Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:15

Οι Σαμαρείτες, λοιπόν, ήταν αλλογενείς· διότι ήταν άποικοι των Βαβυλωνίων. Αναγνώριζαν όμως και οι ίδιοι ως πατέρα τους τον Ιακώβ με δύο τρόπους: διότι, καθώς κατοικούσαν σε όμορη και γειτονική προς τους Ιουδαίους χώρα, αφομοίωσαν λίγα στοιχεία από τη δική τους λατρεία, και συνήθισαν να καυχώνται για τους πατέρες των Ιουδαίων. Άλλωστε, ήταν όντως αληθές ότι οι περισσότεροι από εκείνους που κατοικούσαν στη Σαμάρεια προέρχονταν από τη ρίζα του Ιακώβ. Διότι ο Ιεροβοάμ, ο γιος του Ναβάτ, αφού συγκέντρωσε δέκα φυλές του Ισραήλ και τη μισή φυλή του Εφραίμ, αναχώρησε από την Ιερουσαλήμ κατά την περίοδο της βασιλείας του Ροβοάμ, του γιου του Σολομώντα, και αφού κατέλαβε τη Σαμάρεια, έχτισε σε αυτήν οίκους και πόλεις. <«Καθένας που πίνει από το νερό αυτό, θα διψάσει πάλι. Όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν θα διψάσει στον αιώνα, αλλά το νερό που θα του δώσω θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Λέει προς αυτόν η γυναίκα:> «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ;». Καθώς η Σαμαρείτιδα προέβαλε αυτό το επιχείρημα σαν κάποιο μεγάλο και ακαταμάχητο πρόβλημα, ο Σωτήρας πάλι, ευφυέστατα, αποφεύγει τον κόμπο των λόγων, μη λέγοντας ξεκάθαρα ότι είναι ανώτερος, αλλά την παρακινεί να διαπιστώσει ποιος υπερέχει από την ποιότητα των ίδιων των πραγμάτων.

Πρέπει να γνωρίζουμε πάλι, ότι με τη λέξη ύδωρ σε αυτά ο Σωτήρας ονομάζει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, της οποίας εάν κάποιος γίνει μέτοχος, θα έχει πλέον μέσα του να αναβλύζει η παροχή των θείων διδαγμάτων, έτσι ώστε να μην έχει πια ανάγκη από τη νουθεσία άλλων, αλλά μάλλον να του αρκεί για να μπορεί εύκολα να καθοδηγεί εκείνους που τυχόν διψούν τον θείο και ουράνιο λόγο. Τέτοιοι ακριβώς ήταν κατά τον παρόντα βίο και ενόσω ζούσαν ακόμη πάνω στη γη, οι άγιοι προφήτες και απόστολοι, καθώς και οι κληρονόμοι του δικού τους λειτουργήματος, για τους οποίους έχει γραφτεί: «Και αντλήσατε ύδωρ μετ' ευφροσύνης από τις πηγές του σωτηρίου». <Δώσε μου αυτό το ύδωρ, για να μη διψώ ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ.

Διότι, όπως βεβαίως είναι δυνατόν να παρατηρήσει κανείς, παρόλο που ο Σωτήρας μας Χριστός με πολλούς λόγους τους απομακρύνει από τις σωματικές αντιλήψεις και τους ανυψώνει μέσω της πάνσοφης διδασκαλίας σε πνευματική θεωρία, αυτοί δεν υψώνονται πάνω από τα ωφέλιμα για τη σάρκα, και ενώ ακούνε για τον άρτο που δίνει ζωή στον κόσμο, φαντάζονται ακόμη τον επίγειο, έχοντας ως θεό την κοιλιά, σύμφωνα με τα όσα έχουν γραφτεί, και όντας κυριευμένοι από τα πάθη της γαστέρας, ώστε δίκαια να ακούσουν ότι «η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους». Θα διαπιστώσεις βεβαίως ότι αυτός ο λόγος μοιάζει πάρα πολύ με τα όσα συνέβησαν με εκείνη τη γυναίκα, τη Σαμαρείτιδα. Διότι, ενώ ο Σωτήρας μας Χριστός αφιέρωσε μακρύ λόγο σε αυτήν και την εκπαίδευε για τα νοητά ύδατα, λέγοντάς της σαφώς: «Καθένας που πίνει από το νερό αυτό θα διψάσει πάλι, όποιος όμως πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ, αλλά το νερό που εγώ θα του δώσω θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή», εκείνη παρασύρθηκε εξαιτίας της δυσμάθειας που την κατείχε. Και αφού εγκατέλειψε τη νοητή πηγή, χωρίς να κατανοήσει απολύτως τίποτα για αυτήν, καταλήγοντας στην παροχή των αισθητών υδάτων, λέει: «Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψώ ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ».

Η δε Σαμαρείτιδα, μην έχοντας ακόμη κατανοήσει το μεγαλείο του ζωντανού νερού, πρώτον μεν απορεί από πού θα βρει αυτός που της μιλάει το νερό που υπόσχεται, εφόσον ούτε σκεύος άντλησης έχει και το πηγάδι είναι βαθύ· έπειτα επιχειρεί και να τον συγκρίνει με τον Ιακώβ, τον οποίο και ονομάζει πατέρα, σεμνυνόμενη για την καταγωγή της από τον τόπο, και εξυμνεί το νερό του πηγαδιού, θεωρώντας ότι δεν θα μπορούσε να βρεθεί καλύτερο· όταν όμως άκουσε τον Κύριο να λέει ότι το νερό που εγώ θα δώσω θα γίνει σε αυτόν που το λαμβάνει πηγή που θα αναβλύζει για ζωή αιώνια, εξέφρασε έναν λόγο ψυχής που ποθεί και οδηγείται προς την πίστη, αλλά δεν έχει μπορέσει ακόμη να ατενίσει καθαρά προς το φως· «δώσε μου», του λέει, «Κύριε, αυτό το νερό, για να μη διψώ, μήτε να έρχομαι εδώ να αντλώ»· ο δε Κύριος, θέλοντας να της αποκαλύψει τον εαυτό του σταδιακά, της προστάζει να φωνάξει και τον άνδρα της. Και όταν εκείνη, θέλοντας και να αποκρύψει τα προσωπικά της και βιαζόμενη να λάβει το δώρο, έλεγε «δεν έχω άνδρα», ακούει πόσους συζύγους είχε από τη νεότητά της και τώρα ελέγχεται ότι δεν έχει δικό της άνδρα· και δεν δυσανασχετεί με τον έλεγχο, αλλά, αναγνωρίζοντας αμέσως ότι αυτός που της μιλάει είναι προφήτης, καταπιάνεται με σπουδαιότερα ζητήματα.

Δεν της αποκάλυψε εξ αρχής το κάλλος της θεότητας, ούτε της έδωσε υποσχέσεις για μεγάλα αγαθά, ούτε της ανακοίνωσε ότι Εκείνος είναι ο δημιουργός του Ιακώβ· αλλά διεγείρει την όρεξη της ψυχής της σε επιθυμία, λέγοντάς της: «Καθένας που πίνει από το νερό αυτό θα διψάσει πάλι· όποιος όμως πιει από το νερό που θα του δώσω εγώ, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα, αλλά το νερό που θα του δώσω θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Άφησε κατά μέρος την αντιπαράθεση για τα πρόσωπα και προχώρησε πλέον στην αφθονία των χαρισμάτων· μάλλον δε απέδειξε την υπεροχή Του έναντι εκείνων μέσα από το ίδιο το πράγμα. Τι λέει, λοιπόν, η γυναίκα; «Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψώ και να μην έρχομαι εδώ να αντλώ». Είδες πόσο γρήγορα πίστεψε ότι το νερό που δίνει ο Χριστός δεν προκαλεί πλέον δίψα; «Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψώ και να μην έρχομαι εδώ να αντλώ». Λίγο-λίγο ο Χριστός τη διήγειρε στην επιθυμία των πνευματικών του ναμάτων. Πίστεψε ότι υπάρχει νερό που, όταν πίνεται, δεν προκαλεί δίψα· και όταν το μεταλαμβάνει κανείς, εξαφανίζει το χρεόγραφο των αμαρτιών.

Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψάσω, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ. Της λέει ο Ιησούς: Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Εάν, λέγει, τον έχεις κοινωνό στη συζυγική ένωση, ας γίνει κοινωνός και της πίστεως· μη λαμβάνεις μόνο εσύ τη δωρεά αυτών των πνευματικών χαρισμάτων. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ήρθα, όχι για να σώσω μόνο την Εύα διά της αειπαρθένου και Θεοτόκου Μαρίας, αλλά για να επαναφέρω και τον άνδρα, μέσω εμού, πάλι στον παράδεισο. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Ορθά, αγαπητοί, και ο διδάσκαλος της οικουμένης Παύλος, ακολουθώντας τον ίδιο κανόνα, έγραφε στους Κορινθίους λέγοντας: Διότι, τι γνωρίζεις, γυναίκα, εάν θα σώσεις τον άνδρα σου; Προς το παρόν, όμως, ας ασχοληθούμε με τα προκείμενα. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Του απαντά η γυναίκα: Δεν έχω άνδρα.

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

Κινεί σε επιθυμία δίψας εκείνην που δεν διψούσε, στρέφει στην ανάγκη του ποτού εκείνην που πότιζε. Τρώθηκε, λοιπόν, από τα λόγια η γυναίκα, και κυριεύτηκε από τον πόθο του νερού. Διότι, προσπίπτοντας στον Κύριο, έλεγε: Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψώ, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ. Αυτή από την οποία προηγουμένως ζητήθηκε να ποτίσει, τώρα ζητά η ίδια να ποτιστεί.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που έχει μέσα του κρυμμένη πηγή δεν θα κυριευόταν ποτέ από τη δίψα, έτσι συμβαίνει και με εκείνον που έχει αυτό το ύδωρ. Και η γυναίκα πίστεψε αμέσως, αποδεικνυόμενη πολύ πιο συνετή από τον Νικόδημο· και όχι μόνο πιο συνετή, αλλά και πιο γενναία. Διότι εκείνος, μολονότι άκουσε αναρίθμητα τέτοια λόγια, ούτε κάποιον άλλον προσκάλεσε σε αυτό, ούτε ο ίδιος μίλησε με παρρησία· αυτή όμως επιδεικνύει αποστολικό έργο, ευαγγελιζόμενη τους πάντες και προσκαλώντας τους προς τον Ιησού, και ελκύοντας ολόκληρη πόλη έξω προς αυτόν. Και εκείνος μεν, όταν άκουσε, έλεγε: «Πώς είναι δυνατόν να γίνουν αυτά;» Και μολονότι ο Χριστός έθεσε ως σαφές παράδειγμα εκείνο του ανέμου, ούτε έτσι αποδέχθηκε τον λόγο· η γυναίκα όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά στην αρχή μεν απορούσε, ύστερα δε, αποδεχόμενη τον λόγο όχι κατόπιν λογικής αποδείξεως, αλλά ως οριστική απόφαση, σπεύδει αμέσως να το λάβει. Διότι, όταν ο Χριστός είπε: «Θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», αμέσως η γυναίκα λέει: «Δώσε μου αυτό το ύδωρ, για να μη διψώ, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ».

Εδώ δε, αφού διέκρινε πιο καθαρά την κατάσταση, χωρίς όμως να κατανοήσει το παν («Δώσε μου», λέγει, «αυτό το νερό, για να μη διψώ, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ»), προς το παρόν τον προτίμησε από τον Ιακώβ. Διότι δεν έχω ανάγκη αυτήν την πηγή, εάν λάβω από εσένα εκείνο το νερό.

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

Αλλά ο Σωτήρας χειρίστηκε την απάντηση στην ερώτηση, μέσω της οποίας και ο Ιακώβ φαινόταν να έχει τα πρωτεία και να μεγαλύνεται, με τόσο υπερφυή τρόπο· και δες αμέσως την ενέργειά της να αστράφτει. Φώτισε αμέσως τη διάνοια της γυναίκας και την είλκυσε να έλθει, αν και ήταν παράδοξο, στην πίστη της υπόσχεσης και να λάβει τη γνώση ότι ο Κύριος είναι κατά πολύ ανώτερος από τους προγόνους. Διότι, εγκαταλείποντας στη σκέψη της το νερό του πατέρα της Ιακώβ, σπεύδει προς αυτό το νερό και λέει: «Δώσε μου, Κύριε, αυτό το νερό». Και γιατί περιφρονείς το προγονικό νερό; Διότι, παρόλο που καταπαύει για λίγο τη δίψα, σε αφήνει να διψάς και πάλι εξίσου, και μου γίνεται πρόξενος κόπων (διότι λέει: «για να μη διψώ ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ»), αλλά απολαμβάνοντας τη δική σου πηγή, δεν θα έχω πλέον ανάγκη το προγονικό φρέαρ.

Ο κόσμος εορτάζει με χαρά την πανάγια σου έγερση, Ζωοδότα, κατά την οποία καταπάτησες όλη τη δυναστεία του Άδη και εξουδετέρωσες το κεντρί του θανάτου, Λόγε, και ανέβλυσες την αφθαρσία στους ανθρώπους. Βλέποντάς σε η γυναίκα η Σαμαρείτιδα να έχεις κοπιάσει, Οικτίρμον, και να ζητάς να πιεις νερό, λαμβάνει νάματα αθανασίας, ανακράζοντας: Δώσε μου το ζωντανό νερό, Κύριε, ώστε να μη διψάσω ποτέ στον αιώνα.

Λέγει προς αυτόν η γυναίκα: «Κύριε, δώσε μου αυτό το ύδωρ, για να μη διψώ, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ.» Θεωρεί τον Ιακώβ πατέρα της, συνδέοντας τον εαυτό της με την ιουδαϊκή ευγένεια της καταγωγής. Παρατήρησε, επίσης, τη σύνεση της γυναίκας, πώς αμέσως από τη διαφορά των υδάτων συμπεραίνει και τη διαφορά εκείνων που τα προσφέρουν. Διότι αν, λέγει, δώσεις τέτοιο ύδωρ, οπωσδήποτε είσαι ανώτερος από τον Ιακώβ, ο οποίος μας έδωσε το παρόν ύδωρ. Το δε «Και ο ίδιος ήπιε από αυτό» αποτελεί έπαινο της γλυκύτητας του ύδατος. Διότι τόσο πολύ, λέγει, άρεσε στον πατριάρχη η πηγή, ώστε και ο ίδιος ήπιε, και οι υιοί του. Το ότι δε ήπιαν και τα κοπάδια του, είναι ενδεικτικό της αφθονίας του ύδατος. Διότι όχι μόνο, λέγει, είναι γλυκύ το ύδωρ, και τόσο γλυκύ ώστε και ο Ιακώβ ήπιε από αυτό, αλλά είναι και άφθονο, και σε τέτοιο βαθμό, ώστε να επαρκέσει και για το πλήθος των ποιμνίων του πατριάρχη. Όταν δε η γυναίκα είπε το, «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας;», ο Κύριος δεν λέγει φανερά ότι, Ναι, είμαι ανώτερος, για να μη φανεί ότι καυχάται, εφόσον δεν είχε δώσει ακόμη απόδειξη της δικής Του δυνάμεως· με όσα όμως λέγει, το αποδεικνύει: «Διότι εκείνος που πίνει από το ύδωρ αυτό, θα διψάσει πάλι· ενώ εκείνος που θα πιει από το δικό μου, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» Επομένως, εάν θαυμάζεις τον Ιακώβ που έδωσε το ύδωρ αυτό, πολύ περισσότερο πρέπει να θαυμάσεις εμένα, που προσφέρω το πολύ καλύτερο ύδωρ. Διότι το ύδωρ που εγώ δίδω, γίνεται πηγή ύδατος που διαρκώς και αδιάκοπα αυξάνεται.

Διότι οι άγιοι δεν διατηρούν μέχρι τέλους μόνο τόσο όσο λαμβάνουν από τον Θεό, αλλά δέχονται μεν σπέρματα και αρχές του αγαθού μέσω της χάριτος, προσθέτουν όμως και οι ίδιοι με τον κόπο τους και τα αυξάνουν. Αυτό ακριβώς υποδηλώνει ο Κύριος και με την παραβολή των ταλάντων, καθώς και με την παραβολή του πανδοχέα. Διότι και αυτός που έλαβε τα δύο τάλαντα, κέρδισε άλλα δύο με την εργασία του, και στον πανδοχέα επίσης, που υποδέχθηκε αυτόν που τραυματίστηκε από τους ληστές, ο Κύριος υπόσχεται ότι «Ό,τι επιπλέον ξοδέψεις από δικά σου, εγώ θα σου το ανταποδώσω». Αυτό λοιπόν υπαινίσσεται και εδώ: «Εγώ μεν δίνω νερό σε αυτόν που διψά, εκείνο όμως που δίνω δεν παραμένει τόσο, αλλά πλημμυρίζει και γίνεται πηγή». Έδωσε και στον Παύλο ο Κύριος λίγο νερό, δηλαδή τις κατηχήσεις του Ανανία, αλλά ο Παύλος μετέτρεψε εκείνο το λίγο νερό της διδασκαλίας του Ανανία σε πηγή, ώστε από την Ιερουσαλήμ μέχρι το Ιλλυρικό να φτάσουν τα ορμητικά ρεύματα εκείνης της πηγής. Η γυναίκα, όμως, πώς άραγε διατίθεται απέναντι σε αυτά; Ταπεινά μεν ακόμη (διότι νομίζει ότι τα λόγια αναφέρονται σε αισθητό νερό), ωστόσο φανερώνει και κάποια πρόοδο. Διότι προηγουμένως απορούσε, λέγοντας: «Από πού έχεις το ζωντανό νερό;», τώρα όμως, έχοντας αποδεχθεί τον λόγο χωρίς ενδοιασμό, λέει: «Δώσε μου αυτό το νερό». Φαίνεται λοιπόν ότι αυτή είναι πιο συνετή από τον Νικόδημο. Διότι εκείνος, αφού άκουσε πάρα πολλά τέτοια πράγματα, έλεγε: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», ενώ αυτή αρχίζει ήδη να παραβλέπει και την πηγή του Ιακώβ.