Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:21

Διότι, σύμφωνα με την αποστολική πίστη που μας παραδόθηκε από τους Πατέρες, παρέδωσα τη διδασκαλία, χωρίς να επινοήσω τίποτα το ξένο, αλλά ό,τι ακριβώς έμαθα, αυτό κατέγραψα συμφώνως προς τις άγιες Γραφές. Διότι και αυτό είναι σύμφωνο με όσα έχουν προαποφασιστεί για επιβεβαίωση από τις άγιες Γραφές. Και δεν αποτελεί εξωτερική επινόηση, αλλά ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός δι' αυτού δίδασκε τη Σαμαρείτιδα, και μέσω αυτής εμάς, την τελειότητα της αγίας Τριάδας, η οποία υπάρχει αδιαίρετη και αποτελεί μία Θεότητα. Η ίδια η αλήθεια το μαρτυρεί, όπως λέει στη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους αναζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία». Αποδεικνύεται λοιπόν από αυτό, ότι η αλήθεια είναι ο ίδιος ο Υιός, όπως λέει ο ίδιος: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· για τον οποίο και ο προφήτης Δαβίδ παρακαλούσε λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου». Οι αληθινοί προσκυνητές, λοιπόν, προσκυνούν μεν τον Πατέρα, αλλά εν Πνεύματι και αληθεία, ομολογώντας τον Υιό και εντός αυτού το Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα είναι αχώριστο από τον Υιό, όπως αχώριστος είναι και ο Υιός από τον Πατέρα.

Διότι παρέδωσα την αποστολική πίστη σύμφωνα με αυτήν που μας παραδόθηκε από τους Πατέρες, χωρίς να επινοήσω τίποτα το εξωγενές, αλλά ό,τι έμαθα, αυτό κατέγραψα σε πλήρη συμφωνία με τις Άγιες Γραφές. Διότι και αυτό είναι σύμφωνο με τα όσα έχουν προηγουμένως διατυπωθεί, αντλώντας επιβεβαίωση από τις Άγιες Γραφές. Και δεν έχει επινοηθεί έξωθεν, αλλά ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός δίδασκε με αυτό τη Σαμαρείτιδα, και μέσω αυτής εμάς, την τελειότητα της Αγίας Τριάδος, η οποία υπάρχει αδιαίρετη και αποτελεί μία Θεότητα. Η ίδια η αλήθεια το μαρτυρεί, όπως λέει στη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι ο Πατέρας τέτοιους αναζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία.» Αποδεικνύεται λοιπόν από αυτό, ότι η μεν αλήθεια είναι ο ίδιος ο Υιός, όπως ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· για τον οποίο και ο προφήτης Δαβίδ παρακαλούσε λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου.» Οι αληθινοί προσκυνητές, λοιπόν, προσκυνούν μεν τον Πατέρα, αλλά εν Πνεύματι και αληθεία, ομολογώντας τον Υιό και εν αυτώ το Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα είναι αχώριστο από τον Υιό, όπως αχώριστος είναι ο Υιός από τον Πατέρα.

Τον είχε δε ως σύζυγο κρυφά. Ερώτηση κδʹ. Ποιοι είναι οι αληθινοί προσκυνητές, οι οποίοι ούτε στο όρος εκείνο ούτε στην Ιερουσαλήμ, αλλά εν πνεύματι και αληθεία προσκυνούν τον Θεό; Απόκριση. Αυτοί είναι όσοι κατοικούν σε ερήμους και όρη, σε σπήλαια και στις οπές της γης, οι οποίοι, χωρίς εκκλησιαστική σύναξη, φωτιζόμενοι από το θείο πνεύμα μέσω των αγαθών έργων, εν πνεύματι και αληθεία προσκυνούν τον Θεό και Πατέρα μας που βρίσκεται στους ουρανούς, ζώντας άμεμπτα και λατρεύοντας τον Θεό με ευσεβές φρόνημα, διαλάμποντας με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα των αρετών, και δεν έχουν ανάγκη από ναό ή τόπο, αλλά καθιστώντας οι ίδιοι τους εαυτούς τους ναούς με τις αγαθές πράξεις τους, σε κάθε τόπο και παντού ευαρεστούν το Θείο, λατρεύοντάς Τον αδιάλειπτα και ειλικρινά όλες τις ημέρες της ζωής τους.

Πρώτον, λοιπόν, ποιος, ακούγοντας τις προσωνυμίες του Πνεύματος, δεν ανορθώνεται στην ψυχή του και δεν υψώνει τη σκέψη του προς την ύψιστη φύση; Διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα Θεού, και «Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», «Πνεύμα ευθές», «Πνεύμα ηγεμονικό». Το «Πνεύμα Άγιο» αποτελεί την κύρια και ιδιαίτερη ονομασία του· πράγμα που είναι άλλωστε κατεξοχήν το όνομα για κάθε τι το ασώματο και καθαρά άυλο και αδιαίρετο. Γι' αυτό και ο Κύριος, διδάσκοντας σε εκείνην που θεωρούσε ότι ο Θεός προσκυνείται σε συγκεκριμένο τόπο ότι το ασώματο είναι απερίληπτο, λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Επομένως, δεν είναι δυνατόν, ακούγοντας κάποιος τη λέξη Πνεύμα, να αποτυπώσει στη διάνοιά του μια περιορισμένη φύση, που να υπόκειται σε μεταβολές και αλλοιώσεις, ή που να είναι γενικά όμοια με την κτίση· αντιθέτως, ανυψώνοντας τις σκέψεις του προς το ύψιστο, είναι υποχρεωμένος να εννοήσει μια νοερή ουσία, άπειρη σε δύναμη, απεριόριστη σε μέγεθος, αμέτρητη από χρόνους ή αιώνες, γενναιόδωρη στα αγαθά που κατέχει. Προς αυτό είναι στραμμένα όλα όσα έχουν ανάγκη αγιασμού· αυτό ποθούν όλα όσα ζουν σύμφωνα με την αρετή, ποτιζόμενα τρόπον τινά από την πνοή του και βοηθούμενα ώστε να φτάσουν στον οικείο και σύμφωνο με τη φύση τους σκοπό. Τελειοποιεί τα άλλα, αλλά το ίδιο δεν υστερεί πουθενά· δεν ζει με ζωή επίκτητη, αλλά είναι χορηγός ζωής· δεν αυξάνεται με προσθήκες, αλλά είναι ευθύς εξαρχής πλήρες, εδραιωμένο στον εαυτό του και πανταχού παρόν.

Εάν όμως κάποιος πει: Γιατί λοιπόν ο Απόστολος είπε: «Θέλω, λοιπόν, οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο», εφόσον ο Κύριος έδωσε το δικαίωμα της προσκυνήσεως σε κάθε τόπο, με το να πει: «Ούτε στα Ιεροσόλυμα ούτε στο όρος αυτό θα προσκυνήσετε τον Πατέρα;» Εκείνο που πρέπει να πούμε είναι ότι το «σε κάθε», δεν συμπεριλαμβάνει τους τόπους που προορίζονται για τις ανθρώπινες ανάγκες και για πράγματα ακάθαρτα και βδελυρά, αλλά διευρύνεται από τον τοπικό περιορισμό της Ιερουσαλήμ σε κάθε τόπο της οικουμένης, και σύμφωνα με την προφητεία περί της θυσίας, εννοεί προφανώς εκείνον τον τόπο που αφιερώνεται με επιμέλεια στον Θεό, για την ιερουργία του ένδοξου μυστηρίου.

Διότι πράγματι μόνο έτσι μπορούσε να την ωφελήσει, επειδή πλέον τον θαύμαζε όχι σαν έναν από εμάς, αλλά ως υπεράνθρωπο, χάρη στο ότι γνώριζε παραδόξως τα κρυφά της. Και αποδέχεται επωφελώς το ότι λέει πως δεν έχει άνδρα, αν και είχε διαφθαρεί με τόσους· διότι δεν είναι η συνεύρεση από φιληδονία, αλλά η κατά τον νόμο συναίνεση και ο σύνδεσμος από καθαρή αγάπη που συνιστούν τον ακατηγόρητο γάμο. «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης». Μόλις και μετά βίας αναλάμπει προς νήψη, και πάλι όχι τέλεια. Διότι αποκαλεί ακόμη προφήτη τον Δεσπότη των προφητών· ωστόσο αναδείχθηκε σταδιακά καλύτερη από ό,τι πριν, μη δυσανασχετώντας καθόλου με τους ελέγχους, αλλά προσλαμβάνοντας προς ωφέλειά της τη δύναμη που προήλθε από το θαύμα, και βγαίνοντας έτσι από το μαλθακό φρόνημα, ανεβαίνοντας σε κάποιον βαθμό σε έναν ανδρείο νου και εκτείνοντας τον οφθαλμό της καρδιάς της σε μια ασυνήθιστη θεωρία των πραγμάτων. Εξαιτίας αυτού βεβαίως είναι λογικό να θαυμάζουμε ταυτόχρονα την ανεξικακία και τη δύναμη του Σωτήρα μας, που μεταρρυθμίζει εύκολα τις απαίδευτες διάνοιες σε αξιοθαύμαστη κατάσταση. «Οι πατέρες μας προσκύνησαν σε τούτο το όρος, και εσείς λέτε ότι στα Ιεροσόλυμα είναι ο τόπος όπου πρέπει να προσκυνούμε. Λέγει σε αυτήν ο Ιησούς». Επειδή θεώρησε τον Κύριο ότι είναι όντως προφήτης και Ιουδαίος, υπερηφανεύεται πάρα πολύ για τα τοπικά της έθιμα και ισχυρίζεται ότι οι Σαμαρείτες έχουν αποφασίσει καλύτερα από την αντίληψη των Ιουδαίων.

Διότι οι Ιουδαίοι, έχοντας ακόμη χονδροειδέστερες αντιλήψεις για τη θεία και ασώματη φύση, ισχυρίζονταν ότι μόνο στα Ιεροσόλυμα, δηλαδή στη γειτονική Σιών, έπρεπε να προσκυνείται ο Θεός των πάντων, ωσάν ολόκληρη η άρρητη και ακατάληπτη φύση να κατέλυε εκεί και να εγκλωβιζόταν σε χειροποίητους ναούς. Γι' αυτό ακριβώς, επειδή ήταν πολύ ασύνετοι ως προς αυτό, ελέγχονταν μέσω της φωνής των προφητών, καθώς ο Θεός έλεγε: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου· τι είδους οίκο θα μου οικοδομήσετε, λέει ο Κύριος, ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου;». Οι Σαμαρείτες πάλι, μην απέχοντας πολύ από την αμάθεια των Ιουδαίων, έχοντας χώρα και συνάμα απαιδευσία όμορη, νομίζοντας ότι πρέπει να προσεύχονται και να προσκυνούν στο βουνό που ονομάζεται Γαριζίν, δικαίως δεν αποφεύγουν τον περίγελο. Έγινε δε και σε αυτούς πρόφαση για την ανοησία τους το γεγονός ότι η ευλογία είχε δοθεί στο όρος Γαριζίν, όπως το βρίσκουμε γραμμένο στο Δευτερονόμιο. Αυτήν τη διαφωνία προβάλλει η γυναίκα στον Σωτήρα, σαν κάποιο μεγάλο και δυσκατάληπτο πρόβλημα, λέγοντας: «Οι πατέρες μας προσκύνησαν σε τούτο το βουνό», και τα εξής. <Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα που ούτε στα Ιεροσόλυμα ούτε σε τούτο το βουνό θα προσκυνήσετε τον Πατέρα.> Έτσι καταδικάζει συγχρόνως την αμάθεια όλων, λέγοντας ότι το σχήμα της λατρείας και των δύο θα μετατεθεί στο αληθέστερο.

Μας προστάζει μάλλον να προσφέρουμε «θυσία αινέσεως», δηλαδή την προσκύνηση με ψαλμωδία, στην οποία, βλέποντας ο υμνωδός ότι οπωσδήποτε θα ανέλθουν τα έθνη μέσω της πίστης στο Άγιο Πνεύμα, λέει απευθυνόμενος προς τον Κύριο και Σωτήρα μας: «Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου». Αλλά και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αποδεικνύοντας ότι η πνευματική λατρεία είναι ανώτερη από τη νομική, λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα που ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Αλλά έρχεται η ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· διότι τέτοιους ζητά ο Πατέρας να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Σκεπτόμαστε δε, κρίνοντας ορθά, ότι με αυτόν τον τρόπο διακρίνονται και οι άγιοι άγγελοι, και ότι προσφέρουν στον Θεό την προσκύνηση σαν μια πνευματική δορυφορία. Γι' αυτό άλλωστε, όταν το Πνεύμα πρόσταζε τις άνω δυνάμεις να αποδώσουν τη θεοπρεπή τιμή στον Πρωτότοκο και Μονογενή, έλεγε: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αλλά και ο θείος ψαλμωδός μας καλούσε προς αυτό λέγοντας: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν».

Και φέρνω ενώπιόν μας την ιερή Βίβλο· διότι, παρά τους μυρίους κόπους που έχω καταβάλει, δεν μπορώ να κατανοήσω καθόλου περισσότερο τι ακριβώς υποδηλώνει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όταν από τη μια στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες. Δεν ήλθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι αληθινά σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα». Ενώ από την άλλη στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο λέει προς τη Σαμαρείτιδα γυναίκα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα που ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε· εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους. Αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία».

Γι' αυτό ευλόγως ο Σωτήρας και Κύριος λέει σε εκείνους που νομίζουν ότι πρέπει να προσκυνούν τον Θεό μόνο στην Ιερουσαλήμ ή σε ορισμένα όρη ή σε καθορισμένους τόπους: «Έρχεται ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές δεν θα προσκυνήσουν τον Πατέρα ούτε στο όρος αυτό ούτε στην Ιερουσαλήμ· διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

Ο δε Κύριος, ολοκληρώνοντας πλέον τον σκοπό των δικών του λόγων και προφητεύοντας για τη γυναίκα ότι θα γίνει τέτοια την οποία ο Θεός αναζητά και αποδέχεται, και απαντώντας στα λόγια της, λέει: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα»· και λίγο μετά, «διότι τέτοιους αναζητά ο Θεός εκείνους που τον προσκυνούν».

Βλέπετε ότι και για αυτήν βεβαιώνει ότι θα είναι τέτοια, όπως την ζητά ο Θεός, και ότι θα προσκυνήσει τον ύψιστο Πατέρα όχι τοπικά, αλλά ευαγγελικά (διότι προς αυτήν απευθύνεται ο λόγος, ότι ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα), και συγχρόνως της προαναγγέλλει φανερά τη μετάθεση του νόμου; Διότι, εφόσον μετατίθεται η προσκύνηση, κατ' ανάγκην θα υπάρξει και μετάθεση του νόμου.

Οι Φρύγες, λέει, αποκαλούν Συρικτάν αυτόν που γεννήθηκε από εκεί, επειδή, λέει, το γεννημένο είναι αρμονικό πνεύμα· διότι «πνεύμα», λέει, «είναι ο Θεός»· γι' αυτό, λέει, «ούτε σε αυτό το όρος προσκυνούν ούτε στην Ιερουσαλήμ» «οι αληθινοί προσκυνητές», αλλά «εν πνεύματι»· επειδή πνευματική, λέει, είναι η προσκύνηση των τελείων και όχι σαρκική. Το δε πνεύμα, λέει, βρίσκεται εκεί όπου ονομάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός που γεννιέται εκεί από αυτόν τον Πατέρα. Αυτός, λέει, είναι ο πολυώνυμος, ο μυριόμματος και ακατάληπτος, τον οποίο επιθυμεί κάθε φύση, η καθεμιά με διαφορετικό τρόπο. Και αυτό, λέει, είναι το ρήμα του Θεού, το οποίο, λέει, είναι ρήμα της μεγάλης δύναμης της Αποφάσεως. Γι' αυτό θα είναι σφραγισμένο και κρυμμένο και καλυμμένο, κείμενο μέσα στο οικητήριο όπου έχει θεμελιωθεί η ρίζα των πάντων —αιώνων, δυνάμεων, επινοιών, θεών, αγγέλων, απεσταλμένων πνευμάτων, όντων, μη όντων, γενητών, αγένητων, καταληπτών, ακατάληπτων, ετών, μηνών, ημερών, ωρών—, όντας μια αμέριστη στιγμή, από την οποία, λέει, αρχίζει το ελάχιστο να αυξάνεται κατά μέρος. Διότι αυτή, ενώ είναι ένα τίποτα, λέει, και αποτελείται από το τίποτα, θα γίνει με τη δική της επινόηση ένα ακατάληπτο μέγεθος. Αυτή, λέει, είναι «η βασιλεία των ουρανών», «ο κόκκος του σιναπιού», η αμέριστη στιγμή που ενυπάρχει στο σώμα, την οποία δεν γνωρίζει κανείς, λέει, παρά μόνο οι πνευματικοί.

Διότι, αν της έλεγε ότι στα Ιεροσόλυμα είναι ο τόπος όπου πρέπει να προσκυνούν, όπως διέταξε ο Μωυσής τους υιούς του Ισραήλ, θα την έκανε σκληρότερη· επειδή, όπως έχουμε πει, είχε την παλαιά πεποίθηση για το όρος στα Σίκιμα, ότι δηλαδή σε αυτό είχε διαταχθεί από τον Θεό ο Αβραάμ να θυσιάσει τον Ισαάκ. Και πάλι, αν ήθελε να συγκαταβεί σε αυτήν και να της πει ότι «Αυτό είναι το όρος, και ορθώς προσκυνάτε», πάλι θα διατύπωνε κάτι ψευδές. Γι' αυτό, λοιπόν, αφήνοντας και τα δύο κατά μέρος, καθοδηγεί τη γυναίκα σε πνευματικότερη προσκύνηση, και λέει: «Γυναίκα, πίστεψέ με που σου λέω ότι έρχεται η ώρα, και μάλιστα τώρα είναι, που ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα· αλλά οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Είδες άριστη διδασκαλία; Είδες σοφία ενός επινοητικού Διδασκάλου; «Γυναίκα, πίστεψέ με που σου λέω». Δες πώς οικοδομεί την πίστη της γυναίκας· δες πώς ανυψώνει σιγά-σιγά την ψυχή της στους ουρανούς, χωρίς να αισχύνεται το περίβλημα της πόρνης, αλλά διακονώντας τη σωτηρία της ψυχής.

Γιατί; Επειδή δεν ήλθε για να καλέσει δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια· επειδή για το χαμένο πρόβατο, χωρίς να αποχωριστεί τους πατρικούς κόλπους, κατέβηκε σε εμάς, κλίνοντας τους ουρανούς, και έγινε τέλειος άνθρωπος, παραμένοντας ταυτόχρονα αυτό που ήδη ήταν. Γυναίκα, πίστεψέ με, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη έχει έρθει, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Η προσκύνηση του Θεού δεν περιορίζεται πλέον σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο, αλλά η επίγνωση της θείας χάριτος έχει εξαπλωθεί παντού· δεν διεκδικούν πλέον οι Ιουδαίοι και οι Σαμαρείτες για τον εαυτό τους τα σύμβολα του νόμου. Διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Όχι πλέον με ξένα ολοκαυτώματα, με μοσχάρια και με κριάρια· όχι πλέον περιτομή και τήρηση του σαββάτου· όχι πλέον ναός, και βωμός, και αποδιοπομπαίος τράγος, και τα άγια των αγίων· όχι πλέον σκιά, και τυπική λατρεία, και απατηλά σάββατα. Διότι τις νουμηνίες σας και τα σάββατα, λέει ο Θεός μέσω του προφήτη, και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία, και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Διότι εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Όλα εκείνα παρήλθαν σαν σκιά· τα παλαιά πέρασαν· ιδού, τα πάντα έγιναν καινούργια.

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΓ΄. Της λέγει ο Ιησούς: Γυναίκα, πίστεψέ με, ότι έρχεται η ώρα που ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε· εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους.

Επειδή, λοιπόν, την απομάκρυνε προς το παρόν από τέτοιους λογισμούς λέγοντας, «Πίστεψέ με, γύναι» και τα εξής, προσθέτει: «Διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους». Αυτό που λέγει σημαίνει το εξής: είτε ότι τα αγαθά στην οικουμένη προήλθαν από εκεί (διότι η επίγνωση του Θεού και η καταδίκη των ειδώλων από εκεί έλαβαν την αρχή τους· καθώς και όλα τα άλλα δόγματα, αλλά ακόμη και σε εσάς η ίδια η πράξη της προσκυνήσεως, έστω και αν δεν γίνεται ορθά, πάντως από τους Ιουδαίους έλαβε την αρχή της)· ονομάζει, λοιπόν, σωτηρία είτε αυτά είτε τη δική του παρουσία. Μάλλον δε δεν θα έσφαλλε κανείς εάν ονόμαζε σωτηρία και τα δύο αυτά, για τα οποία είπε ότι προέρχονται από τους Ιουδαίους. Αυτό ακριβώς υπονοούσε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός υπεράνω όλων». Βλέπεις πώς επικυρώνει την Παλαιά Διαθήκη, πώς την αναδεικνύει ως ρίζα των αγαθών, και αποδεικνύει με κάθε τρόπο ότι δεν είναι αντίθετος προς τον Νόμο, εφόσον βεβαιώνει ότι η υπόθεση όλων των αγαθών προέρχεται από τους Ιουδαίους;

Στους Ιουδαίους όμως ούτε αυτό αρμόζει. Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από τους αιχμαλωτιστές τους να ψάλουν από τις ωδές της Σιών, είπαν, πράττοντας σύμφωνα με τον νόμο: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Σε εμάς όμως, ο θείος Απόστολος παραγγέλλει να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. Αυτό άλλωστε είπε και ο Δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα: «Αμήν, αμήν σου λέγω, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και είναι ήδη τώρα, που ούτε στον τόπο αυτόν ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα».

Άκου λοιπόν πώς και τα Ευαγγέλια και ο Απόστολος συμφωνούν με αυτόν τον προφήτη. Ο μεν προφήτης είπε: «Θα φανερωθεί ο Κύριος»· ο δε Απόστολος λέει: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, διαπαιδαγωγώντας μας». Αυτός είπε: «Στα έθνη»· εκείνος λέει: «Σε όλους τους ανθρώπους». Αυτός είπε: «Θα εξολοθρεύσει τους θεούς τους»· εκείνος είπε: «διαπαιδαγωγώντας μας, ώστε, αφού απαρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη». Πάλι, ο Χριστός λέει στη Σαμαρείτισσα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

Και επειδή πρέπει οπωσδήποτε να εκπληρώνονται οι προφητικές ρήσεις, ο κάθε πιστός προσκυνά τον Θεό από τον τόπο του, διότι έχει γραφτεί: Όλη η γη ας σε προσκυνήσει. Έτσι θέλει και ο Απόστολος των εθνών να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Διότι ήδη η προσκύνηση που περιοριζόταν σε έναν τόπο έχει καταργηθεί, από τότε που εμφανίστηκε ο Κύριος των πάντων, ο οποίος κατέλυσε το γράμμα και εκπλήρωσε τον νόμο, και εγκαινίασε για εμάς τη χάρη. Ή μήπως δεν φαίνεται να λέει τέτοια λόγια συνομιλώντας με τη Σαμαρείτιδα γυναίκα; Ότι δηλαδή: Ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα, αλλά έρχεται ώρα, και μάλιστα είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

Όταν ο Κύριος είπε στη Σαμαρείτιδα, «πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα που ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα· εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους» και τα εξής — τη δύναμη αυτών των σεβαστών λογίων με ποια προσέγγιση θα την κατανοήσουμε; Η Σαμαρείτιδα, βεβαίως, κατέβαλλε τη μέγιστη δυνατή προσπάθεια να εξυψώσει και να τοποθετήσει τις αντιλήψεις της σαμαρειτικής πίστης πάνω από τα ιουδαϊκά έθη και δόγματα· γι' αυτό, όταν ο Σωτήρας υποσχέθηκε να προσφέρει ζων ύδωρ, εκείνη αντέτεινε το «μήπως είσαι εσύ ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ;».

Ο φιλάνθρωπος Σωτήρας, και σε αυτή την περίπτωση, στη γυναίκα που αναζητούσε τη λύση σε ένα κατώτερο ζήτημα, παρέχει πολύ μεγαλύτερη χάρη και διδάσκει ένα υψηλότερο θείο δόγμα, ανυψώνοντάς την από τη φιλομαθή διάθεσή της σε φιλοσοφική θεωρία. Διότι λέγει: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και αυτή είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία»· που σημαίνει: «Εσύ», λέγει, «εξετάζεις αν η ιουδαϊκή αντίληψη ή η σαμαρειτική γνώμη κατέχει το πολυτιμότερο και θειότερο, εγώ όμως σου αποκαλύπτω ένα αποκρυμμένο μυστήριο, ότι έρχεται ώρα, και αυτή είναι τώρα, κατά την οποία ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα».

Διότι είπε ο Κύριος στη Σαμαρείτιδα: Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και τώρα είναι, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια. Αλλά και ο απόστολος λέει για τον Θεό ότι δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς ούτε υπηρετείται από ανθρώπινα χέρια, επειδή δεν έχει ανάγκη από τίποτα· διότι ο Θεός είναι ανενδεής και πλήρης. Και όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι ίδιοι οι άγιοι άγγελοι του Θεού, λαμβάνουν από το πλήρωμά του, επειδή όλοι έχουν ανάγκη από τον ανελλιπή και πλήρη. Και είτε τον ευχαριστούν, είτε τον υμνούν, είτε τον δοξάζουν, δεν το κάνουν με τη δική τους δύναμη, αλλά δυναμώνονται πρώτα με τη συμμετοχή στη χάρη που προέρχεται από το πλήρωμά του, και έτσι έχουν τη δύναμη και να ευχαριστούν και να υμνούν και να δοξάζουν τον Θεό και Δεσπότη που τους έφερε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία.

Της λέει ο Ιησούς: «Γυναίκα, πίστεψέ με ότι έρχεται ώρα που ούτε σε αυτό το βουνό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε.» —«Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου.» Επειδή, δηλαδή, την έβλεπε να επιμένει με σκοπό να λάβει, και να τον πιέζει να της δώσει, λέει: «Φώναξε τον άνδρα σου»· σαν να της υποδείκνυε ότι πρέπει και εκείνος να γίνει μέτοχος μαζί σου σε αυτήν τη δική μου δωρεά. Εκείνη όμως, βιαζόμενη αφενός να κρύψει την αλήθεια, αφετέρου δε να λάβει το δώρο, λέει: «Δεν έχω άνδρα». Ο Κύριος, λοιπόν, αποκαλύπτοντας τη δική του δύναμη μέσω της προφητείας, και τους προηγούμενους απαρίθμησε, και τον τωρινό που απέκρυπτε έλεγξε. Άραγε δυσανασχέτησε εκείνη ακούγοντας αυτά; Ή τον παράτησε και έφυγε; Καθόλου· αντίθετα, μάλλον θαύμασε και παραμένοντας ακόμα περισσότερο λέει: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης»· και τον ρωτά για θεία δόγματα, και όχι για βιοτικά ζητήματα, όπως η υγεία του σώματος ή τα χρήματα· τόσο φιλοσοφημένη και φυσικά προικισμένη προς την αρετή ήταν η ψυχή της.