Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:11

Αυτήν την αρχή επιθυμεί να καταλάβει ο λόγος· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Σωτήρας με σοφία προσποιήθηκε ότι θεωρεί ως μηδέν τα ιουδαϊκά έθιμα. <«Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει 'Δώσε μου να πιω', εσύ θα τον παρακαλούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό». Του λέει η γυναίκα:> Επειδή η γυναίκα δεν γνώριζε την υπερκόσμια και υπερουράνια ουσία του Μονογενούς, και μάλλον αγνοώντας εντελώς τον ενανθρωπήσαντα Λόγο, τον ονόμασε Ιουδαίο. Και εκείνος σωπαίνει προς το παρόν γι' αυτό ωφέλιμα, για να διασωθεί πάλι η υπόθεση του διαλόγου του μαζί της· ωστόσο, ανυψώνει την αντίληψη γι' αυτόν σε υψηλότερο επίπεδο, λέγοντας ότι δεν γνωρίζει ποιος είναι αυτός που ζήτησε νερό, ούτε πόση χάρη έχουν τα όσα χορηγούνται από τον Θεό, διότι αν είχε τη γνώση, δεν θα ανεχόταν να υστερήσει, αλλά θα παρακαλούσε εκείνη πρώτη τον Κύριο. Με αυτά τα λόγια, λοιπόν, την παρακινεί στο να θελήσει να μάθει με πολύ μεγάλο ζήλο. Πρόσεξε δε πώς, χρησιμοποιώντας και τώρα λόγο ευφυή και απαλλαγμένο από κάθε κομπασμό, δηλώνει ότι ο ίδιος είναι Θεός, έστω και αν η γυναίκα ήταν βραδεία στο να μπορέσει να κατανοήσει. Διότι, πείθοντάς την να θαυμάσει τη δωρεά του Θεού, παρουσιάζει τον εαυτό του ως χορηγό της· «Διότι, αν ήξερες», λέει, «τη δωρεά του Θεού και ποιος είναι αυτός που σου μιλάει, εσύ θα τον είχες παρακαλέσει». Σε ποιον, άλλωστε, θα ταίριαζε να χαρίζει τα δώρα του Θεού, αν όχι σε αυτόν που είναι Θεός κατά φύση;

Είναι βέβαια δυνατόν, σε όσα έχουν λεχθεί, να προσθέσουμε σωρευτικά και άλλες μαρτυρίες από τη Θεία Γραφή, μέσω των οποίων θα ήταν πάρα πολύ εύκολο να αποδείξουμε ότι το Θείο Πνεύμα έχει πολλές φορές ονομαστεί με την προσωνυμία του ύδατος. Αλλά δεν είναι η κατάλληλη ώρα να ενδιατρίψουμε σε αυτά· γι' αυτό θα προχωρήσουμε σε άλλα, βιαζόμενοι προς το μεγάλο και πλατύ πέλαγος των θείων θεωρημάτων. <Κύριε, ούτε άντλημα έχεις και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ζωντανό νερό;> Η γυναίκα δεν φαντάζεται τίποτα περισσότερο από τα συνηθισμένα, και δεν κατανοεί καθόλου τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν, αλλά νομίζει ότι όπως κάποιοι από αυτούς που συνηθίζουν να θαυματουργούν μέσω επωδών και δαιμονικής απάτης, χωρίς σχοινί και χωρίς κάποιο άλλο μηχάνημα, θα της ανεβάσει αυτόματα το νερό από τον πυθμένα του πηγαδιού. Και ζωντανό νερό, σύμφωνα με τον δικό της σκοπό, ονομάζει αυτό που μόλις αναβλύζει από τους μαστούς των πηγών. <Μήπως εσύ είσαι μεγαλύτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ, ο οποίος μας έδωσε αυτό το πηγάδι, και ο ίδιος ήπιε από αυτό και οι γιοι του και τα θρέμματά του; Αποκρίθηκε ο Ιησούς και της είπε.> Η γυναίκα συγκρατεί τον εαυτό της πάρα πολύ γρήγορα, αλλά δεν αντιλαμβάνεται οσίως, ούτε έλαβε εντελώς αληθινές υποψίες για αυτόν· διότι δεν ήταν δυνατόν να μην ωφεληθεί προς νήψη, εφόσον απολάμβανε εντελώς τους θείους λόγους.

Αυτό, λέγει, είναι «το ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος», για το οποίο, λέγει, μίλησε ο Σωτήρας: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που ζητά, εσύ θα ζητούσες από αυτόν και θα σου έδινε να πιεις ζωντανό ύδωρ που αναβλύζει». Σε αυτό το ύδωρ, λέγει, έρχεται κάθε φύση επιλέγοντας τις δικές της ουσίες, και προσελκύεται σε κάθε φύση από το ύδωρ αυτό ό,τι της είναι οικείο, λέγει, ισχυρότερα από ό,τι ο σίδηρος στη μαγνητική λίθο, ο χρυσός στο οστό του θαλάσσιου γερακιού και το άχυρο στο ήλεκτρο. Και αν κάποιος, λέγει, είναι «τυφλός εκ γενετής» και δεν έχει δει «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω ημών, λέγει, ας αναβλέψει και ας δει σαν μέσα από έναν παράδεισο κατάφυτο και γεμάτο σπόρους ένα ύδωρ να διέρχεται μέσα από όλα τα φυτά και τα σπέρματα, και θα δει ότι από ένα και το αυτό ύδωρ η ελιά επιλέγει και αντλεί το έλαιο, η άμπελος τον οίνο και καθένα από τα άλλα φυτά σύμφωνα με το είδος του. Είναι δε, λέγει, εκείνος ο άνθρωπος στερημένος τιμής μέσα στον κόσμο, και πολύτιμος από εκείνους που δεν γνωρίζουν για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, «λογιζόμενος ως σταγόνα από κάδο». Τέτοιοι είμαστε, λέγει, εμείς οι πνευματικοί, που επιλέγουμε από το «ζων ύδωρ» του Ευφράτη, ο οποίος ρέει στο μέσο της Βαβυλώνας, ό,τι μας είναι οικείο, εκείνοι που οδεύουμε διά της αληθινής πύλης, η οποία είναι ο μακάριος Ιησούς.

Γεμίζουν την ψυχή με κηλίδες, και νομίζουν ότι καθαρίζουν το σώμα. Έτσι και η Σαμαρείτιδα· έχοντας την ψυχή της μολυσμένη από τις πορνείες, λογομαχεί σχετικά με την πόση του νερού. Τι κάνει, λοιπόν, ο Ιησούς; Δεν την απώθησε· δεν της είπε: «Εγώ είμαι Θεός εκ Θεού· εγώ στερέωσα τον ουρανό και θεμελίωσα τη γη· και εσύ λογομαχείς μαζί μου για νερά και πόση, και μάλιστα μια γυναίκα μιασμένη από τις αμαρτίες;». Αλλά τι λέει; «Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, "Δώσε μου να πιω", εσύ θα του ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ζων ύδωρ». Είδες πώς λίγο-λίγο διέγειρε τον πόθο της σε επιθυμία, λέγοντας: «Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, "Δώσε μου να πιω", εσύ θα του ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ζων ύδωρ»; Τι απαντά, λοιπόν, πάλι σε αυτόν η γυναίκα; «Κύριε, ούτε σκεύος άντλησης έχεις και το φρέαρ είναι βαθύ· από πού, λοιπόν, έχεις το ζων ύδωρ; Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ, ο οποίος μας έδωσε το φρέαρ, και ήπιε από αυτό ο ίδιος, και οι υιοί του, και τα θρέμματά του;».

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

Διότι, αν και έμαθαν, δεν του ζήτησαν τίποτα, ούτε επιθύμησαν να μάθουν κάτι από τα ωφέλιμα, αλλά αντίθετα και τον ύβριζαν και τον αποδίωχναν. Η γυναίκα όμως, όταν άκουσε αυτά, δες με πόση ηπιότητα αποκρίνεται: «Κύριε, ούτε δοχείο άντλησης έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ζωντανό νερό;». Προς το παρόν, εκείνος την ανύψωσε από την ταπεινή ιδέα που είχε, και από το να τον θεωρεί ως έναν από τους πολλούς. Διότι δεν τον αποκαλεί εδώ απλώς «Κύριο», αλλά του αποδίδει μεγάλη τιμή. Και το ότι τα έλεγε αυτά για να τον τιμήσει, είναι φανερό από όσα ειπώθηκαν στη συνέχεια. Διότι δεν τον περιγέλασε, ούτε τον χλεύασε, αλλά προς το παρόν βρισκόταν σε απορία. Αν πάλι δεν τα κατανόησε όλα αμέσως, μην απορείς· διότι ούτε και ο Νικόδημος τα κατανόησε. Τι λέει άλλωστε εκείνος;

Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; και πάλι: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί όταν είναι γέρος; και πάλι: Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αυτή όμως εκφράζεται με μεγαλύτερο σεβασμό: Κύριε, ούτε δοχείο άντλησης έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ύδωρ το ζων; Άλλο της έλεγε, και άλλο αντιλαμβανόταν εκείνη, μην ακούγοντας τίποτε περισσότερο από τις απλές λέξεις, ούτε έχοντας τη δύναμη προς το παρόν να κατανοήσει κάτι υψηλό, μολονότι θα μπορούσε να πει, μιλώντας αυθάδικα, ότι αν είχες το ύδωρ το ζων, δεν θα ζητούσες από εμένα, αλλά θα το προσέφερες πρώτα στον εαυτό σου· τώρα όμως κομπάζεις. Αλλά τίποτε από αυτά δεν είπε, παρά αποκρίνεται με πολλή ηπιότητα, και στην αρχή και στη συνέχεια. Διότι και στην αρχή λέει: Πώς εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζητάς να πιεις από εμένα; Και δεν είπε, μιλώντας όπως σε αλλόφυλο και εχθρό: Ποτέ να μη συμβεί να προσφέρω εγώ σε σένα, έναν άνθρωπο πολέμιο και αποξενωμένο από το έθνος μας.

Από πού, λοιπόν, έχεις το νερό που υπόσχεσαι να μας δώσεις; Όμως, οι Ιουδαίοι δεν συνομιλούν μαζί του τόσο προσηνά, αν και συζήτησε και με αυτούς για το ίδιο θέμα, κάνοντας μνεία για τέτοιου είδους νερό· αλλά δεν αποκόμισαν κανένα όφελος. Όταν δε ανέφερε τον Αβραάμ, επιχείρησαν ακόμη και να τον λιθοβολήσουν. Όμως η γυναίκα δεν του συμπεριφέρεται με αυτόν τον τρόπο, αλλά με πολλή ηπιότητα μέσα στον καύσωνα, και καταμεσήμερο, και μιλάει και ακούει τα πάντα με πολλή μακροθυμία, και δεν βάζει με τον νου της τίποτα από αυτά που ήταν αναμενόμενο να πουν οι Ιουδαίοι, ότι δηλαδή: «Αυτός μαίνεται και έχει παραφρονήσει, με καθήλωσε σε μια πηγή και σε ένα πηγάδι, χωρίς να μου προσφέρει τίποτα, αλλά κομπάζοντας με τα λόγια του»· αντιθέτως, καρτερεί και παραμένει προσηλωμένη, μέχρι να βρει το ζητούμενο.

βʹ. Βλέπεις πώς σιγά-σιγά ανυψώνεται προς το ύψος των δογμάτων; Αρχικά νόμισε ότι αυτός είναι κάποιος παράνομος Ιουδαίος· έπειτα, αφού Εκείνος απέκρουσε αυτήν την κατηγορία (διότι έπρεπε να μην είναι ύποπτο το πρόσωπο που επρόκειτο να την κατηχήσει με τέτοια διδάγματα), όταν άκουσε για ζων ύδωρ, νόμισε ότι αυτό λεγόταν για το αισθητό νερό.

Ή είναι φανερό από το ότι ο Δεσπότης είπε: «Πήγαινε να φωνάξεις τον άνδρα σου»· διότι αυτός ο λόγος έγινε η αρχή για να αποκτήσει επίγνωση και να πιστέψει η γυναίκα ότι αυτός «είναι ο Χριστός», από τον οποίο λαμβάνει και «το ύδωρ το ζων». Βλέπεις πώς, ενώ η γυναίκα ζητούσε «το ύδωρ το ζων», ο Δεσπότης λέει κατάλληλα και με πολλή συνέπεια: «Πήγαινε να φωνάξεις τον άνδρα σου», σαν να της έλεγε: Εγώ θα σου το δώσω αυτό, αρκεί μόνο να κατανοήσεις καλά ποιος είναι αυτός από τον οποίο το ζητάς· διότι, εάν γίνει αυτό, θα ικανοποιηθεί και το αίτημά σου. Εξάλλου, μας δίνει και ένα παράδειγμα, ώστε να μη συνομιλούμε επί πολλή ώρα με μια γυναίκα χωρίς την παρουσία του άνδρα της, ούτε βέβαια να της χαρίζουμε κάτι που ζητά χωρίς εκείνον. Διότι, έστω κι αν αυτή δεν είχε νόμιμο σύζυγο, ωστόσο σε όσες έχουν και παντού πρέπει να τηρείται αυτό. Διότι αν ο Δεσπότης των πάντων, ο Κύριος κάθε πνοής, τήρησε αυτό, τι πρέπει να κάνουν εκείνοι που καθημερινά πολιορκούνται από λογισμούς και άτοπα πάθη; Γι' αυτό κι Εκείνος, αν και αναμάρτητος και απαθής, «διότι αμαρτία δεν έπραξε ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», ωστόσο, για δικό μας παράδειγμα και τύπο, δεν ανέχθηκε χωρίς τον σύνοικο ούτε περισσότερο χρόνο να συνομιλεί ούτε, σύμφωνα με το φαινόμενο και πρόχειρο νόημα του λόγου, να εκπληρώσει το αίτημα της γυναίκας.

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

Γι' αυτό ας μην την προσπεράσουμε· διότι έχει τέρψη. Ας πει λοιπόν η γυναίκα και πάλι προς τον Πλάστη: «Πώς μου ζήτησες; Εάν σου δώσω να πιεις, και πίνοντας παραβείς τον ιουδαϊκό θεσμό, θα σε αποκτήσω μέσα από το νερό ως ομόφρονα άνδρα.» Πόσο ωραία είναι τα λόγια της Σαμαρείτιδας· σκιαγραφούν πάνω στο πηγάδι την κολυμβήθρα, από την οποία λαμβάνει ως δούλη Εκείνος που παρέχει αγαλλίαση και απολύτρωση. «Τώρα άκουσέ με, ω γυναίκα», αναφώνησε ο Ιησούς· «εάν γνώριζες τη δωρεά μου και ποιος είναι αυτός που σου λέει: Δώσε μου νερό, εσύ θα του είχες ζητήσει ζωντανά νάματα· διότι παρέχει ζωντανό νερό.» Σε αυτά εκείνη αποκρίθηκε αμφιβάλλοντας: «Ούτε δοχείο άντλησης κρατάς, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις τα νερά;»

Αποκρίθηκε ο Ιησούς και της είπε: «Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιώ, εσύ θα του το ζητούσες, και εκείνος θα σου έδινε ύδωρ ζωντανό». Του λέει η γυναίκα: «Κύριε, ούτε σκεύος για άντληση έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ύδωρ το ζωντανό;» Από την εμφάνιση και ίσως από την ενδυμασία, καθώς και από την υπόλοιπη στάση του σώματός Του και από την ίδια Του την ομιλία, η Σαμαρείτιδα νόμισε ότι ο Κύριος ήταν Ιουδαίος· γι' αυτό και Του λέει: «Πώς εσύ, ενώ είσαι Ιουδαίος», και τα εξής. Πρόσεξε όμως πόσο συνετή ήταν η γυναίκα. Διότι, εάν έπρεπε κάποιος να φυλαχτεί, αυτός θα έπρεπε να είναι ο Κύριος και όχι εκείνη. Επειδή δεν είπε ότι οι Σαμαρείτες δεν συναναστρέφονται τους Ιουδαίους, αλλά ότι οι Ιουδαίοι δεν συναναστρέφονται τους Σαμαρείτες. Παρόλα αυτά όμως, η γυναίκα ούτε και τότε σιωπά, αλλά νομίζοντας ότι ο Κύριος πράττει κάτι παράνομο, προσπαθεί να διορθώσει αυτό που δεν γινόταν σύμφωνα με τον νόμο. Ο δε Χριστός δεν αποκαλύπτει τον εαυτό Του, προτού φανερωθεί πρώτα η αρετή της γυναίκας.

Διότι οι άγιοι δεν διατηρούν μέχρι τέλους μόνο τόσο όσο λαμβάνουν από τον Θεό, αλλά δέχονται μεν σπέρματα και αρχές του αγαθού μέσω της χάριτος, προσθέτουν όμως και οι ίδιοι με τον κόπο τους και τα αυξάνουν. Αυτό ακριβώς υποδηλώνει ο Κύριος και με την παραβολή των ταλάντων, καθώς και με την παραβολή του πανδοχέα. Διότι και αυτός που έλαβε τα δύο τάλαντα, κέρδισε άλλα δύο με την εργασία του, και στον πανδοχέα επίσης, που υποδέχθηκε αυτόν που τραυματίστηκε από τους ληστές, ο Κύριος υπόσχεται ότι «Ό,τι επιπλέον ξοδέψεις από δικά σου, εγώ θα σου το ανταποδώσω». Αυτό λοιπόν υπαινίσσεται και εδώ: «Εγώ μεν δίνω νερό σε αυτόν που διψά, εκείνο όμως που δίνω δεν παραμένει τόσο, αλλά πλημμυρίζει και γίνεται πηγή». Έδωσε και στον Παύλο ο Κύριος λίγο νερό, δηλαδή τις κατηχήσεις του Ανανία, αλλά ο Παύλος μετέτρεψε εκείνο το λίγο νερό της διδασκαλίας του Ανανία σε πηγή, ώστε από την Ιερουσαλήμ μέχρι το Ιλλυρικό να φτάσουν τα ορμητικά ρεύματα εκείνης της πηγής. Η γυναίκα, όμως, πώς άραγε διατίθεται απέναντι σε αυτά; Ταπεινά μεν ακόμη (διότι νομίζει ότι τα λόγια αναφέρονται σε αισθητό νερό), ωστόσο φανερώνει και κάποια πρόοδο. Διότι προηγουμένως απορούσε, λέγοντας: «Από πού έχεις το ζωντανό νερό;», τώρα όμως, έχοντας αποδεχθεί τον λόγο χωρίς ενδοιασμό, λέει: «Δώσε μου αυτό το νερό». Φαίνεται λοιπόν ότι αυτή είναι πιο συνετή από τον Νικόδημο. Διότι εκείνος, αφού άκουσε πάρα πολλά τέτοια πράγματα, έλεγε: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», ενώ αυτή αρχίζει ήδη να παραβλέπει και την πηγή του Ιακώβ.