Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:17

<Λέγει σε αυτήν ο Ιησούς.> Πάλι μόνο τα συνηθισμένα και λέει και φαντάζεται, και δεν κατανοεί απολύτως τίποτα από όσα λέγονται. Αλλά νομίζει ότι θα αποκτήσει όλη τη γενναιοδωρία του Σωτήρα μας με το να απαλλαγεί από μικρούς κόπους, και καθορίζει το μέτρο της χάριτος του Θεού με το να μη διψάει πλέον, μη δεχόμενη ούτε καν ως απλές έννοιες τα υψηλότερα νοήματα. <Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ.> Θα ήταν λοιπόν σωστό και καθόλου ψευδές να πει κανείς, ότι τα μυαλά των γυναικών είναι κάπως θηλυκά, και ότι μαλθακός νους κατοικεί στις γυναίκες, μην έχοντας καμία ικανότητα να κατανοήσουν κάτι γρήγορα. Ενώ η φύση των ανδρών είναι κάπως πιο ευμαθής και πολύ πιο έτοιμη για συλλογισμούς, έχοντας τον νου σε εγρήγορση για νήψη και, για να το πω έτσι, θερμό και ανδροπρεπή. Για αυτόν τον λόγο, νομίζω, την παρότρυνε να καλέσει τον άνδρα της, ελέγχοντάς την διακριτικά πως η καρδιά της ήταν μεν εντελώς αμαθής και ακατάλληλη για λόγους σοφίας, ενώ ταυτόχρονα οικονομούσε και κάτι άλλο άριστο μαζί με αυτό. <Λέγει σε αυτόν η γυναίκα: Δεν έχω άνδρα. Λέγει σε αυτήν ο Ιησούς: Καλά είπες ότι δεν έχω άνδρα, διότι πέντε άνδρες είχες, και αυτόν που έχεις τώρα δεν είναι άνδρας σου. Αυτό που είπες είναι αλήθεια. Λέγει σε αυτόν η γυναίκα.> Σε ποιον, λοιπόν, δεν θα ήταν ολοφάνερο ότι ο Σωτήρας δεν αγνοούσε βέβαια πως ήταν στερημένη από νόμιμο σύζυγο, αλλά χρησιμοποίησε την αναζήτηση του ανύπαρκτου άνδρα ως πρόφαση για να αποκαλύψει τα κρυμμένα;

Η δε Σαμαρείτιδα, μην έχοντας ακόμη κατανοήσει το μεγαλείο του ζωντανού νερού, πρώτον μεν απορεί από πού θα βρει αυτός που της μιλάει το νερό που υπόσχεται, εφόσον ούτε σκεύος άντλησης έχει και το πηγάδι είναι βαθύ· έπειτα επιχειρεί και να τον συγκρίνει με τον Ιακώβ, τον οποίο και ονομάζει πατέρα, σεμνυνόμενη για την καταγωγή της από τον τόπο, και εξυμνεί το νερό του πηγαδιού, θεωρώντας ότι δεν θα μπορούσε να βρεθεί καλύτερο· όταν όμως άκουσε τον Κύριο να λέει ότι το νερό που εγώ θα δώσω θα γίνει σε αυτόν που το λαμβάνει πηγή που θα αναβλύζει για ζωή αιώνια, εξέφρασε έναν λόγο ψυχής που ποθεί και οδηγείται προς την πίστη, αλλά δεν έχει μπορέσει ακόμη να ατενίσει καθαρά προς το φως· «δώσε μου», του λέει, «Κύριε, αυτό το νερό, για να μη διψώ, μήτε να έρχομαι εδώ να αντλώ»· ο δε Κύριος, θέλοντας να της αποκαλύψει τον εαυτό του σταδιακά, της προστάζει να φωνάξει και τον άνδρα της. Και όταν εκείνη, θέλοντας και να αποκρύψει τα προσωπικά της και βιαζόμενη να λάβει το δώρο, έλεγε «δεν έχω άνδρα», ακούει πόσους συζύγους είχε από τη νεότητά της και τώρα ελέγχεται ότι δεν έχει δικό της άνδρα· και δεν δυσανασχετεί με τον έλεγχο, αλλά, αναγνωρίζοντας αμέσως ότι αυτός που της μιλάει είναι προφήτης, καταπιάνεται με σπουδαιότερα ζητήματα.

Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό, για να μη διψάσω, ούτε να έρχομαι εδώ να αντλώ. Της λέει ο Ιησούς: Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Εάν, λέγει, τον έχεις κοινωνό στη συζυγική ένωση, ας γίνει κοινωνός και της πίστεως· μη λαμβάνεις μόνο εσύ τη δωρεά αυτών των πνευματικών χαρισμάτων. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ήρθα, όχι για να σώσω μόνο την Εύα διά της αειπαρθένου και Θεοτόκου Μαρίας, αλλά για να επαναφέρω και τον άνδρα, μέσω εμού, πάλι στον παράδεισο. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Ορθά, αγαπητοί, και ο διδάσκαλος της οικουμένης Παύλος, ακολουθώντας τον ίδιο κανόνα, έγραφε στους Κορινθίους λέγοντας: Διότι, τι γνωρίζεις, γυναίκα, εάν θα σώσεις τον άνδρα σου; Προς το παρόν, όμως, ας ασχοληθούμε με τα προκείμενα. Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Του απαντά η γυναίκα: Δεν έχω άνδρα.

Και άρχισε λοιπόν η γυναίκα να αποκαλύπτει τις αμαρτίες της· άρχισε λοιπόν να εξομολογείται και να λέει: «Δεν έχω άνδρα. Διότι, πράγματι, καταβυθίστηκα στον βυθό της πορνείας και της ασωτίας, και δεν έχω άνδρα». Της λέει ο Ιησούς: «Ορθώς είπες ότι "δεν έχω άνδρα"· διότι πέντε άνδρες είχες, και τώρα, αυτός που έχεις, δεν είναι άνδρας σου· αυτό το είπες αληθινά».

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό το «Διότι πέντε άνδρες είχες, και τώρα, αυτόν που έχεις, δεν είναι άνδρας σου»; Είναι αναγκαίο να το εξηγήσουμε. Η γυναίκα είχε πέντε άνδρες, οι οποίοι πέθαναν· μετά από αυτούς όμως έπεσε στην πορνεία· γι' αυτό και κανείς πλέον δεν ήθελε να την πλησιάσει ως νόμιμη σύζυγο. Εκείνη όμως, μη μπορώντας να χαλιναγωγήσει τα κύματα της ηδονής, είχε πλέον κρυφά αυτόν που πόρνευε μαζί της· και δεν ήταν ούτε φανερή πόρνη, ούτε νόμιμη σύζυγος· αλλά είχε άνδρα στα κρυφά. Νόμιζε, μάλιστα, ότι μπορούσε να εξαπατήσει τον Χριστό θεωρώντας τον ως απλό άνθρωπο, και του έλεγε: «Δεν έχω άνδρα». Έπειτα ο Χριστός, ο οποίος γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, της λέει: «Καλά είπες, ότι άνδρα δεν έχω· διότι πέντε άνδρες είχες, και τώρα αυτόν που έχεις, δεν είναι άνδρας σου· αυτό που είπες είναι αληθινό».

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

Μάρτυρας γι' αυτό είναι τα λόγια του Δεσπότη προς αυτήν: «Καλά», λέει, «είπες ότι δεν έχω άνδρα· διότι πέντε άνδρες είχες, και αυτός που έχεις τώρα δεν είναι άνδρας σου. Αυτό το είπες αληθινά». Αλλά ήταν ένα μαργαριτάρι βουτηγμένο στον βούρκο, και δεν διέφυγε την προσοχή ενός τέτοιου εμπόρου· διότι με τα λόγια της φανέρωνε τις λάμψεις της ψυχής της. «Πώς εσύ», λέει, «όντας Ιουδαίος, ζητάς να πιεις από εμένα, που είμαι γυναίκα Σαμαρείτισσα; Πώς εσύ;» Και αυτό το «Εσύ», το λέει γεμάτη θυμό.

Διότι η υπόσχεση αφορούσε πνευματικά και όχι ορατά πράγματα. Γι' αυτό, αφού εξύψωσε τον νου της με τις υποσχέσεις, επιμένει ακόμη σε λόγια που αφορούν τα αισθητά, επειδή εκείνη δεν μπορούσε ακόμη να κατανοήσει την ακρίβεια των πνευματικών εννοιών. Διότι, εάν της έλεγε: «Εάν πιστέψεις σε εμένα, δεν πρόκειται να διψάσεις», δεν θα κατανοούσε τα λεγόμενά του, αφού δεν γνώριζε ποιος είναι αυτός που της μιλούσε, ούτε για ποια δίψα της έκανε λόγο. Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν έπραξε το ίδιο και με τους Ιουδαίους; Επειδή εκείνοι είχαν δει πολλά σημεία, ενώ αυτή δεν είχε δει κανένα σημείο, αλλά πρώτα άκουσε τα λόγια του. Γι' αυτό, λοιπόν, αποκαλύπτει τη δύναμή του μέσω της προφητείας και δεν προβαίνει αμέσως στον έλεγχο, αλλά τι λέει; «Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ». Εκείνη του λέει: «Δεν έχω άνδρα». Της απαντά ο Ιησούς: «Καλά είπες ότι "Δεν έχω άνδρα"· διότι πέντε άνδρες είχες, και αυτός που έχεις τώρα δεν είναι άνδρας σου. Αυτό το είπες αληθινά». Του λέει η γυναίκα: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης».

Ιω. 5, 30 Το «καθώς ακούω κρίνω» κάποιοι το εξέλαβαν ότι ειπώθηκε για να μας εκπαιδεύσει να μην περιεργαζόμαστε στις κρίσεις τίποτα περισσότερο από τα φαινόμενα και τα λεγόμενα, και να μην βλάπτουμε και να μην ζημιώνουμε όσους κρίνονται εξαιτίας υποψιών και ανθρώπινων λογισμών, επειδή οι περισσότεροι από τους ανθρώπινους λογισμούς μπορούν να παρεκκλίνουν και να παρασυρθούν από το δίκαιο εξαιτίας φιλίας ή έχθρας. Για να μας αποτρέψει από αυτό, λένε, έλεγε: «καθώς ακούω κρίνω». Δηλαδή, αν εγώ «ο καρδιογνώστης» κάνω την κρίση με αυτόν τον τρόπο βάσει των φαινομένων και των λεγομένων χωρίς να πολυπραγμονώ τίποτα περισσότερο από αυτά, ούτε εσείς πρέπει να περιεργάζεστε οτιδήποτε άλλο πέρα από τα ορώμενα, τα φαινόμενα και τα λεγόμενα, ούτε να έχετε εμπιστοσύνη στους δικούς σας λογισμούς και να αναθέτετε σε αυτούς την κρίση των αφανών πραγμάτων. Έτσι, λοιπόν, ισχυρίζονται κάποιοι, πράγμα που εμένα δεν μου φαίνεται ορθό. Διότι, πρώτον, ο Δεσπότης φαίνεται σε πολλά σημεία ότι δεν έκρινε «καθώς» άκουγε, αλλά ως «καρδιογνώστης Θεός», όπως όταν έλεγε στη γυναίκα: «Καλά είπες ότι δεν έχεις άνδρα· διότι πέντε έχεις», και όταν έλεγε: «Τώρα πιστεύετε; Θα έρθει ώρα που όλοι σας θα διασκορπιστείτε», και σε άπειρα άλλα σημεία, διότι ούτε καν ήταν αυτός ο σκοπός Του εδώ, αλλά μιλούσε περί του Πατρός και του Εαυτού Του, και περί ισότητος και εξουσίας και παρόμοιων θεμάτων. Τι σημαίνει λοιπόν το «καθώς ακούω κρίνω»; «Καθώς ακούω», λέει, από τον Πατέρα «κρίνω»· δηλαδή όπως Εκείνος κρίνει, έτσι κι εγώ.

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

«Δεν καταθλίβω τη δίψα σου· διότι εγώ με τη δίψα μου σε προσέλκυσα στη δίψα, υποκρίθηκα τον διψασμένο και τρώθηκα ως διψασμένος, για να δείξω εσένα διψασμένη. Πήγαινε, λοιπόν, φώναξε τον άνδρα σου και έλα». Η γυναίκα τότε απάντησε: «Δεν έχω άνδρα, αλίμονό μου». Και ο Πλάστης της είπε: «Όντως δεν έχεις· διότι πέντε είχες, τον έκτο όμως δεν τον έχεις, ώστε να λάβεις αγαλλίαση και απολύτρωση». Ώ, τι σοφά αινίγματα, τι σοφά σύμβολα μέσω των οποίων τα της Εκκλησίας ζωγραφίζονται στην πίστη της οσίας γυναίκας με χρώματα αληθινά, αμάραντα· διότι, με τον ίδιο τρόπο που εκείνη η γυναίκα, η πολύανδρη, αρνήθηκε τον άνδρα, έτσι και η Εκκλησία αρνήθηκε πολλούς θεούς ως άνδρες και τους εγκατέλειψε, και μνηστεύθηκε μέσα από τα ύδατα έναν Δεσπότη· εκείνη είχε πέντε άνδρες και τον έκτο δεν τον είχε, έτσι και τούτη (η Εκκλησία), εγκαταλείποντας τώρα τους πέντε της ασέβειας, λαμβάνει μέσα από τα ύδατα εσένα ως έκτο, ως αγαλλίαση και απολύτρωση.

Αν λοιπόν, λέγει, έχεις τέτοιο νερό, δώσε το σε εμένα, και δεν θα έρχομαι πλέον εδώ για να αντλώ. Βλέπεις πώς προτίμησε τον Κύριο από τον Ιακώβ; «Λέγει σε αυτήν ο Ιησούς: Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου και έλα εδώ. Αποκρίθηκε η γυναίκα και του είπε: Δεν έχω άνδρα. Λέγει σε αυτήν ο Ιησούς:

Καλά είπες, ότι δεν έχω άνδρα. Διότι πέντε άνδρες είχες, και αυτός που έχεις τώρα δεν είναι άνδρας σου· αυτό το είπες αληθινά. Του λέει η γυναίκα: Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης. Οι πατέρες μας προσκύνησαν σε τούτο το όρος, και εσείς λέτε ότι στα Ιεροσόλυμα είναι ο τόπος όπου πρέπει να προσκυνούμε.

Της λέει ο Ιησούς: «Γυναίκα, πίστεψέ με ότι έρχεται ώρα που ούτε σε αυτό το βουνό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε.» —«Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου.» Επειδή, δηλαδή, την έβλεπε να επιμένει με σκοπό να λάβει, και να τον πιέζει να της δώσει, λέει: «Φώναξε τον άνδρα σου»· σαν να της υποδείκνυε ότι πρέπει και εκείνος να γίνει μέτοχος μαζί σου σε αυτήν τη δική μου δωρεά. Εκείνη όμως, βιαζόμενη αφενός να κρύψει την αλήθεια, αφετέρου δε να λάβει το δώρο, λέει: «Δεν έχω άνδρα». Ο Κύριος, λοιπόν, αποκαλύπτοντας τη δική του δύναμη μέσω της προφητείας, και τους προηγούμενους απαρίθμησε, και τον τωρινό που απέκρυπτε έλεγξε. Άραγε δυσανασχέτησε εκείνη ακούγοντας αυτά; Ή τον παράτησε και έφυγε; Καθόλου· αντίθετα, μάλλον θαύμασε και παραμένοντας ακόμα περισσότερο λέει: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης»· και τον ρωτά για θεία δόγματα, και όχι για βιοτικά ζητήματα, όπως η υγεία του σώματος ή τα χρήματα· τόσο φιλοσοφημένη και φυσικά προικισμένη προς την αρετή ήταν η ψυχή της.