια του κεραμέα, και μη γνωρίζοντας διόλου με ποιον τρόπο θα συντελεστεί η πνευματική σας αναγέννηση, δεν φοβάστε να φιλονικείτε; Και δεν κρίνατε σωστότερο να παραχωρήσετε σε Αυτόν, ως δημιουργό και πατέρα, τον τρόπο με τον οποίο θα γίνουν αυτά; Διότι το ότι οι Ιουδαίοι φιλονικούσαν με τα λόγια του Σωτήρα, τα οποία τους είπε γι' αυτά τα ζητήματα, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το αντιληφθεί κανείς. Διότι είπε προς τον Νικόδημο: «Αμήν, αμήν σας λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος όμως, ορμώντας ασύνετα σε όσα ξεπερνούν τον νου, αντέλεγε λέγοντας: «Μήπως μπορεί ένας άνθρωπος, ενώ είναι γέροντας, να εισέλθει δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Και προσέθετε σε αυτά και άλλη ερώτηση για το μυστήριο: Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; Τι απάντησε λοιπόν σε αυτά ο Χριστός; «Εάν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε, πώς θα πιστέψετε εάν σας πω τα επουράνια;» Είναι αναγκαίο, επομένως, να υποτάσσεται κανείς σε όσα λέει ο Θεός. Αυτός γνωρίζει την οδό των δικών Του έργων, και τα δικά Του δημιουργήματα δεν πρέπει να ερευνώνται με περιέργεια, αλλά αρμόζει να τιμώνται από εμάς με ακλόνητη πίστη όσα ξεπερνούν τον ανθρώπινο νου.

Καθώς απομακρύνονταν πλέον και τρέπονταν σε φυγή, ο Μωυσής τους φέρνει πίσω και μιλούσε με αυτόν τον τρόπο στους γιους του Ισραήλ, βάζοντας μπροστά στο πρόσωπό του το κάλυμμα, και καθιστώντας την ακτίνα του θείου φωτός που προερχόταν από αυτόν μόλις ανεκτή στα πλήθη με το να τη σκιάζει. «Αλλά όταν», λέει, «εισερχόταν προς τον Θεό, αφαιρούσε το κάλυμμα.» Κατανόησε, λοιπόν, πώς το φως του ίδιου του νόμου είναι κατά κάποιον τρόπο αχώρητο για τις διάνοιες των Ιουδαίων. Εάν, όμως, κατανοηθούν πνευματικά τα όσα είναι γραμμένα σε αυτόν (διότι δεν θα κατευθύνει σε τίποτε άλλο, παρά στο μυστήριο του Χριστού), θα ενσταλάξει στις καρδιές των ακροατών το θείο και διαυγέστατο φως. Αλλά οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ δεν θα μπορούσαν να ακούσουν τέτοιους σεπτούς λόγους, ούτε θα κατανοούσαν αβίαστα το βάθος του μυστηρίου. Και βέβαια ο Νικόδημος, όταν άκουγε τον Χριστό να μιλά για την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος, με ψυχρότητα και νωθρότητα αναφώνησε λέγοντας: «Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να αναγεννηθεί, όντας γέρος; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Και πρόσθετε σε αυτά, όταν ο Χριστός τον έπειθε ότι πρέπει να τιμά με πίστη όσα ξεπερνούν τον νου και τον λόγο: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», καίτοι ο νόμος προδιατύπωνε το μυστήριο μέσα από αναρίθμητα σχήματα.

Εκείνο, όμως, οφείλουμε να αναλογιστούμε. Διότι το να περιεργαζόμαστε όσα ξεπερνούν τα μέτρα μας δεν είναι αζήμιο, ενώ είναι εντελώς ανόητο να υποβάλλουμε σε λογικό έλεγχο όσα υπερβαίνουν τον νου, και να προσπαθούμε να κατανοήσουμε όσα είναι αδύνατον να κατανοηθούν. Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι αυτό το τόσο βαθύ μυστήριο, το οποίο υπερβαίνει τον νου μας, τιμάται με απεριέργαστη πίστη; Το δε να λέει κανείς ασύνετα, «πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά;», αφήνοντάς το στον Νικόδημο εκείνο και στους ομοίους του, εμείς θα αποδεχθούμε ανεπιφύλακτα όσα αποκαλύπτονται μέσω του θείου Πνεύματος, και θα πιστέψουμε στον ίδιο τον Χριστό που λέει: «Αμήν, αμήν σας λέω, όσα γνωρίζουμε μιλάμε, και όσα έχουμε δει μαρτυρούμε». Β— Σωστά μιλάς. Α— Ας εξαλειφθεί, λοιπόν, κάθε φλυαρία, και αδρανής μύθος, και ψευδής δοξασία και η απάτη των περίτεχνων λέξεων.

«Όπως με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας, και εγώ ζω δια του Πατέρα, έτσι και εκείνος που με τρώει, θα ζήσει και αυτός δι' εμέ.» Αν και πώς να μην είναι ακριβές το να πούμε ότι η σάρκα δεν κατήλθε από τους ουρανούς, αλλά προήλθε από την Παρθένο, σύμφωνα με τις Γραφές; Ο Λόγος όμως <δεν τρώγεται>, αλλά συνενώνει και τα δύο σε ένα, και σαν να αναμειγνύει μεταξύ τους τα ιδιώματα των φύσεων, όπως μας καθίσταται φανερό μέσα από αναρίθμητα λόγια. Διότι προς τον Νικόδημο, που δεν κατανοούσε το μυστήριο και αναφώνησε από άγνοια: «Πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά;», λέει: «Εάν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε, πώς θα πιστέψετε εάν σας πω τα επουράνια;»

Ενώ, λοιπόν, αυτή η έρευνα βρίσκεται μπροστά μας, ο νέος θεολόγος προσθέτει στον λόγο του ρευστότητα και πάθος και υλική αιτία και κάποια ενέργεια που δεν είναι καθαρή από ρύπο και εξωτερικά εισρέουσα χορηγία και όλα τα παρόμοια. Δεν γνωρίζω τι έπαθε αυτός, ο οποίος ισχυρίζεται ότι, λόγω της υπερβολικής του σοφίας, τίποτε από τα ακατάληπτα δεν παραμένει έξω από τη γνώση του, και ο οποίος υπόσχεται να ερμηνεύσει την άρρητη γέννηση του Υιού, και αφού απομακρύνθηκε από τα προκείμενα ζητήματα, καταδύεται σαν χέλι στον ιλυώδη βούρκο των λογισμών. Πράττει όπως ακριβώς εκείνος ο νυκτερινός Νικόδημος, ο οποίος, όταν ο Κύριος δίδασκε για τη γέννηση άνωθεν, παρασυρόταν από τους λογισμούς του προς τον κόπο της μήτρας, και απορούσε πώς θα μπορούσε κανείς να βρεθεί για δεύτερη φορά μέσα στην κοιλιά, λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν να γίνει αυτό;», νομίζοντας ότι, επειδή ένας γέροντας δεν μπορεί να κυοφορηθεί ξανά σε μητρικά σπλάχνα, θα απέδειχνε την πνευματική γέννηση ως ανυπόστατη. Όπως όμως ο Κύριος διόρθωσε την πεπλανημένη αντίληψη εκείνου, λέγοντας ότι τα ιδιώματα της σάρκας και του πνεύματος είναι ασύμμεικτα, έτσι ας διορθώσει και αυτός τον εαυτό του στα ίδια ζητήματα, αν το επιθυμεί. Διότι φρονώ πως ο ερευνητής της αλήθειας οφείλει να εξετάζει το προκείμενο ζήτημα με βάση τη δική του φύση, και όχι να διαβάλλει το άυλο αποδίδοντάς του ιδιότητες των υλικών πραγμάτων. Διότι, αν ο άνθρωπος ή το βόδι ή οποιοδήποτε άλλο από τα όντα που γεννιούνται σαρκικά δεν παραμένει καθαρό από πάθος όταν γεννά ή όταν γεννιέται, τι σχέση έχει αυτό με την απαθή και αμόλυντη φύση;

Εάν, λοιπόν, δεν δυσανασχετείς που δεν βλέπεις το σώμα, ούτε απιστείς εξαιτίας αυτού, γιατί άραγε, όταν ακούς για το Πνεύμα, ζαλίζεσαι και απαιτείς τόσες εξηγήσεις, ενώ δεν κάνεις κάτι τέτοιο για ένα σώμα; Τι κάνει λοιπόν ο Νικόδημος; Παραμένει ακόμη στην ιουδαϊκή πεζότητα, και μάλιστα παρόλο που του αναφέρθηκε ένα τόσο ξεκάθαρο παράδειγμα. Όταν δε εκείνος ρώτησε πάλι με απορία: «Πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά;», τότε πλέον ο Χριστός του απευθύνεται πιο επιπληκτικά, λέγοντας: «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και δεν τα γνωρίζεις αυτά;». Πρόσεξε πώς πουθενά δεν κατηγορεί τον άνδρα για πονηρία, αλλά μάλλον για αφέλεια και απλοϊκότητα. «Και τι κοινό έχει αυτή η γέννηση με τα ιουδαϊκά;» θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς. Γιατί, πες μου, τι δεν έχει κοινό; Διότι και ο πρώτος άνθρωπος που δημιουργήθηκε, και η γυναίκα που πλάστηκε από την πλευρά του, και οι στείρες γυναίκες, και όσα επιτελέστηκαν μέσω των υδάτων — εννοώ τα σχετικά με την πηγή από την οποία ο Ελισσαίος έκανε το σίδερο να επιπλεύσει, τα σχετικά με την Ερυθρά Θάλασσα την οποία διέσχισαν οι Ιουδαίοι, τα σχετικά με την κολυμβήθρα που ανατάραζε ο άγγελος, τα σχετικά με τον Σύρο Νεεμάν που καθαρίστηκε στον Ιορδάνη — όλα αυτά προανήγγειλαν ως προτύπωση τη γέννηση και τον καθαρμό που επρόκειτο να ακολουθήσει.

Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; και πάλι: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί όταν είναι γέρος; και πάλι: Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αυτή όμως εκφράζεται με μεγαλύτερο σεβασμό: Κύριε, ούτε δοχείο άντλησης έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ύδωρ το ζων; Άλλο της έλεγε, και άλλο αντιλαμβανόταν εκείνη, μην ακούγοντας τίποτε περισσότερο από τις απλές λέξεις, ούτε έχοντας τη δύναμη προς το παρόν να κατανοήσει κάτι υψηλό, μολονότι θα μπορούσε να πει, μιλώντας αυθάδικα, ότι αν είχες το ύδωρ το ζων, δεν θα ζητούσες από εμένα, αλλά θα το προσέφερες πρώτα στον εαυτό σου· τώρα όμως κομπάζεις. Αλλά τίποτε από αυτά δεν είπε, παρά αποκρίνεται με πολλή ηπιότητα, και στην αρχή και στη συνέχεια. Διότι και στην αρχή λέει: Πώς εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζητάς να πιεις από εμένα; Και δεν είπε, μιλώντας όπως σε αλλόφυλο και εχθρό: Ποτέ να μη συμβεί να προσφέρω εγώ σε σένα, έναν άνθρωπο πολέμιο και αποξενωμένο από το έθνος μας.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που έχει μέσα του κρυμμένη πηγή δεν θα κυριευόταν ποτέ από τη δίψα, έτσι συμβαίνει και με εκείνον που έχει αυτό το ύδωρ. Και η γυναίκα πίστεψε αμέσως, αποδεικνυόμενη πολύ πιο συνετή από τον Νικόδημο· και όχι μόνο πιο συνετή, αλλά και πιο γενναία. Διότι εκείνος, μολονότι άκουσε αναρίθμητα τέτοια λόγια, ούτε κάποιον άλλον προσκάλεσε σε αυτό, ούτε ο ίδιος μίλησε με παρρησία· αυτή όμως επιδεικνύει αποστολικό έργο, ευαγγελιζόμενη τους πάντες και προσκαλώντας τους προς τον Ιησού, και ελκύοντας ολόκληρη πόλη έξω προς αυτόν. Και εκείνος μεν, όταν άκουσε, έλεγε: «Πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά;» Και μολονότι ο Χριστός έθεσε ως σαφές παράδειγμα εκείνο του ανέμου, ούτε έτσι αποδέχθηκε τον λόγο· η γυναίκα όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά στην αρχή μεν απορούσε, ύστερα δε, αποδεχόμενη τον λόγο όχι κατόπιν λογικής αποδείξεως, αλλά ως οριστική απόφαση, σπεύδει αμέσως να το λάβει. Διότι, όταν ο Χριστός είπε: «Θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», αμέσως η γυναίκα λέει: «Δώσε μου αυτό το ύδωρ, για να μη διψώ, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ».

Ας ντρέπεται ο Μακεδόνιος ο Πνευματομάχος, και πριν από αυτόν ο Ευνόμιος. Ο μεν επειδή καθιστά το Πνεύμα δούλο, αν και άκουσε εδώ ότι ο άνεμος πνέει όπου θέλει· πολύ περισσότερο, λοιπόν, το Πνεύμα θα έχει την κίνησή του πιο αυτεξούσια, και θα ενεργεί όπου θέλει και όπως θέλει. Ο δε Ευνόμιος, αφού πρώτος υπέπεσε σε αυτά τα σφάλματα και αποκάλεσε το Πνεύμα κτίσμα, αυθαδίασε επιπλέον ισχυριζόμενος ότι γνωρίζει τον Θεό όσο καλά γνωρίζει ο ίδιος τον εαυτό του. Ας ακούσει λοιπόν ότι δεν γνωρίζει ούτε τη φορά και την ορμή του ανέμου· πώς λοιπόν αποτολμάς να καταπιάνεσαι με την ουσία του Θεού, αλιτήριε; «Αποκρίθηκε ο Νικόδημος και του είπε: Πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά; Αποκρίθηκε ο Ιησούς και του είπε: Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και δεν τα γνωρίζεις αυτά; Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, ότι λέμε εκείνο που γνωρίζουμε, και μαρτυρούμε εκείνο που έχουμε δει, και τη μαρτυρία μας δεν τη δέχεστε. Εάν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε, πώς, εάν σας πω τα επουράνια, θα πιστέψετε;» Ο Νικόδημος παραμένει ακόμη στην ιουδαϊκή ευτέλεια· γι' αυτό ρωτά πάλι: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;» Γι' αυτό και ο Κύριος του το αποδεικνύει.

Διότι οι άγιοι δεν διατηρούν μέχρι τέλους μόνο τόσο όσο λαμβάνουν από τον Θεό, αλλά δέχονται μεν σπέρματα και αρχές του αγαθού μέσω της χάριτος, προσθέτουν όμως και οι ίδιοι με τον κόπο τους και τα αυξάνουν. Αυτό ακριβώς υποδηλώνει ο Κύριος και με την παραβολή των ταλάντων, καθώς και με την παραβολή του πανδοχέα. Διότι και αυτός που έλαβε τα δύο τάλαντα, κέρδισε άλλα δύο με την εργασία του, και στον πανδοχέα επίσης, που υποδέχθηκε αυτόν που τραυματίστηκε από τους ληστές, ο Κύριος υπόσχεται ότι «Ό,τι επιπλέον ξοδέψεις από δικά σου, εγώ θα σου το ανταποδώσω». Αυτό λοιπόν υπαινίσσεται και εδώ: «Εγώ μεν δίνω νερό σε αυτόν που διψά, εκείνο όμως που δίνω δεν παραμένει τόσο, αλλά πλημμυρίζει και γίνεται πηγή». Έδωσε και στον Παύλο ο Κύριος λίγο νερό, δηλαδή τις κατηχήσεις του Ανανία, αλλά ο Παύλος μετέτρεψε εκείνο το λίγο νερό της διδασκαλίας του Ανανία σε πηγή, ώστε από την Ιερουσαλήμ μέχρι το Ιλλυρικό να φτάσουν τα ορμητικά ρεύματα εκείνης της πηγής. Η γυναίκα, όμως, πώς άραγε διατίθεται απέναντι σε αυτά; Ταπεινά μεν ακόμη (διότι νομίζει ότι τα λόγια αναφέρονται σε αισθητό νερό), ωστόσο φανερώνει και κάποια πρόοδο. Διότι προηγουμένως απορούσε, λέγοντας: «Από πού έχεις το ζωντανό νερό;», τώρα όμως, έχοντας αποδεχθεί τον λόγο χωρίς ενδοιασμό, λέει: «Δώσε μου αυτό το νερό». Φαίνεται λοιπόν ότι αυτή είναι πιο συνετή από τον Νικόδημο. Διότι εκείνος, αφού άκουσε πάρα πολλά τέτοια πράγματα, έλεγε: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», ενώ αυτή αρχίζει ήδη να παραβλέπει και την πηγή του Ιακώβ.