Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:10

Αντίθετο, όχι. Ανομ. Τι σημαίνει το να είναι αντίθετο; Ορθ. Εκείνο που αντιτάσσεται στο θέλημα του Πατρός. Το δε Πνεύμα δεν αντιτάσσεται, αλλά προέρχεται από τη θεότητα· και γι' αυτό λέμε ότι υπάρχει μία θεότητα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος. Ανομ. Επομένως, μία υπόσταση. Ορθ. Όχι. Ανομ. Εάν είναι μία η θεότητα, μία είναι και η υπόσταση. Ορθ. Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, θα ήξερες ότι η θεότητα σημαίνει το «είναι» που είναι κοινό στις υποστάσεις, ενώ η υπόσταση σημαίνει το «είναι», και η ουσία «την ταυτότητα». Όπως η ανθρωπότητα, το «τι είναι» είναι κοινό· η δε υπόσταση είναι το «είναι»· και η ουσία η ταυτότητα· διότι δεν είναι κάθε υπόσταση θεότητα, ούτε κάθε υπόσταση ανθρωπότητα. Εάν λοιπόν δεν είναι κάθε υπόσταση ανθρωπότητα, ούτε κάθε υπόσταση θεότητα, άρα η υπόσταση δεν σημαίνει το ίδιο με τη θεότητα και την ανθρωπότητα. Ανομ. Η ανθρωπότητα δεν υφίσταται;

Αυτός ο αδελφός που κατοικούσε κοντά σε αυτόν τον ασθενή γέροντα, συμπάσχοντας για την ασθένειά του, παρακάλεσε θερμά τον μεγάλο Γέροντα να προσευχηθεί γι' αυτόν. Απόκριση Βαρσανουφίου: Αδελφέ οχληρέ, «εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού», για ποιον λόγο από καιρό σε καιρό παιδαγωγεί τον δούλο του Ανδρέα ως εύσπλαχνος πατέρας, θα δόξαζες τον Θεό για να αποστομώσει μακριά από αυτόν το μιαρό στόμα του δράκοντα, ώστε να μη βρει εναντίον του καμία πρόφαση την ημέρα της κρίσεως εξαιτίας των μεγάλων υποσχέσεων, οι οποίες του δόθηκαν από τον Θεό μέσω εμού του ελαχίστου και αχρείου δούλου. Και τι νομίζεις, ότι δεν συμπάσχω μαζί του περισσότερο από κάθε άλλον άνθρωπο; Ναι, διότι πώς αλλιώς ισχύει το «Εάν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη;» Εάν γνώριζε με αλήθεια τη λαμπρότητα αυτών που τον περιμένουν, θα έψαλλε μαζί με τον Παύλο, ευχαριστώντας με αγαλλίαση ότι «Δεν είναι άξια συγκρίσεως τα παθήματα του τωρινού καιρού με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Ο Θεός θα τον ενδυναμώσει και θα του στείλει το μέγα έλεος. Σας ασπάζομαι εν Αγίω Πνεύματι, βλέποντας συν Θεώ την προκοπή σας, την εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Ο νόμος, λοιπόν, φρόντιζε για τους Ιουδαίους ώστε να μην μολύνονται με κανέναν τρόπο· και για τον λόγο αυτόν όριζε να απομακρύνονται από κάθε ακάθαρτο πράγμα, και να μην αναμειγνύονται με αλλογενείς ή απερίτμητους. Αυτοί όμως, επεκτείνοντας τη δύναμη της εντολής σε κάτι πολύ περισσότερο, και ακολουθώντας μάλλον εντελώς μάταιες τυπικές τηρήσεις παρά την ακρίβεια των όσων είχαν ειπωθεί, δεν τολμούσαν ούτε καν να αγγίξουν τη σάρκα των αλλοφύλων, και θεωρούσαν ότι έπεφταν σε κάθε είδους ακαθαρσία, αν έστω και στο ελάχιστο φαίνονταν να έχουν επαφή με Σαμαρείτες. Σε τέτοιο βαθμό έφτανε λοιπόν η αποστασιοποίησή τους, ώστε δίσταζαν να γευτούν ακόμη και νερό και τροφή που προσφερόταν από χέρια αλλοφύλων. Προκειμένου λοιπόν η γυναίκα να εκφράσει την απορία της με τα παράδοξα λόγια, και το ασυνήθιστο γεγονός να την παρακινήσει σε αναζήτηση, για το ποιος είναι, από πού προέρχεται, ή πώς περιφρόνησε τα ιουδαϊκά έθιμα· και έτσι, στη συνέχεια, ο λόγος να προχωρήσει προς τον οικείο του σκοπό, υποκρίνεται ότι διψά, λέγοντας: Δος μου να πιω. Και εκείνη είπε: Πώς εσύ, ενώ είσαι Ιουδαίος, ζητάς να πιεις νερό από εμένα, που είμαι γυναίκα Σαμαρείτιδα; Διότι οι Ιουδαίοι δεν συναναστρέφονται με τους Σαμαρείτες. Αποκρίθηκε ο Ιησούς και της είπε. Αρχή της μαθήσεως είναι η αναζήτηση, και ρίζα της κατανοήσεως για κάποια άγνωστα πράγματα είναι η απορία γύρω από αυτά.

Αυτήν την αρχή επιθυμεί να καταλάβει ο λόγος· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Σωτήρας με σοφία προσποιήθηκε ότι θεωρεί ως μηδέν τα ιουδαϊκά έθιμα. <«Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει 'Δώσε μου να πιω', εσύ θα τον παρακαλούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό». Του λέει η γυναίκα:> Επειδή η γυναίκα δεν γνώριζε την υπερκόσμια και υπερουράνια ουσία του Μονογενούς, και μάλλον αγνοώντας εντελώς τον ενανθρωπήσαντα Λόγο, τον ονόμασε Ιουδαίο. Και εκείνος σωπαίνει προς το παρόν γι' αυτό ωφέλιμα, για να διασωθεί πάλι η υπόθεση του διαλόγου του μαζί της· ωστόσο, ανυψώνει την αντίληψη γι' αυτόν σε υψηλότερο επίπεδο, λέγοντας ότι δεν γνωρίζει ποιος είναι αυτός που ζήτησε νερό, ούτε πόση χάρη έχουν τα όσα χορηγούνται από τον Θεό, διότι αν είχε τη γνώση, δεν θα ανεχόταν να υστερήσει, αλλά θα παρακαλούσε εκείνη πρώτη τον Κύριο. Με αυτά τα λόγια, λοιπόν, την παρακινεί στο να θελήσει να μάθει με πολύ μεγάλο ζήλο. Πρόσεξε δε πώς, χρησιμοποιώντας και τώρα λόγο ευφυή και απαλλαγμένο από κάθε κομπασμό, δηλώνει ότι ο ίδιος είναι Θεός, έστω και αν η γυναίκα ήταν βραδεία στο να μπορέσει να κατανοήσει. Διότι, πείθοντάς την να θαυμάσει τη δωρεά του Θεού, παρουσιάζει τον εαυτό του ως χορηγό της· «Διότι, αν ήξερες», λέει, «τη δωρεά του Θεού και ποιος είναι αυτός που σου μιλάει, εσύ θα τον είχες παρακαλέσει». Σε ποιον, άλλωστε, θα ταίριαζε να χαρίζει τα δώρα του Θεού, αν όχι σε αυτόν που είναι Θεός κατά φύση;

«Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου, διότι σε εσένα υπάρχει πηγή ζωής». Και ο ίδιος μάλιστα ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ονόμασε ζωοποιό νερό το Πνεύμα που εκχέεται από τον Πατέρα μέσω αυτού, όταν συνομιλούσε με τη γυναίκα στη Σαμάρεια. Διότι είπε: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, 'Δώσε μου να πιω', εσύ θα τον παρακαλούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό»· και πάλι: «Καθένας που πίνει από το νερό αυτό, θα διψάσει ξανά. Όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν θα διψάσει ποτέ εις τον αιώνα». Επομένως, σαν από πηγή ή ποταμό, δηλαδή τον Θεό και Πατέρα, το ζωοποιό νερό είναι ο Υιός· ζωογονεί τα πάντα, και «σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Και αυτό πάλι ο Θεός μας το φανερώνει μέσω τύπων, και το καθιστά γνωστό σαν μέσα από μικρά ακόμη παραδείγματα, λέγοντας τα εξής στον πάνσοφο Μωυσή: «Και θα πάρεις νερό από τον ποταμό, και θα το χύσεις πάνω στη γη». Διότι με τον ποταμό, όπως είπα, πρέπει να παρομοιάσουμε πολύ σωστά τη φύση του Πατέρα, ενώ με το νερό τον Υιό που γεννήθηκε από αυτόν κατά φύση. Αυτό ακριβώς το νερό από τον ποταμό αναμείχθηκε με τη γη· «Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα» σύμφωνα με την κατ' οικονομίαν ένωση. Και το ότι, εφόσον έγινε μία φορά άνθρωπος, επρόκειτο με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε να πεθάνει σαρκικά για εμάς, το υπέδειξε λέγοντας: «Και το νερό που θα πάρεις από τον ποταμό, θα γίνει αίμα πάνω στην ξηρά».

4. Είναι λοιπόν συνήθεια στη Γραφή να παρομοιάζει με ύδωρ τη γνώση περί του Θεού. Διότι το ότι αυτή είναι ζωοποιός το μαρτύρησε ο Σωτήρας, λέγοντας προς τον επουράνιο Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Μιλούσε δε κάποτε και στη γυναίκα από τη Σαμάρεια λέγοντας: «Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ύδωρ ζων». Νομίζω δηλαδή ότι ονομάζει ζωοποιό τον δικό του λόγο και τη διδασκαλία. Προσκαλούσε δε και ο Δεσπότης λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει». Αλλά και διά της φωνής του προφήτη, κατηγορεί κάποιους που από αμάθεια παρεκτράπηκαν στο να δέχονται άλλους διδασκάλους μετά τη διδασκαλία του νόμου, και οι οποίοι εξέκλιναν σε διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων.

Διότι δεν υπάρχει άλλο θεμέλιο· «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει, παρά μόνο αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», ο Υιός του Θεού, «του οποίου είμαστε οικοδομή, και του οποίου είμαστε γεώργιο», «έχοντας οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των προφητών και των αποστόλων», ώστε να γνωρίζουμε ότι η οικοδομή μας είναι στερεή στην αλήθεια και ότι το θεμέλιό μας υπάρχει πάντοτε και δεν είχε αρχή της υπάρξεώς του. Αλλά «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους» σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, παρά μόνο σε εκείνους που καταξιώθηκαν μέσω του Αγίου Πνεύματος να γνωρίζουν τα μυστήρια της αλήθειας. Διότι ο Ίδιος που αποκάλυψε τον εαυτό Του, τον Πατέρα Του και το Άγιο Πνεύμα, επιπλήττοντας κάποιους από εκείνους που βρίσκονταν σε άγνοια, έλεγε: «Δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμή τους»· και πάλι αλλού: «Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει»· και πάλι έλεγε στη Σαμαρείτιδα: «Αν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου ζητά να πιει, εσύ θα του ζητούσες»· και πάλι: «Δεν γνωρίζετε τίνος πνεύματος είστε». Άρα λοιπόν «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους»· «διότι ο καθένας έχει διάφορα χαρίσματα από τον Θεό». Και αναφέρει ο άγιος λόγος: «Σε όποιον δίνεται περισσότερο, περισσότερο θα απαιτήσουν από αυτόν», καθώς κάποιοι λαμβάνουν λίγο, άλλοι καθόλου, και άλλοι έχουν λάβει περισσότερο.

Κατά την ίδια λοιπόν αυτήν ημέρα του Κυρίου, «θα εξέλθει», λέει, «ύδωρ ζων από την Ιερουσαλήμ». Αυτό δε ήταν το λογικό και πόσιμο, ζωτικό και σωτήριο ποτό της διδασκαλίας του Χριστού, για το οποίο και ο Ίδιος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, διδάσκοντας τη Σαμαρείτιδα, έλεγε: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ύδωρ ζων». Αυτό λοιπόν ακριβώς το σωτήριο ποτό προήλθε από την ίδια την Ιερουσαλήμ· από εκεί άλλωστε ξεκίνησε το Ευαγγέλιό Του, και οι κήρυκές του γέμισαν ολόκληρη την οικουμένη, πράγμα που δηλώνεται με τη φράση ότι το «ζων ύδωρ θα εξέλθει» «προς την πρώτη θάλασσα» και «προς την έσχατη θάλασσα», διά των οποίων φανερώνονται τα πέρατα ολόκληρης της γης, αφενός τα προς τον ανατολικό ωκεανό που ονομάζονται «πρώτη θάλασσα», και αφετέρου αυτά προς τη δύση του ηλίου που υποδηλώνονται διά της «εσχάτης θαλάσσης», τα οποία και έχει γεμίσει το «ζων ύδωρ» της σωτήριας και ευαγγελικής διδασκαλίας, για το οποίο πάλι δίδαξε λέγοντας: «όποιος πιει από το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει εις τον αιώνα», και πάλι: «ποταμοί», λέει, «από την κοιλιά του θα ρεύσουν ύδατος ζώντος» «το οποίο θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», και πάλι: «εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πίνει».

Και ως προς μεν το γράμμα, τα προφητευθέντα είχαν τέτοια κατάληξη. Ως προς δε το βαθύτερο νόημα, επειδή το σωτήριο φως έλαμψε σε ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος, αλλά εκείνοι προτίμησαν «περισσότερο το σκοτάδι παρά το φως», υπέστησαν αυτό ακριβώς που επέλεξαν: το φως αποχώρησε από αυτούς και τους τύλιξε αφέγγαρη νύχτα, σκοτίστηκε η διάνοιά τους ώστε να μη λάμψει στις καρδιές τους ο φωτισμός του ευαγγελίου, και η αγάπη τους προς τον Θεό ψυχράνθηκε. Έτσι τα σύμβολα αυτών των γεγονότων ευλόγως τελούνταν. Και στη συνέχεια, εκπληρώνονταν τα λόγια της προφητείας: κατά την ημέρα εκείνη της σωτηρίου Επιφανείας εξήλθε ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, δηλαδή ο γόνιμος και ζωοποιός λόγος της ευαγγελικής διδασκαλίας πορεύθηκε προς όλα τα έθνη, ξεκινώντας μεν από την Ιουδαία και από την ίδια την Ιερουσαλήμ, διαδιδόμενος δε σε όλη τη γη και σε όλα τα πέρατα της οικουμένης. Για το νερό αυτό κάνει μνεία και ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας, όταν λέει προς τη Σαμαρείτιδα: αν ήξερες ποιος είναι αυτός που σου ζητά να πιει, «εσύ θα τον είχες παρακαλέσει, και θα σου έδινε ζωντανό νερό».

Έπειτα, ο Λόγος ανάγει τη νύμφη στο ύψιστο σημείο μέσω των επαίνων, ονομάζοντάς την φρέαρ ζωντανού νερού που ρέει ορμητικά από τον Λίβανο. Διότι, αυτά που έχουμε μάθει για τη ζωοποιό φύση από την Αγία Γραφή, άλλοτε με την προφητεία να λέει εκ μέρους του Θεού ότι «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού», και άλλοτε με τον Κύριο να λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει: δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό»· και «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει· διότι αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Εφόσον, λοιπόν, παντού η θεία φύση κατανοείται μέσω του ζωντανού νερού, εδώ η αψευδής μαρτυρία του Λόγου βεβαιώνει ότι η νύμφη είναι φρέαρ ζωντανού νερού, του οποίου η ροή προέρχεται από τον Λίβανο. Και αυτό είναι το πιο παράδοξο από όλα: διότι, ενώ όλα τα φρέατα κρατούν το νερό στάσιμο και συγκεντρωμένο μέσα τους, μόνη η νύμφη έχει μέσα της το νερό να ρέει προς τα έξω, έτσι ώστε να διαθέτει αφενός το βάθος του φρέατος, αφετέρου δε την αέναη κίνηση του ποταμού. Ποιος θα μπορούσε να συλλάβει επαξίως τα υποδεικνυόμενα θαύματα, μέσω της παρομοίωσης που της έχει τώρα αποδοθεί;

Ο δε Κύριος, λαμβάνοντας αφορμή, αρχίζει να αποκαλύπτει τον εαυτό του, λέγοντάς της: «Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ύδωρ ζων».

Αλλά ποια είναι η δωρεά του Θεού; Διότι «αν ήξερες», λέει, «τη δωρεά του Θεού». Για να παραλείψουμε τα άλλα, το γεγονός και μόνο ότι αυτούς που οι Ιουδαίοι θεωρούσαν βδελυρούς και με τους οποίους δεν είχαν καμία επικοινωνία ούτε καν για να τους δώσουν κάτι να πιουν, ο ενανθρωπήσας Θεός δεν τους αποστρέφεται, πόσο μεγάλη δωρεά και χάρη αποτελεί; Το να τους θεωρεί, επιπλέον, τόσο αγαπητούς, ώστε όχι μόνο να δέχεται αυτά που του προσφέρουν, αλλά και να μεταδίδει σε αυτούς τα δικά του θεία χαρίσματα (και τι λέω τα χαρίσματα; προσφέρει τον ίδιο του τον εαυτό και καθιστά αυτούς που πιστεύουν σκεύη δεκτικά της δικής του θεότητας· διότι δεν είναι δυνατόν διαφορετικά να έχουν μέσα τους πηγή, όπως προγνωρίζοντας υπόσχεται, που να αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον), ποιος νους μπορεί να το κατανοήσει; Ποιος λόγος μπορεί να εκφράσει το υπερβάλλον αυτής της δωρεάς;

Αυτό, λέγει, είναι «το ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος», για το οποίο, λέγει, μίλησε ο Σωτήρας: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που ζητά, εσύ θα ζητούσες από αυτόν και θα σου έδινε να πιεις ζωντανό ύδωρ που αναβλύζει». Σε αυτό το ύδωρ, λέγει, έρχεται κάθε φύση επιλέγοντας τις δικές της ουσίες, και προσελκύεται σε κάθε φύση από το ύδωρ αυτό ό,τι της είναι οικείο, λέγει, ισχυρότερα από ό,τι ο σίδηρος στη μαγνητική λίθο, ο χρυσός στο οστό του θαλάσσιου γερακιού και το άχυρο στο ήλεκτρο. Και αν κάποιος, λέγει, είναι «τυφλός εκ γενετής» και δεν έχει δει «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω ημών, λέγει, ας αναβλέψει και ας δει σαν μέσα από έναν παράδεισο κατάφυτο και γεμάτο σπόρους ένα ύδωρ να διέρχεται μέσα από όλα τα φυτά και τα σπέρματα, και θα δει ότι από ένα και το αυτό ύδωρ η ελιά επιλέγει και αντλεί το έλαιο, η άμπελος τον οίνο και καθένα από τα άλλα φυτά σύμφωνα με το είδος του. Είναι δε, λέγει, εκείνος ο άνθρωπος στερημένος τιμής μέσα στον κόσμο, και πολύτιμος από εκείνους που δεν γνωρίζουν για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, «λογιζόμενος ως σταγόνα από κάδο». Τέτοιοι είμαστε, λέγει, εμείς οι πνευματικοί, που επιλέγουμε από το «ζων ύδωρ» του Ευφράτη, ο οποίος ρέει στο μέσο της Βαβυλώνας, ό,τι μας είναι οικείο, εκείνοι που οδεύουμε διά της αληθινής πύλης, η οποία είναι ο μακάριος Ιησούς.

Γεμίζουν την ψυχή με κηλίδες, και νομίζουν ότι καθαρίζουν το σώμα. Έτσι και η Σαμαρείτιδα· έχοντας την ψυχή της μολυσμένη από τις πορνείες, λογομαχεί σχετικά με την πόση του νερού. Τι κάνει, λοιπόν, ο Ιησούς; Δεν την απώθησε· δεν της είπε: «Εγώ είμαι Θεός εκ Θεού· εγώ στερέωσα τον ουρανό και θεμελίωσα τη γη· και εσύ λογομαχείς μαζί μου για νερά και πόση, και μάλιστα μια γυναίκα μιασμένη από τις αμαρτίες;». Αλλά τι λέει; «Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, "Δώσε μου να πιω", εσύ θα του ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ζων ύδωρ». Είδες πώς λίγο-λίγο διέγειρε τον πόθο της σε επιθυμία, λέγοντας: «Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, "Δώσε μου να πιω", εσύ θα του ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ζων ύδωρ»; Τι απαντά, λοιπόν, πάλι σε αυτόν η γυναίκα; «Κύριε, ούτε σκεύος άντλησης έχεις και το φρέαρ είναι βαθύ· από πού, λοιπόν, έχεις το ζων ύδωρ; Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ, ο οποίος μας έδωσε το φρέαρ, και ήπιε από αυτό ο ίδιος, και οι υιοί του, και τα θρέμματά του;».

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

«Πώς ζητάς από εμένα να πιεις; Αν μεν έχεις το ίδιο φρόνημα με εμένα, θα είμαι πρόθυμος στο αίτημά σου· αν όμως ποθείς τα των Ιουδαίων, μην αναζητάς περιποίηση από αλλόφυλους· μην απαιτείς δώρο το οποίο αποφεύγεις». Νόμιζε η Σαμαρείτιδα ότι, λόγω της ανάγκης της δίψας, θα προσέλκυε τον Κύριο στη σαμαρειτική λατρεία· δεν γνώριζε όμως ότι δεσμευόταν από τα λόγια· διότι είχε δεθεί με την απόκρισή της προς τον Κύριο, ή μάλλον με τα λόγια του Κυρίου προς αυτήν: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει: Δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσας, και θα σου έδινε ύδωρ ζων». Επειδή, της λέει, περιπαίζεις τη δίψα μου και με αποκαλείς Ιουδαίο, που δεν έχει κοινωνία με εσάς, μάθε ότι πλανάσαι πολύ στην κρίση σου για εμένα. Δεν γνωρίζεις την αληθινή καταγωγή μου, δεν γνωρίζεις ότι η γενναιοδωρία μου είναι μεγάλη, δεν γνωρίζεις πόσο άφθονη είναι η ροή της πηγής που βρίσκεται σε εμένα· διότι αν γνώριζες, θα ζητούσας· τώρα όμως που αγνοείς δεν σε κατακρίνω, αλλά αν ζητήσεις, εγώ σου δίνω.

Γι' αυτό, λοιπόν, αποκρίνεται στη γυναίκα και λέει: «Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες και θα σου έδινε ύδωρ ζων». Πρώτα δείχνει ότι εκείνη είναι άξια να ακούσει και να μην παραβλεφθεί, και τότε αποκαλύπτει τον εαυτό του. Διότι, μόλις μάθαινε ποιος είναι, επρόκειτο αμέσως να υπακούσει και να τον προσέξει· πράγμα το οποίο δεν θα μπορούσε να πει κανείς για τους Ιουδαίους.

Εύλογα. Διότι, όπως ακριβώς έναν παράδεισο κατάφυτο από κάθε λογής καρποφόρα και αειθαλή δέντρα, έτσι προετοιμάζει την πρόθυμη ψυχή, χωρίς να της επιτρέπει να αισθανθεί ούτε αποθάρρυνση ούτε σατανική επιβουλή, καθώς σβήνει εύκολα όλα τα πυρωμένα βέλη του Πονηρού. Εσύ, όμως, πρόσεξέ μου τη σοφία του Χριστού, πώς ανυψώνει ήρεμα τη γυναίκα. Διότι δεν της είπε εξ αρχής: «Εάν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω»· αλλά όταν της έδωσε την αφορμή να τον αποκαλέσει Ιουδαίο και εκείνη του προσήψε κατηγορία, τότε, αντικρούοντας την κατηγορία, της λέει τούτο. Λέγοντας δε, «Εάν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα τον παρακαλούσες»· και αναγκάζοντάς την, με το να υποσχεθεί μεγάλα πράγματα, να θυμηθεί τον πατριάρχη, δίδει με αυτόν τον τρόπο στη γυναίκα την ευκαιρία να διαβλέψει την αλήθεια. Έπειτα, όταν εκείνη αντέτεινε: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ;», δεν είπε: «Ναι, είμαι ανώτερος»· διότι θα έδινε την εντύπωση ότι απλώς κομπάζει, εφόσον η απόδειξη δεν είχε ακόμη φανεί. Αλλά, μέσα από όσα λέει, θεμελιώνει ακριβώς αυτό. Διότι δεν είπε απλώς, «Θα σου δώσω νερό»· αλλά, αφού πρώτα υποβίβασε το νερό του Ιακώβ, τότε εξυψώνει το δικό Του, θέλοντας να παραστήσει, μέσα από τη φύση των πραγμάτων που προσφέρονται, τη διαφορά μεταξύ των προσώπων, όσο και τη διαφορά εκείνων που τα προσφέρουν, καθώς και την υπεροχή Του έναντι του πατριάρχη. Διότι, εάν θαυμάζεις, λέει, τον Ιακώβ επειδή έδωσε αυτό το νερό, εάν εγώ σου δώσω πολύ καλύτερο από αυτό, τι θα πεις;

βʹ. Βλέπεις πώς σιγά-σιγά ανυψώνεται προς το ύψος των δογμάτων; Αρχικά νόμισε ότι αυτός είναι κάποιος παράνομος Ιουδαίος· έπειτα, αφού Εκείνος απέκρουσε αυτήν την κατηγορία (διότι έπρεπε να μην είναι ύποπτο το πρόσωπο που επρόκειτο να την κατηχήσει με τέτοια διδάγματα), όταν άκουσε για ζων ύδωρ, νόμισε ότι αυτό λεγόταν για το αισθητό νερό.

Γιατί λοιπόν δεν είπε: «Δεν το έδωσε ο Μωυσής, αλλά εγώ», αλλά αντί του Μωυσή έθεσε τον Θεό, και αντί του μάννα τον εαυτό του; Επειδή ήταν μεγάλη η αδυναμία εκείνων που άκουγαν· και αυτό είναι φανερό από τα επόμενα. Διότι, παρόλο που μίλησε με αυτόν τον τρόπο, ούτε και έτσι δεν τους συγκράτησε, μολονότι στην αρχή έλεγε: «Με ζητάτε, όχι επειδή είδατε σημεία, αλλά επειδή φάγατε από τους άρτους και χορτάσατε». Και επειδή αυτά επιζητούν, τους διόρθωσε και με τα όσα είπε στη συνέχεια, αλλά ούτε και έτσι δεν υποχωρούν. Αντιθέτως, όταν υποσχόταν στη Σαμαρείτιδα ότι θα της δώσει το νερό, δεν μνημόνευσε τον Πατέρα, αλλά είπε κάπως έτσι: «Αν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου λέει, Δώσε μου να πιω, εσύ θα του το ζητούσες, και θα σου έδινε ύδωρ ζων»· και πάλι: «Το ύδωρ το οποίο εγώ θα δώσω»· και δεν την παραπέμπει στον Πατέρα.

Αυτός, λοιπόν, στο δέκατο πέμπτο βιβλίο του «Περί Τριάδος» λέει: «Το Άγιο Πνεύμα, επειδή εκπορευόταν με τέτοιο τρόπο ώστε να επρόκειτο να δοθεί, ήταν ήδη δώρο· και πριν ακόμη υπάρξει αυτός στον οποίο θα δινόταν· διότι με άλλη έννοια νοείται κάτι που λέγεται δώρο, και με άλλη όταν λέγεται ότι έχει δωρηθεί· γιατί δώρο μεν μπορεί να είναι και πριν δοθεί, αλλά δωρημένο πριν να δοθεί σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να λέγεται». Και πάλι: «Στις Γραφές το Πνεύμα είναι δώρο Θεού, και σε πολλά σημεία λέγεται ότι δωρίζεται, όπως λέει ο Χριστός στα Ευαγγέλια: "Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πίνει". "Εκείνος που πιστεύει σε μένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του"· και ο ευαγγελιστής, επεξηγώντας το αυτό, προσθέτει αμέσως: "Αυτό δε το είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν· γιατί δεν υπήρχε ακόμη το Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί"· και συνομιλώντας με τη Σαμαρείτιδα, λέει τα εξής: "Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του το είχες ζητήσει, και εκείνος θα σου είχε δώσει ζωντανό νερό". Και λίγο μετά: "Καθένας που πίνει από το νερό τούτο, θα διψάσει πάλι· όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν θα διψάσει ποτέ στον αιώνα· αλλά το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή"».

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

Γι' αυτό ας μην την προσπεράσουμε· διότι έχει τέρψη. Ας πει λοιπόν η γυναίκα και πάλι προς τον Πλάστη: «Πώς μου ζήτησες; Εάν σου δώσω να πιεις, και πίνοντας παραβείς τον ιουδαϊκό θεσμό, θα σε αποκτήσω μέσα από το νερό ως ομόφρονα άνδρα.» Πόσο ωραία είναι τα λόγια της Σαμαρείτιδας· σκιαγραφούν πάνω στο πηγάδι την κολυμβήθρα, από την οποία λαμβάνει ως δούλη Εκείνος που παρέχει αγαλλίαση και απολύτρωση. «Τώρα άκουσέ με, ω γυναίκα», αναφώνησε ο Ιησούς· «εάν γνώριζες τη δωρεά μου και ποιος είναι αυτός που σου λέει: Δώσε μου νερό, εσύ θα του είχες ζητήσει ζωντανά νάματα· διότι παρέχει ζωντανό νερό.» Σε αυτά εκείνη αποκρίθηκε αμφιβάλλοντας: «Ούτε δοχείο άντλησης κρατάς, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις τα νερά;»

Διότι, «αν γνώριζες», λέει προς τη Σαμαρείτιδα ο ίδιος ο Χριστός, η αστείρευτη πηγή της ζωής, «ποιος είναι αυτός που σου λέει: Δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσας και θα σου έδινε ύδωρ ζων» και «καθένας που πίνει από το νερό αυτό θα διψάσει πάλι· όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν θα διψάσει ποτέ στον αιώνα, αλλά το νερό που θα του δώσω θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Ο άγιος λάκκος, η Παναγία Παρθένος, επρόκειτο αργότερα να κυοφορήσει και να γεννήσει· διότι αυτό που τελούνταν ήταν προφητεία και προτύπωση του Χριστού, του ζωντανού νερού που πηγάζει ζωή σε όλους, και του νοητού λάκκου που Τον κυοφόρησε και Τον γέννησε δίχως ρεύση, δηλαδή της άφθορης Παρθένου, γεγονός που ο Δαβίδ επιθυμούσε και λαχταρούσε διπλά να δει με τα αισθητά του μάτια, αφενός ως λαμπρότατος προφήτης και αφετέρου ως ενάρετος δίκαιος· και φλεγόμενος από την επιθυμία έλεγε: «Ποιος θα με ποτίσει νερό από τον λάκκο που βρίσκεται στη Βηθλεέμ, κοντά στην πύλη;». Και εξαιτίας αυτού παρομοιαζόμαστε με εκείνους που Τον έβλεπαν τότε με τα σαρκικά και τα νοητά τους μάτια. Το ίδιο το ζωντανό νερό, ο Χριστός, συνομιλώντας έλεγε: «Πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που ακούτε και δεν τα άκουσαν».

Αποκρίθηκε ο Ιησούς και της είπε: «Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιώ, εσύ θα του το ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ύδωρ ζωντανό». Του λέει η γυναίκα: «Κύριε, ούτε σκεύος για άντληση έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ύδωρ το ζωντανό;» Από την εμφάνιση και ίσως από την ενδυμασία, καθώς και από την υπόλοιπη στάση του σώματός Του και από την ίδια Του την ομιλία, η Σαμαρείτιδα νόμισε ότι ο Κύριος ήταν Ιουδαίος· γι' αυτό και Του λέει: «Πώς εσύ, ενώ είσαι Ιουδαίος», και τα εξής. Πρόσεξε όμως πόσο συνετή ήταν η γυναίκα. Διότι, εάν έπρεπε κάποιος να φυλαχτεί, αυτός θα έπρεπε να είναι ο Κύριος και όχι εκείνη. Επειδή δεν είπε ότι οι Σαμαρείτες δεν συναναστρέφονται τους Ιουδαίους, αλλά ότι οι Ιουδαίοι δεν συναναστρέφονται τους Σαμαρείτες. Παρόλα αυτά όμως, η γυναίκα ούτε και τότε σιωπά, αλλά νομίζοντας ότι ο Κύριος πράττει κάτι παράνομο, προσπαθεί να διορθώσει αυτό που δεν γινόταν σύμφωνα με τον νόμο. Ο δε Χριστός δεν αποκαλύπτει τον εαυτό Του, προτού φανερωθεί πρώτα η αρετή της γυναίκας.

Διότι, αφού αποδείχθηκε η αρετή της γυναίκας, και ότι είναι τόσο συνετή και προσεκτική, τότε πλέον αρχίζει να της μιλά για τα υψηλότερα. «Διότι εάν γνώριζες», λέει, «τη δωρεά του Θεού», δηλαδή, εάν γνώριζες τι δωρίζει ο Θεός, και ότι αυτά είναι αιώνια και άφθαρτα, και εάν γνώριζες και εμένα, ότι ως Θεός μπορώ να σου τα δώσω, εσύ θα ζητούσας και θα λάμβανες ύδωρ ζωντανό. Τη χάρη δε του Αγίου Πνεύματος την ονομάζει ύδωρ, διότι και καθαρίζει και χορηγεί πολλή παρηγοριά σε όσους τη δέχονται· και ύδωρ όχι στάσιμο, όπως τα νερά σε λάκκους και πηγάδια που είναι βαλτώδη και διεφθαρμένα, αλλά ζωντανό, δηλαδή που αναβλύζει, που αναπηδά, που κινείται.