Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:46

Διότι, αν πίστευαν στα γραπτά του Μωυσή, θα πίστευαν και στα λόγια του Κυρίου. «Διότι για εμένα», λέει, «έγραψε εκείνος». Και τι σχέση έχουν τα χωρία των Γραφών με τον Σαμοσατέα, ο οποίος αρνείται τον Λόγο του Θεού και την ένσαρκη παρουσία του Λόγου, η οποία επισημαίνεται και αποδεικνύεται και από τις δύο, την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη; Τι σχέση έχουν επίσης με τους Αρειανούς οι Γραφές, και γιατί αυτοί τις προβάλλουν, άνθρωποι που λένε ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα, και, όπως οι εθνικοί, λατρεύουν την κτίση παρά τον Θεό που τα δημιούργησε; Διότι, ως προς την ασέβεια των δικών τους επινοήσεων, καθεμία από αυτές τις αιρέσεις δεν έχει κανένα κοινό με τις Γραφές· και αυτό το γνωρίζουν και όσοι πρεσβεύουν τις διδασκαλίες τους, ότι δηλαδή σε μεγάλο βαθμό, ή μάλλον εξ ολοκλήρου, οι Γραφές είναι αντίθετες προς το φρόνημα της καθεμιάς από αυτές. Για να εξαπατήσουν όμως τους απλούστερους, σαν αυτούς για τους οποίους γράφτηκε στις Παροιμίες: «Ο άκακος πιστεύει κάθε λόγο», προσποιούνται ότι μελετούν και προφέρουν τις λέξεις των Γραφών, όπως ο πατέρας τους ο διάβολος, ώστε μέσα από τις λέξεις να δώσουν την εντύπωση ότι έχουν και το ορθό φρόνημα, και τελικά να πείσουν τους ταλαίπωρους ανθρώπους να φρονούν αντίθετα από τις Γραφές.

Διότι από πού έχουν το Ευαγγέλιο ο Μαρκίων και ο Μανιχαίος, εφόσον αρνούνται τον Νόμο; Διότι τα νέα προέρχονται από τα παλαιά, και τα νέα δίνουν μαρτυρία για τα παλαιά. Αυτοί λοιπόν που αρνούνται αυτά, πώς θα ομολογήσουν όσα προέρχονται από εκείνα; Διότι ο Παύλος «έγινε απόστολος του Ευαγγελίου, το οποίο είχε προαναγγείλει μέσω των προφητών του στις άγιες Γραφές». Και ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα»· πώς λοιπόν θα ομολογήσουν τον Κύριο, εάν δεν ερευνήσουν προηγουμένως τις Γραφές που αναφέρονται σε αυτόν; Διότι οι μαθητές λένε: «Αυτόν για τον οποίο έγραψε ο Μωυσής και οι προφήτες, αυτόν έχουμε βρει». Και τι ωφελεί ο Νόμος τους Σαδδουκαίους, εφόσον δεν δέχονται τους προφήτες; Διότι ο Θεός που έδωσε τον Νόμο, ο ίδιος υποσχέθηκε μέσα στον Νόμο ότι θα αναδείξει και προφήτες, ώστε ο ίδιος να είναι Κύριος και του Νόμου και των προφητών, και όποιος αρνείται το ένα από τα δύο, αρνείται οπωσδήποτε και το άλλο. Και τι ωφελεί πλέον η Παλαιά Διαθήκη τους Ιουδαίους, εφόσον δεν αναγνώρισαν τον Κύριο που προσδοκάται μέσα από αυτήν; Διότι, εάν πίστευαν στα γραπτά του Μωυσή, θα πίστευαν και στα λόγια του Κυρίου. «Διότι για εμένα», λέει, «έγραψε εκείνος». Και τι ωφελούν τα κείμενα των Γραφών τον Σαμοσατέα, εφόσον αρνείται τον Λόγο του Θεού και την ένσαρκη παρουσία του Λόγου, η οποία επισημαίνεται και αποδεικνύεται και από τις δύο, την Παλαιά και την Καινή θεία Γραφή;

Εφόσον λοιπόν η Καινή Διαθήκη δεν είχε έλθει, δεν ήταν παλαιοί οι προφήτες, διότι πουθενά πριν από αυτήν δεν γίνεται λόγος παρά μόνο για διαθήκη· ο Χριστός όμως είναι εκείνος που παλαιώνει τα όρη, δηλαδή τον Μωυσή και τους προφήτες. Και δεν γνωρίζουν. Ποιοι λοιπόν δεν γνωρίζουν; Εκείνοι προς τους οποίους έλεγε: Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι περί εμού έγραψε εκείνος. Εάν γνώριζαν οι Ιουδαίοι ότι τα όρη παλαιώνονται, εγκαταλείποντάς τα, δηλαδή την παλαιότητα του γράμματος, θα είχαν μεταστραφεί και θα είχαν προσέλθει στην Καινή Διαθήκη· και θα λάτρευαν τον Θεό εν καινότητι Πνεύματος και όχι εν παλαιότητι γράμματος. Προσθέτει λοιπόν: δεν γνωρίζουν, επομένως, οι Ιουδαίοι ούτε εκείνον που τα παλαίωσε, ούτε τα πεπαλαιωμένα. Γι' αυτό «εκείνος που τα καταστρέφει», λέγει, «με οργή», (εννοεί) δηλαδή την κατά το γράμμα Ιερουσαλήμ ή τα του γράμματος.

Αλλά και η πίστη στον Μωυσή δεν αποδεικνύει ότι η πίστη στο Πνεύμα είναι μικρής αξίας· αντίθετα, σύμφωνα με τον συλλογισμό τους, μειώνει μάλλον την ομολογία στον Θεό των όλων. Διότι λέγει: «Πίστεψε ο λαός στον Θεό και στον Μωυσή τον θεράποντά Του». Έχει συνδεθεί λοιπόν με τον Θεό, όχι με το Πνεύμα· και ήταν τύπος όχι του Πνεύματος, αλλά του Χριστού. Διότι μέσω του εαυτού του προτύπωνε τότε, κατά τη διακονία του νόμου, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων. Ο Μωυσής δηλαδή δεν ήταν τύπος του Πνεύματος, όταν μεσίτευε εκ μέρους του λαού προς τον Θεό. Διότι δόθηκε νόμος «διαταγμένος μέσω αγγέλων με το χέρι μεσίτη» —δηλαδή του Μωυσή—, σύμφωνα με την παράκληση του λαού που έλεγε: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός». Ώστε η πίστη σε αυτόν ανάγεται στον Κύριο, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων, ο οποίος είπε: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα». Άραγε λοιπόν είναι μικρή η πίστη στον Κύριο, επειδή προσημάνθηκε μέσω του Μωυσή; Παρομοίως, ούτε εάν κάποιος βαπτίστηκε στον Μωυσή σημαίνει ότι είναι μικρή η χάρη που προέρχεται από το Πνεύμα στο βάπτισμα. Αν και έχω να πω ότι είναι σύνηθες στην Γραφή να ονομάζεται Μωυσής ο νόμος, όπως στη φράση: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». Αναφερόμενος λοιπόν στο νομικό βάπτισμα, είπε: «βαπτίστηκαν στον Μωυσή».

Επομένως, όταν ο Θεός και Πατέρας έδινε εντολή στους άγιους αποστόλους, σαν μέσα από σύννεφα από ψηλά, λέγοντας: «Αυτόν να ακούτε», ο Μωυσής απουσίαζε και ο Ηλίας δεν ήταν παρών, αλλά μόνος ήταν ο Χριστός. Γι' αυτό, λοιπόν, πρόσταξε να ακούνε Αυτόν. Διότι Αυτός είναι το τέλος του νόμου και των προφητών. Γι' αυτό και προς τα πλήθη των Ιουδαίων απηύθυνε τον λόγο λέγοντας: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος.» Επειδή, όμως, παρέμειναν μέχρι τέλους να περιφρονούν την εντολή που δόθηκε μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και να αθετούν τον λόγο που δόθηκε μέσω των αγίων προφητών, δικαίως αποξενώθηκαν, και εκδιώχθηκαν από τα αγαθά που είχαν υποσχεθεί στους πατέρες τους. «Διότι η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία, και η προσεκτική ακρόαση ανώτερη από το πάχος των κριών», όπως έχει γραφτεί. Και τα μεν των Ιουδαίων βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση· σε εμάς, όμως, που έχουμε επιγνώσει την εμφάνισή Του, θα υπάρξουν οπωσδήποτε όλα τα αγαθά μέσω Αυτού και από τον ίδιο τον Χριστό. Μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο, στον Θεό και Πατέρα ανήκει η δόξα και η δύναμη, μαζί με το άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επειδή λοιπόν, αποτινάσσοντας τις δικές Του νουθεσίες και θεωρώντας ως απολύτως μηδαμινή τη θεία και ουράνια διδασκαλία Του, προχωρούν στο να πρέπει να τηρούν πάντοτε τα παραγγέλματα του Μωυσή, έτσι ώστε να φαίνονται ήδη να φωνάζουν πιο ξεκάθαρα: «Εμείς γνωρίζουμε ότι ο Θεός έχει μιλήσει στον Μωυσή, τούτον όμως δεν γνωρίζουμε από πού είναι»· γι' αυτό, πολύ αναγκαία τους ελέγχει ότι σφάλλουν και απέναντι στον ίδιο τον Μωυσή για τον οποίο καυχιούνται, και λέει ότι δεν θα χρειαστούν καθόλου άλλον κατήγορο, αλλά θα τους είναι αρκετός μόνο και ο νόμος που δόθηκε μέσω εκείνου, εξαιτίας του οποίου, αφού του απειθούν, περιέπεσαν στο να πρέπει πλέον ευλόγως να κατηγορούνται, έστω κι αν αδρανήσει η φωνή αυτού που κρίνει, δηλαδή του Χριστού. <Διότι εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος.> Αφού είπε ότι οι Ιουδαίοι θα κατηγορηθούν από τον πάνσοφο Μωυσή και ότι θα υποστούν την κατηγορία για τις απείθειές τους προς αυτόν, προσθέτει ωφέλιμα και αυτά, διδάσκοντας ότι δεν τους επέπληξε μάταια, ή και κατά άλλον τρόπο αποποιούμενος την υπόνοια ότι αρέσκεται στο να λοιδωρεί· διότι φαίνεται να λέει κάτι που δεν διαψεύδεται: Έστω λοιπόν, λέει, ότι αθετείτε τους δικούς μου λόγους, θα κάνω υπομονή ακόμη και αν δεν με ακούτε· αποδεχθείτε τον δικό σας Μωυσή· δώστε την πίστη σας σε αυτόν που θαυμάζετε, και οπωσδήποτε θα γνωρίσετε Εκείνον που ατιμάζετε επειδή δεν Τον γνωρίζετε· διαρρήξτε τους τύπους που κυοφορούν την αλήθεια. Διότι εγώ σκιαγραφούμαι στα δικά του βιβλία.

Ίσως, λοιπόν, έπρεπε και εμείς, αφού ερμηνεύσαμε το νόημα των προκειμένων, να προχωρήσουμε πάλι στα επόμενα, αφήνοντας σε όσους είναι πραγματικά φιλομαθείς να αναζητήσουν τις εικόνες του Χριστού μέσω του Μωυσή. Διότι τα συγγράμματά του είναι γεμάτα από αυτά, και ο λόγος του σε αυτά είναι εκτενής. Ωστόσο, είναι γεμάτος δυσκολίες ως προς την κατανόηση, και πλήρης από πολύ λεπτά και κρυμμένα θεωρήματα. Για να μη φανεί όμως ότι αφήνουμε την οκνηρία να επικρατήσει, και ότι αποφεύγουμε αδικαιολόγητα αυτόν τον αξιοθαύμαστο κόπο, αποδίδοντας απλώς τη δυσκολία στα μωσαϊκά συγγράμματα, θα επιδοθούμε και σε αυτό, γνωρίζοντας το γεγραμμένο: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη». Και επειδή ο λόγος περί αυτών είναι μακρύς, όπως έχουμε πει, και ο πάνσοφος Μωυσής προτυπώνει το μυστήριο του Χριστού μέσα από πολλά σχήματα, θεωρούμε ότι δεν πρέπει να συσσωρεύσουμε αμέτρητο πλήθος νοημάτων σε όσους θα τα διαβάσουν, αλλά επιλέγοντας ένα από όλα, θα προσπαθήσουμε να αποδείξουμε σαφώς ότι ήταν αληθινός ο λόγος του Σωτήρα μας, τον οποίο απηύθυνε στους Ιουδαίους λέγοντας: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα».

Θα εκλάβει λοιπόν πάλι με τον ίδιο τρόπο το «Σαν εμένα», εννοώντας κάποιον σαν καθοδηγητή και οδηγό, ώστε να μπορούν να κατανοούν αυτά που ανήκουν στο θέλημα του Πατρός και μέσω των οποίων η οδός προς τη βασιλεία των ουρανών θα γινόταν βατή· όπως ακριβώς βέβαια και στους αρχαιότερους ο μακάριος Μωυσής αναδεικνυόταν δάσκαλος της παιδαγωγίας μέσω του νόμου, προσθέτοντας παντού στα δικά του λόγια το «Για να ζήσεις πολύ χρόνο, και να σε εισαγάγει ο Κύριος ο Θεός σου στη γη την οποία ορκίστηκε στους πατέρες σου». Επειδή όμως στα προλεχθέντα πρόσθεσε: «Και όποιος άνθρωπος δεν υπακούσει σε όσα θα μιλήσει εκείνος ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα ζητήσω ευθύνη από αυτόν», οι Ιουδαίοι, παραμένοντας στην άγνοια και σκληραίνοντας τον νου τους προς την έσχατη ανυπακοή, ας καταλάβουν ότι με δική τους υπαιτιότητα επιφέρουν τον όλεθρο στα κεφάλια τους· διότι θα βρεθούν υπό τη θεία οργή, λαμβάνοντας ως αμοιβή της ύβρεώς τους προς τον Χριστό την πλήρη στέρηση των αγαθών. Διότι, αν πίστευαν στον Μωυσή, θα πίστευαν στον Χριστό· διότι για Αυτόν έγραψε εκείνος. <Αν όμως δεν πιστεύετε στα δικά του γράμματα, πώς πιστεύετε στα δικά μου λόγια;> Θα φαινόταν σε κάποιον, και πολύ δικαιολογημένα, ότι αυτός ο λόγος έχει πολλή ασάφεια.

Προσπαθώντας όμως με σοφίσματα να συγκαλύψουν τη σκληρότητα της παραφροσύνης τους και να αποτινάξουν το αίσχος της ηδυπάθειας, θα προβάλουν οπωσδήποτε τον Μωυσή και τα έργα του Μωυσή, και θα υποκριθούν ότι υπερασπίζονται τους πατρικούς νόμους. Αλλά, αν ερχόμενος δεν παρουσίαζα πράγματα ανώτερα από την εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή, αν δεν τους είχα πείσει πλήρως με πολλούς λόγους ότι είναι πλέον καιρός να παρέλθουν όσα δόθηκαν ως τύποι, και ότι είναι αρκετά τα σχήματα και η σκιά και ήρθε η ώρα να αναλάμψει η ίδια η αλήθεια· αν δεν το είχα αποδείξει αυτό και από τον ίδιο τον νόμο, λέγοντας σαφέστατα «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος»· αν δεν είχα αποδείξει ότι ο λόγος μου είναι σύμφωνος με τις μαρτυρίες των προφητών, και ότι η δύναμη της παρουσίας μου είχε ήδη προφητευθεί και κηρυχθεί, τότε θα είχαν εύλογες αφορμές για την παραφροσύνη τους εναντίον εμού και υμών. Επειδή όμως δεν έχει παραλειφθεί τίποτα, αλλά έχουν ειπωθεί όλα όσα ήταν αναγκαίο να ειπωθούν, είναι μάταιος ο λόγος που θα επινοήσουν ως πρόφαση για μια τόσο ξεκάθαρη αμαρτία.

Διότι δεν ήθελαν βεβαίως να αποδεχθούν την πίστη στον Χριστό, παρόλο που ο νόμος τους διαλαλούσε περίτρανα το μυστήριο γύρω από αυτόν, και το υποδείκνυε με αμέτρητους τρόπους. Γι' αυτό λοιπόν και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός τους είπε: «Μήπως νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα; Υπάρχει εκείνος που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς στηρίξατε τις ελπίδες σας. Διότι αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα.» Ήταν λοιπόν απειθείς, μη θέλοντας ούτε το θέλημα του νόμου να ερμηνεύουν καθαρό και ανόθευτο στους άλλους, ούτε βέβαια να τιμήσουν την πίστη που είχε προκηρυχθεί μέσω του Μωυσή, των προφητών και των αγίων. Διότι δεν ήθελαν να υπακούσουν στον Χριστό που έλεγε: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας.» Και εκτός από το ότι ήταν σκληροί και απειθείς, έγιναν συνεργοί κλεφτών· αφενός διότι συντάχθηκαν με αυτούς που δωροδοκούσαν, και αφετέρου διότι συνέπραξαν με τις ανόσιες βουλές εκείνου που τους πρόδωσε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος ήταν ένας πονηρός και κατεξοχήν κλέφτης μαθητής. Φιλοχρήματοι δε ήταν και κατά άλλους τρόπους οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, αφού επέβαλλαν τη δεκάτη στο κύμινο, στο άνηθο και σε κάθε λαχανικό, και παραμελούσαν τα βαρύτερα του νόμου, δηλαδή την κρίση, το έλεος και την πίστη. Διότι δεν απένειμαν δικαιοσύνη στα ορφανά και στις χήρες.

«Και οργίστηκε με θυμό ο Κύριος Σαβαώθ εναντίον του λαού του, και άπλωσε το χέρι του επάνω τους, και τους χτύπησε, και σείστηκαν τα βουνά, και τα πτώματά τους έγιναν σαν κοπριά στη μέση του δρόμου». Ο σοφότατος Ιερεμίας επιπλήττει την αμάθεια και την αλαζονεία των Ιουδαίων λέγοντας: «Πώς λέτε ότι: Εμείς είμαστε σοφοί, και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας; Μάταια δημιουργήθηκε η γραφίδα, ψεύτης αποδείχθηκε ο γραμματέας. Ντροπιάστηκαν οι σοφοί, κατατρομάχθηκαν και αιχμαλωτίστηκαν. Ποια σοφία υπάρχει σε αυτούς; Διότι απέρριψαν τον λόγο του Κυρίου». Επειδή δεν αποδέχθηκαν με κανέναν τρόπο το ευαγγελικό κήρυγμα, αλλά ούτε και τον ίδιο τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή τίμησαν. Όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Χριστός: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα». Αμάρτησαν, λοιπόν, και στα δύο, και οι άθλιοι απέρριψαν τον λόγο του Θεού, μη αποδεχόμενοι ούτε τις προφητείες του νόμου ως αληθινές, ούτε βέβαια επιδοκιμάζοντας τον σωτήριο ευαγγελικό λόγο. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Θεός είπε γι' αυτούς μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Σε ποιον θα μιλήσω και θα διαμαρτυρηθώ, και θα με εισακούσει; Ιδού, είναι απερίτμητα τα αυτιά τους, και δεν μπορούν να ακούσουν».

Διότι το γεγονός ότι, μετά την ανάδειξή του, το να προσκολλάται κάποιος στη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο είναι επικίνδυνο και επιζήμιο, το επιβεβαιώνει ο Παύλος, λέγοντας σε αυτούς που μετά την πίστη σε αυτόν και τον καθαρισμό μέσω του αγίου βαπτίσματος, από υπερβολικά πολλή ανοησία επέστρεψαν στα του Μωυσή, δηλαδή σε όσα ορίζει ο Νόμος: «Χωριστήκατε από τον Χριστό όσοι δικαιώνεστε μέσω του Νόμου, εκπέσατε από τη χάρη. Διότι εμείς μέσω της πίστεως απεκδεχόμαστε την ελπίδα της δικαιοσύνης.» Είναι όμως πιθανό να υπονοεί και κάτι άλλο ο Χριστός με το να λέει: Προσέχετε και ακούτε τους λόγους μου. Διότι εάν βεβαίως θέλετε, λέει, να εντρυφάτε με διεισδυτικότητα τον νου σας στις σκιές του Νόμου και να θεωρείτε άξιους της δέουσας προσοχής τους τύπους, θα ακούσετε οπωσδήποτε τους δικούς μου λόγους. Διότι εγώ προδιαγράφομαι μέσα στους τύπους, και κανένα ξένο στοιχείο δεν εισήγαγε η δύναμη των δικών μου θεσπισμάτων, εάν βέβαια κατανοηθεί πνευματικά ο Νόμος. «Διότι εάν πιστεύατε», λέει, «στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». <Μήπως όλη την ημέρα θα οργώνει ο γεωργός; Ή θα ετοιμάσει τον σπόρο πριν καλλιεργήσει τη γη; Όταν εξομαλύνει την επιφάνειά της, τότε δεν σπέρνει μικρό μαυροκούκι και κύμινο; Και πάλι σπέρνει σιτάρι και κριθάρι, και ζέα στα σύνορά σου.> Πολύ βαθύ είναι βέβαια το αίνιγμα, και εντελώς δυσδιάκριτο το νόημα των προκειμένων λόγων· θα μιλήσω όμως όσο είναι δυνατόν, και στο μέτρο που επιτρέπεται.

«Και θα δοθεί αυτό το βιβλίο στα χέρια ανθρώπου που δεν γνωρίζει γράμματα, και θα του πουν: Διάβασε αυτό, και θα πει: Δεν γνωρίζω γράμματα.» Είπε κάπου προς τους Ιουδαίους ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι νομίζετε ότι σε αυτές έχετε αιώνια ζωή. Και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα, όμως δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα, για να έχετε ζωή.» Επομένως, μάταια έχουν κοπιάσει οι Ισραηλίτες, συζητώντας συνεχώς για την εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή, και προσποιούμενοι ότι έχουν συγκεντρώσει στον νου και στην καρδιά τους όχι ευκαταφρόνητη σύνεση από τα νομικά κείμενα, χωρίς όμως να αναζητούν τον Χριστό, καίτοι ο νόμος ομιλεί για το δικό Του μυστήριο. Διότι άκουγαν πάλι: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι για εμένα έγραψε εκείνος.» Επομένως, επειδή ακριβώς δεν έδιναν μεγάλη σημασία στον λόγο του νόμου, αλλά μάλλον σκότωσαν Εκείνον που προαναγγελλόταν μέσω αυτού, και αφού περιφρόνησαν την τιμή προς τον Μωυσή, η θεόπνευστη Γραφή σφραγίστηκε κατά κάποιον τρόπο από τον Θεό σαν ένα βιβλίο. Διότι όλη η Γραφή είναι ένα ενιαίο σύνολο και έχει ειπωθεί μέσω του ενός Αγίου Πνεύματος· με ποιον τρόπο όμως σφραγίστηκε;

Διότι εκεί, δηλαδή σε αυτόν, υπάρχει σοφία και επιστήμη, και ευσέβεια προς τον Κύριο. Διότι ο νόμος του Μωυσή διακηρύσσει μεγαλόφωνα το μυστήριο του Χριστού, και τη δύναμη της ευαγγελικής πολιτείας θα τη βρούμε σαν μέσα σε σκιές, αν εμβαθύνουμε με οξύνοια τον νου μας στα γραφόμενα. Και γι' αυτό έλεγε ο Σωτήρας στα πλήθη των Ιουδαίων: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα.» Επομένως, ο νόμος είναι θησαυρός δικαιοσύνης για εκείνους που δεν στέκονται μόνο στη σκιά, αλλά μάλλον διεισδύουν μέσα από αυτήν, και σπεύδουν να ερευνήσουν το κάλλος της αλήθειας. <Ιδού, από τον δικό σας φόβο αυτοί θα φοβηθούν· αυτούς που φοβόσασταν θα φοβηθούν από εσάς· θα αποσταλούν άγγελοι ζητώντας ειρήνη, κλαίγοντας πικρά, παρακαλώντας για ειρήνη. Διότι θα ερημωθούν οι οδοί τους, έχει πάψει ο φόβος των εθνών, και η διαθήκη προς αυτούς καταργείται, και δεν θα τους θεωρήσετε καν ανθρώπους.> Πάλι σε αυτά τα λόγια βλέπουμε τον Κύριο των δυνάμεων να ενθαρρύνει τους αγίους μυσταγωγούς· απαλλάσσοντάς τους από κάθε φόβο, και προαναγγέλλοντας το πλήθος των αγαθών που πρόκειται να λάβουν. Διότι οι ταλαίπωροι Ιουδαίοι καταδίωκαν τους αγίους αποστόλους· άλλοτε καλώντας τους στο συνέδριο, άλλοτε χτυπώντας τους με ράβδους, και καταλογίζοντάς τους ως έγκλημα και καταδίκη την ευσέβεια προς τον Χριστό, καθώς και τον ζήλο και την προθυμία τους για το θείο κήρυγμα.

Διότι δεν φροντίζει πλέον τους εκλεκτούς, και ο πρωτότοκος Ισραήλ οδεύει προς το μηδέν. <Και τώρα δεν εγνώρισες, εάν δεν άκουσες; Θεός αιώνιος, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει, ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του.> Διότι παλαιά μεν, ω Ισραήλ, διαπαιδαγωγήθηκες διά του νόμου, και εγνώρισες διά των προφητών τον τρόπο της θείας οικονομίας που επρόκειτο να ακολουθήσει μετά τον νόμο. Διότι ο νόμος παραδόθηκε ως χρησμός, έχοντας σκιές και τύπους των μελλοντικών αγαθών, και περικλείοντας στο γράμμα του, σαν σε ωδίνες, τη δύναμη του κατά Χριστόν μυστηρίου· επειδή με πολλούς τρόπους διά της νομικής εντολής προδιατυπωνόταν ο Χριστός, και το μυστήριό του καταγραφόταν αινιγματωδώς· και ο ίδιος θα το επιβεβαιώσει λέγοντας προς αυτούς από τον Ισραήλ που επέλεξαν να απειθούν: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε περί εμού». Επειδή δε, λέγει, αιτιάται λέγοντας: Δεν επιβλέπει τις οδούς μου κατά τον νόμο· διότι αυτό σημαίνει το: Απεκρύβη η οδός μου από τον Θεό, και ότι αφαίρεσε από εμάς την κρίση, δηλαδή τον νόμο, και απομακρύνθηκε· επειδή, λοιπόν, αγνόησε παντελώς αυτόν που τον σκεπάζει εν Θεώ, λέγει τα εξής: Έστω, λέγει, έστω και τώρα δεν εγνώρισες, εάν δεν άκουσες; Δηλαδή, εάν δεν ακούσεις; Είναι όμοιο σαν να έλεγε: Αποδέχομαι την προσποίηση κατ' οικονομίαν. Δεν εγνώρισες, εάν δεν μάθεις, δηλαδή εάν δεν ακούσεις. Άκουε λοιπόν, Θεός αιώνιος. Ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει, ούτε θα κοπιάσει.

Στο Κατά Λουκάν 9, 36: «Και ενώ ακουγόταν», λέει, «η φωνή, βρέθηκε ο Ιησούς μόνος». Μολονότι στέκονταν εκεί ο Μωυσής και ο Ηλίας, τους προστάζει να ακούν μάλλον «Αυτόν». Και για να μην συκοφαντείται η αλήθεια από κάποιους που ενδεχομένως θα έλεγαν ότι ο Πατέρας τούς πρόσταξε να ακούν περισσότερο τον Μωυσή και όχι τον Σωτήρα όλων μας Χριστό, αναγκαίως ο ευαγγελιστής το επισήμανε λέγοντας ότι «ενώ ακουγόταν η φωνή, βρέθηκε ο Ιησούς μόνος». Αυτόν λοιπόν πρόσταξε να ακούν· διότι Αυτός είναι το «τέλος του νόμου» και των προφητών. Γι' αυτό τον λόγο απευθυνόταν στα πλήθη των Ιουδαίων λέγοντας: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος».

Ένας αμνός σφαζόταν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή· έτρωγαν από το κρέας του και έχριαν με το αίμα του τους παραστάτες των θυρών· και με αυτόν τον τρόπο νίκησαν τον ολεθρευτή. Αλλά το αίμα ενός κοινού προβάτου δεν θα μπορούσε να ανατρέψει τον θάνατο· επομένως, στο πρόσωπο του αμνού προτυπωνόταν ο Χριστός, ο οποίος υπέμεινε τη σφαγή για τη ζωή του κόσμου και έσωσε με το δικό Του αίμα εκείνους που μετέχουν σε Αυτόν· θα μπορούσε κανείς να πει πάρα πολλά σχετικά με αυτό, μέσα από τα οποία είναι δυνατόν να δει το μυστήριο του Χριστού, το οποίο προδιαγράφεται μέσω της σκιάς του νόμου. Είπε μάλιστα κάπου και ο Ίδιος μιλώντας προς τους Ιουδαίους: «Εκείνος που σας κατηγορεί είναι ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει τις ελπίδες σας. Διότι αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· επειδή για εμένα έγραψε εκείνος». Και πάλι: «Ερευνάτε τις Γραφές, επειδή νομίζετε ότι σε αυτές έχετε αιώνια ζωή, και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα· αλλά δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα για να έχετε ζωή». Διότι κάθε λόγος της θεόπνευστης Γραφής αποβλέπει σε Αυτόν και σε Αυτόν κατατείνει. Έπρεπε λοιπόν οι λεγόμενοι νομικοί, εφόσον ερευνούσαν λεπτομερώς τον νόμο του Μωυσή και δεν αγνοούσαν τις φωνές των αγίων προφητών, να ανοίγουν κατά κάποιον τρόπο στα πλήθη των Ιουδαίων τις θύρες της γνώσης. Διότι ο νόμος παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και τα ευσεβή κηρύγματα των αγίων προφητών οδηγούν στην επίγνωσή Του.

Η γη, λοιπόν, των νοητών ποταμών, δηλαδή η Ιουδαία, επειδή δεν δέχθηκε να πιει το ύδωρ το ζων, και δεν αποδέχθηκε τον λόγο των αγίων προφητών, ούτε βέβαια αυτόν που δόθηκε μέσω του Μωυσή· διότι αν είχαν πιστέψει στον Μωυσή, θα είχαν πιστέψει στον Χριστό, επειδή για Εκείνον είχε γράψει εκείνος· θα ραγίσει, δηλαδή θα διψάσει. Διότι η διψασμένη γη ραγίζει.

Πρόσεξε δε πώς ο θεσπέσιος άγγελος ως εικόνα και προτύπωση του Εμμανουήλ δέχεται τη λυχνία. Διότι, καθώς οι κλάδοι τοποθετήθηκαν στα δεξιά και στα αριστερά της –τους οποίους μάλιστα ονόμασε δύο υιούς της πιότητος– λέει ότι παρίστανται στον Κύριο όλης της γης, όπου η παράσταση υποδηλώνει σαφώς την πνευματική οικειότητα και την προθυμία της θελήσεως στο να υποτάσσονται και να τον υπηρετούν. Διότι έτσι θα μπορούσε να νοηθεί ο Χριστός, έχοντας παραστήσει δίπλα του την Εκκλησία που συγκεντρώθηκε από δύο λαούς. Με αυτόν νομίζω τον τρόπο και ο θεσπέσιος Μωυσής στολιζόταν με τον όρο της παράστασης, όταν ο Θεός τού είπε: «Εσύ δε στάσου εδώ μαζί μου». Διότι η δια του νόμου παιδαγωγία δεν είναι απορριπτέα ενώπιον του παντογνώστη Θεού. Για ποια αιτία; Επειδή παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και, σαν σε τύπους και σκιές, κυοφορεί για εμάς την ίδια την αλήθεια. Και ως προς αυτό μάς βεβαιώνει ο ίδιος ο Υιός, λέγοντας προς τους απειθείς Ιουδαίους: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα». <Και στράφηκα και σήκωσα τα μάτια μου και είδα, και ιδού ένα δρεπάνι που πετούσε. Και μου είπε: Τι βλέπεις; Και είπα: Εγώ βλέπω ένα δρεπάνι που πετάει, με μήκος είκοσι πήχεις και πλάτος δέκα πήχεις.>

Διότι, όπως ακριβώς η φαυλότητα μας αποξενώνει και τρόπον τινά μας απομακρύνει, έτσι και η αρετή μάς παριστάνει ενώπιον του Θεού, φροντίζοντας να απομακρυνθεί από τη μέση αυτό που μας χωρίζει και παρεμβάλλεται, εννοώ δηλαδή την αμαρτία. «Να ζητάτε βροχή από τον Κύριο στον καιρό της, πρώιμη και όψιμη.» Διότι, όπως ακριβώς ούτε σιτάρι στους αγρούς θα μπορούσε να παραχθεί χωρίς κόπο, ούτε αμπελώνας με ωραία σταφύλια και καλό κρασί, έτσι και σε εμάς δεν θα μπορούσε να υπάρξει καμία πνευματική ευκαρπία, εάν ο Θεός δεν καταπέμψει σαν βροχή στον νου και στην καρδιά μας τα δικά Του λόγια και την αποκάλυψη, ενσταλάζοντας τρόπον τινά σε εμάς τη γνώση του παλαιού και του νέου γράμματος, δηλαδή του νομικού και του ευαγγελικού· διότι τέτοιου είδους βροχές θα μπορούσαν να είναι η πρώιμη και η όψιμη. Και ότι η γνώση και η πνευματική θεωρία του νόμου δεν είναι ανώφελη, αλλά μάλλον μας παιδαγωγεί μέσω του τύπου και της σκιάς στο μυστήριο του Χριστού, το βεβαιώνει ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας στα πλήθη των Ιουδαίων: «Μην νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω στον Πατέρα· υπάρχει εκείνος που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει τις ελπίδες σας. Διότι, εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· επειδή για εμένα έγραψε εκείνος.»

Αλλά οι Ιουδαίοι, μη έχοντας κατανοήσει το μυστήριο, και έχοντας αγνοήσει την καλή ράβδο, δηλαδή το ευαγγελικό κήρυγμα, και επιπλέον ατιμάζοντας και την άλλη ράβδο, που ονομάζεται Σχοίνισμα, δηλαδή τον νόμο του Μωυσή, δεν αποδέχθηκαν την πίστη, αλλά αγνόησαν αυτόν που είχε προαναγγελθεί μέσω του νόμου και των προφητών. Και αυτό τους το είπε ξεκάθαρα ο ίδιος ο Σωτήρας: «Μη νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω στον Πατέρα· αυτός που σας κατηγορεί είναι ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει τις ελπίδες σας. Διότι αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· επειδή για εμένα έγραψε εκείνος. Εάν όμως δεν πιστεύετε στα δικά του γραπτά, πώς θα πιστέψετε στα δικά μου λόγια;» Δεν υπάρχει λοιπόν καμία αμφιβολία, ότι ούτε στα γραπτά του Μωυσή πίστεψαν, ούτε βέβαια στα λόγια του Σωτήρα.

Φαίνεται δε ότι και ο λόγος μας υπαινίσσεται προς το παρόν κάτι από τα πιο αναγκαία για την πνευματική θεωρία. Διότι ο νόμος έχει δοθεί στους αρχαιότερους, δηλαδή στους εξ αίματος απογόνους του Ισραήλ, εισάγοντας την παιδαγωγία προς τον Χριστό, και αποτελώντας κάποια εικόνα και εμφανή υποτύπωση των πιο αληθινών πραγματικοτήτων. Η δε αλήθεια είναι ο Χριστός, ο οποίος είναι η ζωή και η ειρήνη, και αυτόν μας περιγράφουν οι σκιές του Μωυσή. Γι' αυτό λοιπόν, απευθυνόμενος στους Ιουδαίους έλεγε: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Αυτόν φανέρωνε ο αμνός που σφαζόταν τον πρώτο μήνα, την δέκατη τέταρτη ημέρα, και προοριζόταν να σώσει με το αίμα του όσους ήθελαν να χρίσουν τους παραστάτες των θυρών των οικιών τους. Αυτόν προτύπωνε η κοκκινωπή και άμωμη δαμάλα, της οποίας η στάχτη με νερό αγίαζε τους μολυσμένους «για την καθαρότητα της σάρκας», όπως έχει γραφτεί. Αυτόν προτύπωνε ο άζυμος άρτος, οι τρυγόνες, τα μικρά των περιστεριών, και γενικά ο νόμος ήταν γεμάτος από την θεωρία που αναφέρεται στον Χριστό. Εύλογα, λοιπόν, ονομάζεται Διαθήκη ζωής και ειρήνης. Διότι, αφού ζωοποιηθήκαμε σε αυτόν, δια αυτού και πάλι αποκτήσαμε την πρόσβαση προς τον Θεό και Πατέρα, και ειρηνεύουμε με αυτόν δια της υπακοής και της πίστεως. <Και του έδωσα φόβο, ώστε να με φοβάται και να συστέλλεται από ευλάβεια ενώπιον του ονόματός μου>. Απαριθμούνται επωφελώς τα λαμπρά καυχήματα της ιερωσύνης, τα οποία εξυψώνονται μέσα από την μυσταγωγία του νόμου.

Διότι κατέβηκε ο Θεός των όλων με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά, και φαίνονταν καπνοί και φλόγες να εκτινάσσονται ψηλά, προκαλώντας μεγάλο τρόμο σε όσους τα έβλεπαν. Ήταν δε σκοτάδι, και γνόφος, και θύελλα, και «φωνή σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά». Τότε λοιπόν έντρομοι οι υιοί του Ισραήλ πλησίασαν λέγοντας στον μεσίτη και παιδαγωγό, ο οποίος ήταν ο Μωυσής: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός, για να μην πεθάνουμε». Και ως απάντηση σε αυτά ο Θεός είπε: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν. Θα αναδείξω σε αυτούς Προφήτη από τους αδελφούς τους, όπως εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του παραγγείλω». Βλέπεις πώς από τα πολύ παλιά χρόνια το ιερό γράμμα προαναγγέλλει τον Χριστό; Αλλά και αν κάποιος ήθελε να διερευνήσει τις ίδιες τις σκιές του νόμου, θα βρει να περιγράφεται ο Χριστός και το μυστήριο που αναφέρεται σε Αυτόν. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε στους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα». Διότι το πλήρωμα του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Το ότι το μυστήριο του Χριστού προαναγγελλόταν σε όσους προέρχονταν από τον Ισραήλ, τόσο μέσω του νόμου όσο και μέσω των προφητών, δεν θα ήταν καθόλου ασαφές στους γνώστες των ιερών Γραφών. Διότι κάπου είπε ο Χριστός συνομιλώντας με τους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Επειδή οι Ιουδαίοι προσδοκούσαν ότι θα έλθει κατά τους ορισμένους καιρούς ως Σωτήρας και Λυτρωτής, όχι μόνο δικός τους, αλλά και όλων των εθνών. Γι' αυτό και ο δίκαιος Συμεών, όταν είδε τον Χριστό ως βρέφος μέσα στον θείο ναό, είπε: «Τώρα απολύεις, Δέσποτα, τον δούλο σου, σύμφωνα με τον λόγο σου, διότι είδαν τα μάτια μου το σωτήριό σου, το οποίο ετοίμασας ενώπιόν σου· φως για την αποκάλυψη των εθνών, και δόξα του λαού σου Ισραήλ». Αλλά και η γυναίκα από τη Σαμάρεια, όταν συνομιλούσε με τον Χριστό, το ομολόγησε ξεκάθαρα. Διότι είπε: «Γνωρίζουμε ότι έρχεται ο Μεσσίας, ο οποίος λέγεται Χριστός· όταν έλθει εκείνος, θα μας τα αναγγείλει όλα». Έχει ειπωθεί επίσης, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες προς τα πλήθη των Ιουδαίων, καθώς ο Χριστός υποσχόταν τη δική του έλευση προς εμάς: «Γι' αυτό να με υπομείνετε, λέγει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου ως μαρτυρία, διότι η κρίση μου απευθύνεται στις συναγωγές των εθνών». Επομένως, εύλογα θα μπορούσαν να πουν, έχοντας προσδοκήσει ότι η έλευση του Σωτήρα θα λάβει χώρα στους κατάλληλους καιρούς: «Με υπομονή περίμενα τον Κύριο», αντί του «Με προσδοκία τον περίμενα»· «και με πρόσεξε», δηλαδή, «Με επισκέφθηκε».

β. Διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή στον εξ αίματος Ισραήλ. Αλλά δόθηκε με σκιές και τύπους, επειδή οι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν μπορούσαν ακόμη να αποδεχθούν το τέλειο αγαθό, δηλαδή τη γνώση του τέλειου αγαθού. Αντίθετα, είχαν περισσότερο ανάγκη από μια νηπιώδη διδασκαλία, ώστε, μελετώντας την αλήθεια ακόμη σαν μέσα από τύπους, να μπορέσουν να γνωρίσουν ορθά το τέλος του νόμου, δηλαδή τον Χριστό. Διότι «τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός», όπως έχει γραφτεί. Πώς, ή με ποιον τρόπο; Διότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή συμφωνεί με τις ευαγγελικές διδασκαλίες, εάν τον κατανοήσουμε πνευματικά. Επειδή οδηγεί στο μυστήριο του Χριστού. Και μάρτυρας αυτού είναι ο Ίδιος όταν έλεγε στους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Τι λοιπόν έχει γράψει ο Μωυσής; Όχι ότι ο Χριστός έχει έρθει για να βοηθήσει μόνο τον εξ αίματος Ισραήλ, αλλά και όλους όσους βρίσκονται σε όλη την οικουμένη και κάθε έθνος. Διότι όλοι ανήκουν στον Θεό, εφόσον είναι δημιουργός και Κύριος όλων. Διέταξε λοιπόν να σφάζεται ο αμνός ως τύπος Του, συγκεκριμένα στα πλάγια του θυσιαστηρίου προς την πλευρά του βορρά. «Μα τι σημαίνει αυτό το πράγμα;» θα μπορούσε ίσως να ρωτήσει κάποιος. «Ποιο είναι το βαθύ και επισκιασμένο από αμυδρές ασάφειες αίνιγμα αυτής της ιεροτελεστίας;» θα ρωτήσει λοιπόν αυτός από εμάς. Λοιπόν, αγαπητέ μου, η χώρα των Ιουδαίων βρίσκεται πολύ νότια· ενώ λένε ότι η χώρα των εθνών είναι βορειότερη και πέρα από τη θάλασσα.

Δεν αναγνώρισε τον Λυτρωτή όταν ήταν παρών με σάρκα, αν και ο πάνσοφος Μωυσής με πολλούς τρόπους προτύπωσε αυτό το μυστήριο. Είπε λοιπόν ο Χριστός, κατηγορώντας τους για την υπερβολική τους ασυνεσία και απείθεια: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Επομένως, αφού με τις απείθειές τους λύπησαν τον νόμο που τους καθοδηγούσε, παρέμειναν στο σκοτάδι και έγιναν εντελώς αμέτοχοι του θείου φωτός. Και αυτό ήταν άραγε εκείνο που είχε ειπωθεί γι' αυτούς μέσω της φωνής των προφητών: «Ενώ περίμεναν το φως, ήρθε σε αυτούς σκοτάδι· ενώ περίμεναν την αυγή, περπάτησαν μέσα στο σκοτάδι». Σε πολλά σημεία θα βρούμε τον Κύριο να τους φωνάζει και να λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου· εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής»· και πάλι: «Εγώ ήρθα ως φως στον κόσμο». Για να καταστήσει δε αδικαιολόγητη την άγνοιά τους, αν και φαινόταν ως άνθρωπος σαν και εμάς, επεδείκνυε παντού τη δύναμη που υπήρχε μέσα του, με τρόπο θεοπρεπή και υπερκόσμιο. Διότι, τι είναι αυτό που ξεπερνά κάθε λόγο και θαύμα, και δεν φαίνεται να το έχει κατορθώσει; Και γι' αυτό τους είπε: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, ακόμα κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου». Διότι από την ίδια του τη φύση το Θείο είναι αόρατο. Όπως είναι γραμμένο: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό».

Και εκείνες είναι που μαρτυρούν για εμένα, και δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα, για να έχετε ζωή.» Και πάλι: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος.» Κατηγορούσε δε αυστηρά και τους δασκάλους των Ιουδαίων, λέγοντας τα εξής: «Αλίμονό σας, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι κλείνετε τη βασιλεία των ουρανών μπροστά από τους ανθρώπους.

Και για επτά ολόκληρες ημέρες παραγγέλλει να τρέφονται με άζυμους άρτους όσοι έφαγαν τον ιερό αμνό· προτρέποντας όσους έχουν αγιαστεί μέσω του Χριστού, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, να τρέφουν την ψυχή τους με ολόκαγνες επιθυμίες, απαλλαγμένες από κάθε φαυλότητα. «Άγια δε ας ονομάζεται», λέγει, «η πρώτη και η έβδομη ημέρα». Διότι άγιος ήταν για εμάς ο χρόνος στην αρχή της δημιουργίας· όταν ο προπάτορας Αδάμ δεν είχε ακόμη βγει από τον παράδεισο εξαιτίας της παραβάσεως, αλλά διέμενε μέσα σε αυτόν, φυλάττοντας ακόμη την εντολή που του είχε δοθεί. Άγιος πάλι είναι και ο χρόνος στους έσχατους καιρούς, μέσω του Χριστού, ο οποίος δικαιώνει μέσω της πίστεως όσους προσέρχονται σε αυτόν, και τους επαναφέρει πάλι σε εκείνη την κατάσταση στην οποία βρισκόμασταν στην αρχή. Επομένως, μέσα σε όλα αυτά προτυπωνόταν για εμάς ολόκληρο το μυστήριο του Σωτήρος μας. Γι' αυτό, πολύ σωστά ο ίδιος έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος».

Το ότι δε και ο ίδιος ο Μωυσής κατακρίνει έντονα την απείθεια των Ιουδαίων, το επιβεβαιώνει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέγοντας: «Μη νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα. Υπάρχει εκείνος που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε ελπίσει. Διότι, αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· επειδή για εμένα έγραψε εκείνος.» Και ο Μωυσής θεωρεί υπερβολικά βαρύ το να μπορεί να αντέξει πλέον τον Ισραήλ.

Διδάσκει, λοιπόν, ο νομοθέτης μέσω της απελευθέρωσης του πτηνού προς την πεδιάδα έξω από την πόλη, τόσο τη μετάσταση από τον κόσμο όσο και την ανάβαση του Χριστού στους ουρανούς. Διότι Αυτός, αφού παρουσιάστηκε ενώπιον του Πατέρα και Θεού, θα προσφέρει εξιλέωση υπέρ όλων ημών και της Συναγωγής των Ιουδαίων, και εμείς θα καθαριστούμε. Όπως ακριβώς αναφέρει ο σοφότατος μαθητής Ιωάννης: «Έχουμε Παράκλητο προς τον Πατέρα, τον Ιησού Χριστό τον δίκαιο. Και αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας, όχι όμως μόνο για τις δικές μας, αλλά και για ολόκληρου του κόσμου». Ορθά, λοιπόν, έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για μένα έγραψε εκείνος». Διά του Οποίου [ανήκει η δόξα] και μαζί με το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επομένως, αληθεύει ο Σωτήρας όταν λέει προς τους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα»· διά του οποίου και μετά του οποίου ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και εάν αποφεύγουμε να μάθουμε τα στοιχεία της αρχής των λογίων του Θεού, πώς πλέον ή από πού θα φθάσουμε στο τέλος; Ή μήπως δεν είναι ο Χριστός το πλήρωμα του νόμου και των προφητών σύμφωνα με τις Γραφές; ΠΑΛΛ. Ναι. ΚΥΡ. Διότι έτσι έχει γραφτεί. Και θα ήταν το πλήρωμα του νόμου και των προφητών, αφού νομίζω πως κάθε προφητικό και νομικό θέσπισμα αποβλέπει και κατευθύνεται προς αυτόν. Γι' αυτό έλεγε, ελέγχοντας την απείθεια των Ιουδαίων: «Μην νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα· ο Μωυσής είναι εκείνος που σας κατηγορεί, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει την ελπίδα σας. Διότι, αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα. Εάν όμως δεν πιστεύετε στα δικά του γραπτά, πώς θα πιστέψετε στα δικά μου λόγια;» Επομένως, εάν λέει ότι έχει έρθει, όχι βεβαίως για να καταλύσει τον νόμο, αλλά μάλλον για να τον εκπληρώσει, μην σκεφθείς ότι έχει εργαστεί για την πλήρη ανατροπή όσων έχουν θεσπιστεί παλαιότερα· αλλά μάλλον για μια αναμόρφωση και, ας το πω έτσι, μια νέα χάραξη όσων υπήρχαν ως τύποι προς την αλήθεια. ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. ΚΥΡ. Και βεβαίως κάτι τέτοιο έπρεπε να γίνει από τον Χριστό.

Γι' αυτό, λοιπόν, έλεγε στους Ιουδαίους που δεν τον είχαν πιστέψει: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε μένα. Διότι εκείνος έγραψε για μένα». Δικαιωνόμαστε, λοιπόν, όχι από τα έργα του νόμου, αλλά μάλλον από την πίστη στον Χριστό: «Διότι όσοι στηρίζονται στα έργα του νόμου, βρίσκονται υπό κατάρα. Επειδή είναι γεγραμμένο: Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα στο βιβλίο του νόμου, ώστε να τα πράξει. Αλλά από την κατάρα του νόμου μας εξαγόρασε ο Χριστός, γενόμενος για χάρη μας κατάρα. Διότι είναι γεγραμμένο ότι επικατάρατος είναι καθένας που κρεμάται πάνω σε ξύλο, προκειμένου η ευλογία του Αβραάμ να έρθει στα έθνη εν Χριστώ Ιησού, για να λάβουμε την επαγγελία του Πνεύματος δια της πίστεως». ΠΑΛΛ. Αλλά, ω γενναίε, αν νομίζεις σωστό, ας προχωρήσουμε μάλλον σε κάτι άλλο, σχετικό με τη διδασκαλία του Χριστού. διότι αυτά είναι αρκετά όσον αφορά τον νόμο και την κατ' αυτόν οικονομία. ΚΥΡ. Πες, λοιπόν, αυτό που είναι αρεστό σε σένα, και για μένα δεν είναι από τα εντελώς ανέφικτα να το εξηγήσω. ΠΑΛΛ. Και βέβαια η απορία δεν είναι πολύ ανηφορική, δηλαδή δύσβατη. Και νομίζω ότι θα επιλυθεί με μεγάλη ευκολία το ζητούμενο, εφόσον ο Χριστός ενσταλάξει μέσα μας το θείο φως.

Διότι, καθώς ο Ισραήλ είχε γίνει σαν άγριο δέντρο και δεν είχε ήμερους καρπούς δικαιοσύνης, επειδή τρέφονταν με τους νόμους των Αιγυπτίων, ο νόμος που επρόκειτο να δοθεί μέσω των αγγέλων, αν και ήταν ικανός να φωτίσει, εφόσον βέβαια κατανοούνταν πνευματικά, και να απομακρύνει το σκοτάδι του νου (διότι και αυτή είναι ενέργεια της φωτιάς), εντούτοις για εκείνους που τον έλαβαν ήταν ανώφελος, και όχι βέβαια εξαιτίας του ίδιου του νόμου, αλλά επειδή αυτοί προς τους οποίους απευθυνόταν ο λόγος δεν δέχονταν το φως στον νου και στην καρδιά τους, αλλά, έχοντας πλουτίσει εξωτερικά το γράμμα σαν μια εντύπωση φωτισμού, αυτό που νόμιζαν ότι είχαν, στην πραγματικότητα δεν το είχαν. Επομένως, το ότι η φωτιά φαινόταν μεν γύρω από τη βάτο, χωρίς όμως να μεταδίδει στο ξύλο ούτε την αίσθηση της θερμότητας, υποδηλώνει κάτι τέτοιο, όπως τουλάχιστον νομίζω εγώ. Και ότι το φως που προήλθε από τον νόμο στάθηκε ανώφελο για τους Ιουδαίους, το αποσαφηνίζει ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Ερευνάτε τις Γραφές, επειδή εσείς νομίζετε ότι σε αυτές έχετε αιώνια ζωή· και εκείνες είναι που μαρτυρούν για μένα. Και δεν θέλετε να έρθετε προς εμένα, για να έχετε αιώνια ζωή». Και μετά από άλλα, πάλι, λέει προς τους καθοδηγητές των Ιουδαίων και προς όλο τον λαό: «Μη νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα· υπάρχει εκείνος που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε ελπίσει· διότι, αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για μένα έγραψε εκείνος. Εάν όμως δεν πιστεύετε στα δικά του λόγια, πώς θα πιστέψετε στα δικά μου λόγια;»

Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς αυτήν δια της φωνής του Δαβίδ: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και γείρε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου, και τον οίκο του πατέρα σου, διότι ο Βασιλιάς επιθύμησε την ομορφιά σου, επειδή αυτός είναι ο Κύριός σου». Έχει, λοιπόν, προσκληθεί ακολουθώντας τον νόμο, και ούσα σχεδόν ενωμένη με τον Μωυσή τον παιδαγωγό, ο οποίος οδηγεί σωστά στο μυστήριο του Χριστού. Διότι ο νόμος είναι στοιχειώδης δάσκαλος και ανάγει μεν στις αρχές των λογίων του Θεού, σπέρνει δε τρόπον τινά μέσα μας τη γνώση του μυστηρίου του Χριστού μέσω αινιγμάτων και σκιών. Γι' αυτό, άλλωστε, έλεγε ο Χριστός στους Ιουδαίους, οι οποίοι είχαν αθετήσει και αυτόν τον ιερότατο Μωυσή: «Μήπως νομίζετε ότι εγώ θα σας κατηγορήσω προς τον Πατέρα; Υπάρχει αυτός που σας κατηγορεί, ο Μωυσής, στον οποίο εσείς έχετε στηρίξει τις ελπίδες σας. Διότι, εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Εάν, λοιπόν, παραδεχθούμε από την πλευρά μας τη Σεπφώρα ως πρόσωπο της εξ εθνών Εκκλησίας, τότε το παιδί που προέρχεται από αυτήν θα είναι οπωσδήποτε τύπος του νέου λαού, δηλαδή όσων πίστεψαν και αποδέχθηκαν την εν Χριστώ μέσω του Πνεύματος νηπιότητα και την αναγέννηση κατά Θεόν, τους οποίους ο Δαβίδ κάπου ονόμασε λαό που δημιουργείται. Το αρτιγέννητο, λοιπόν, εν Χριστώ παιδί, δηλαδή ο νέος και μέσω της πίστεως λαός, αποτρέπει τον θάνατο της περιτομής. Διότι η πέτρα είναι σύμβολο της άρρηκτης φύσης, της οποίας η ευρωστία και το ακατάθραυστο υποδηλώνεται όπως στη σκληρή πέτρα.

Διότι, όπως πάλι κάπου λέει ο ίδιος ο προφήτης: «Η οδός των ευσεβών έγινε ευθεία, και προετοιμασμένη είναι η οδός των ευσεβών». Επομένως, αναγκαίως ο Ιησούς ανεβαίνει μαζί με τον θεσπέσιο Μωυσή. Διότι ο Πατέρας, όπως είπα, είναι προσιτός μέσω του Υιού, και αυτός είναι ο μεσίτης, που μας συνδέει μέσω του εαυτού του, και μας ανεβάζει σε υπερφυσικά ύψη. Και είχε παραταχθεί με εκλεκτούς άνδρες, και νικούσε τον Αμαλήκ. Διότι, αφού ο Χριστός επέλεξε τους αγίους, των οποίων απαρχή υπήρξαν οι θεσπέσιοι μαθητές, νίκησε τον άρχοντα του αιώνα τούτου. Ο Μωυσής δε ήταν αυτός που πρόσταζε· διότι ο Υιός υποτάχθηκε στον νόμο, καίτοι ως Θεός είναι ο ίδιος ο νομοθέτης. Και ο χρόνος της παράταξης δεν λάμβανε χώρα εκείνη ακριβώς την ημέρα κατά την οποία ειπώθηκαν τα λόγια του Μωυσή, αλλά την επαύριον, δηλαδή σε αναβολή για κάποιον άλλο καιρό. Διότι ο νόμος προανήγγειλε τα μελλοντικά, και περιέχει λαμπρή διήγηση των κατορθωμάτων του Σωτήρα, εφόσον κατανοηθεί πνευματικά. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως νομίζω, και την αγία σκηνή ανέγειρε ο Μωυσής. Διότι η δια του νόμου παιδαγωγία δεν είναι ανωφελής για τη σύσταση της Εκκλησίας. Καθώς παιδαγωγεί προς τον Χριστό, ο οποίος είναι η κεφαλή της Εκκλησίας, και η όλη της σύσταση, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, κατά το γεγραμμένο. Γι' αυτό άλλωστε είπε ο Χριστός προς τους Ιουδαίους: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι περί εμού έγραψε εκείνος».

Ο λόγος αυτός πτοεί εκείνους που δεν έχουν καταξιωθεί να λάβουν το Άγιο Πνεύμα. «Διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή το όνομα Ιησούς το προφέρουν και οι Ιουδαίοι, αλλά δεν τον θεωρούν Κύριο. Και οι Αρειανοί προφέρουν το όνομα και τον αποκαλούν Θεό, όμως τον θεωρούν θετό και όχι αληθινό, επειδή δεν μετείχαν στο Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν κάποιος δεν δεχθεί το Άγιο Πνεύμα, δεν αποκαλεί τον Ιησού όντως Κύριο, ούτε όντως Θεό, ούτε όντως Υιό του Θεού, ούτε όντως αιώνιο βασιλιά. Ας μάθουν, λοιπόν, όσοι έχουν σχηματίσει εσφαλμένη αντίληψη, ότι σε όλα ο Μονογενής Υιός του Θεού δεν θέλει να μαρτυρεί για τον εαυτό Του. Διότι έτσι είπε στο Ευαγγέλιο: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα». Και ποιος είναι ο άλλος παρά εκείνος που βεβαίωσε με φωνή από τον ουρανό: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»; Ο ίδιος όμως που λέει «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», λέει πάλι: «Ακόμη και αν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή», και πάλι: «Τα ίδια τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας μαρτυρούν για εμένα», και πάλι: «Ο Μωυσής έγραψε για εμένα» και «Ο Μωυσής μαρτυρεί για εμένα». Το πρώτο βέβαια, το «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», το είπε επειδή πολλοί δοξάζουν τον εαυτό τους και μαρτυρούν για τον εαυτό τους, προκειμένου να αποκόψει την καύχηση εκείνων που καυχώνται και εκείνων που συνιστούν τους εαυτούς τους.

Διότι, εάν αυτός είναι η μεγάλη δύναμη του Θεού και το πορνίδιο που είναι μαζί του είναι το Άγιο Πνεύμα, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, ας μας πει ποιο είναι το όνομα της δύναμης, ή για ποιο λόγο επινόησε επίθετο για τη γυναίκα, ενώ για τον εαυτό του απολύτως κανένα. Πώς, εξάλλου, σε κάποια χρονική στιγμή διαπιστώνεται ότι απέδωσε το κοινό χρέος στην πόλη των Ρωμαίων, αφού ο άθλιος πέθανε καταρρέοντας στη μέση της ρωμαϊκής πόλης; Και με ποια λογική αποφάνθηκε ο Πέτρος ότι αυτός δεν έχει ούτε κλήρο ούτε μερίδα στην υπόθεση της θεοσέβειας; Πώς είναι δυνατόν ο κόσμος να μην ανήκει σε αγαθό Θεό, όταν μέσα από αυτόν εκλέχθηκαν όλοι οι αγαθοί; Και πώς θα μπορούσε να είναι «αριστερή» δύναμη εκείνη που μίλησε μέσω του νόμου και των προφητών, η οποία προκήρυξε την έλευση του Χριστού από τον αγαθό Θεό και απαγορεύει όλα τα φαύλα; Και πώς θα ήταν δυνατόν να μην υπάρχει μία θεότητα και το ίδιο Πνεύμα στην Καινή και στην Παλαιά Διαθήκη, όταν ο Κύριος είπε: «Δεν ήλθα για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω»; Και προκειμένου να δείξει ότι ο νόμος εξαγγέλθηκε από τον ίδιο και δωρήθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η ευαγγελική χάρη κηρύχθηκε από τον ίδιο και μέσω της ένσαρκης παρουσίας του, έλεγε στους Ιουδαίους: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα».

Και ότι ο γάμος δεν προέρχεται από τον Σατανά, αλλά είναι από τον Θεό, πρώτα από όλα το δηλώνει ο Κύριος: «Αυτό που ο Θεός», λέει, «συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει»· έπειτα ο άγιος απόστολος λέει: «Τίμιος είναι ο γάμος και η συζυγική κλίνη αμίαντη». Και για εκείνες που χήρεψαν με φυσικό τρόπο δίνει παρόμοια παραγγελία, λέγοντας μέσω του Τιμοθέου: «Τις νεότερες χήρες να τις αποφεύγεις· διότι, όταν παρασυρθούν από σαρκικές επιθυμίες και απομακρυνθούν από τον Χριστό, θέλουν να παντρευτούν», και λίγο πιο κάτω: «ας παντρεύονται, ας τεκνοποιούν, ας κυβερνούν το σπίτι», θεσπίζοντας έναν απαράβατο νόμο, ο οποίος προέρχεται από τον Θεό και έχει χαριστεί στους ανθρώπους για να ζουν με σεμνότητα. 6. Όσο για τις συκοφαντικές υπόνοιες που διατύπωσε αυτός [ο Σατορνίλος] κατά των προφητειών του Θεού, ισχυριζόμενος ότι δεν προέρχονται από τον Θεό, υπάρχουν αμέτρητα επιχειρήματα να πει κανείς, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Μονογενής, μέσα από τα οποία, ευαγγελιζόμενος τον δικό του κόσμο, λέει, πρώτον μεν ότι «Ο Αβραάμ ο πατέρας μας επιθύμησε πολύ να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε», και πάλι λέει: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα». Ποιος δε από όσους σκέπτονται ορθά και έχουν αποκτήσει σύνεση από τον Θεό δεν θα ήλεγχε τον απατεώνα Σατορνίλο, γνωρίζοντας ότι ο Σωτήρας αποκαλύφθηκε μέσα σε δόξα για την παράσταση της αλήθειας και δεν φανέρωσε διαφορετικά τη δική του δόξα παρά ευρισκόμενος ανάμεσα στον Ηλία και τον Μωυσή, οι οποίοι επίσης εμφανίστηκαν μαζί του με τη δική τους δόξα;

Εάν, όμως, και οι δύο στασιάζουν και έχουν ταυτόχρονα ίση ισχύ η μία απέναντι στην άλλη, δεν θα μπορέσει πλέον ο Χριστός, ο οποίος ήλθε για την αθέτηση της μίας, να καταλύσει την τυραννία της, εφόσον αυτή αντιστέκεται και έχει τη δύναμη να αγωνίζεται και να αντέχει απέναντι στην άνωθεν αόρατη και ακατονόμαστη (αρχή), και να μην μπορεί ποτέ να καταλυθεί. 3. Λέει, επιπλέον, ο ανόητος ότι τόσο ο νόμος όσο και οι προφήτες προέρχονται από τη φαύλη και εναντία αρχή, ενώ ο Χριστός από την αγαθή. Από πού, λοιπόν, οι προφήτες προανήγγειλαν όσα είχαν προτυπωθεί για τον Χριστό, εάν δεν ήταν μία και η αυτή δύναμη που μίλησε και στον νόμο και στους προφήτες και στα ευαγγέλια; Όπως ακριβώς λέει: «Εγώ που μιλώ στους προφήτες, ιδού παρίσταμαι», και τα εξής. Από πού, εξάλλου, και ο Κύριος στο ευαγγέλιο προαναγγέλλει λέγοντας: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα»; Και έχω πολλές μαρτυρίες να αναφέρω, καθώς συγκέντρωσε οπαδούς και ίδρυσε δική του σχολή εκείνος που αναφύηκε στον κόσμο εξαιτίας μιας πονηρής συγκυρίας, και ο οποίος πλάνησε όσους εξαπατήθηκαν από αυτόν.