Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:32

Γιατί να μην πιστέψουμε και εκείνον που λέει «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή;» Και λέγοντας με άρθρο και με μοναδικό τρόπο ότι αυτός είναι η ζωή, άραγε δεν θα απέκλειε το να είναι ζωή ο Πατέρας και Θεός, αν δεν παραδεχτούμε ότι και οι δύο είναι μίας φύσεως, και ότι μέσω και των δύο έρχεται σε εμάς εξίσου το δώρο της ζωής, και βέβαια όχι από δύο, αλλά σαν από τον ένα Θεό που ζωογονεί τα πάντα; Β. Έτσι είναι. Α. Άραγε δεν ισχύει ότι «εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε;» Β. Απολύτως, εφόσον δεχτούμε ότι ο ιερότατος Παύλος είναι αληθής. Α. Βεβαίως είναι αληθής· πώς να μην είναι; Διότι ζει μέσα του και μιλάει ο Χριστός, ο οποίος είναι η αλήθεια. Δες λοιπόν, φίλε μου, ότι μέσα στον Θεό Πατέρα ζούμε και κινούμαστε, και υπάρχουμε. Αλλά ο χορηγός της υπάρξεως και της ζωής δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον Υιό που προήλθε από αυτόν, ο οποίος λάμποντας με τα ιδιώματα του Πατέρα και όντας ζωοποιό βλάστημα της κατά φύσιν ζωής, ως δικό του αγαθό μεταδίδει τη ζωή σε αυτούς που την έχουν ανάγκη και συγκρατεί ολόκληρη την κτίση στην ύπαρξη. Γι' αυτό, μιλώντας στους Ιουδαίους, λέει: «Αμήν, αμήν σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Έπειτα, υποδεικνύοντάς μας τη δική του φύση, λέει: «Αμήν, αμήν σας λέω· αυτός που πιστεύει έχει ζωή αιώνια».

ΣΤ'. Περί του μάννα, ότι αποτέλεσε προτύπωση της παρουσίας του Χριστού και των πνευματικών χαρισμάτων μέσω αυτού, με αφορμή το ρητό: Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ϛ΄. Περί του μάννα, ότι ήταν τύπος της παρουσίας του Χριστού και των πνευματικών χαρισμάτων δι' αυτού. <Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς: Αμήν, αμήν σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό.> Με αυστηρότατο τρόπο και τώρα ο Σωτήρας τούς ελέγχει ως ασύνετους και ως αγνοούντες πάρα πολύ τα Μωσαϊκά συγγράμματα. Διότι έπρεπε βεβαίως να γνωρίζουν με μεγάλη σαφήνεια ότι ο Μωυσής διακονούσε τα όσα προέρχονταν από τον Θεό προς τον λαό, και αντίστροφα τα όσα προέρχονταν από τους γιους του Ισραήλ προς τον Θεό, και ότι ο ίδιος δεν ήταν αυτουργός σε κανένα από τα θαύματα, αλλά μάλλον υπηρέτης και διάκονος αυτών που ήθελε να πράξει προς ωφέλεια εκείνων που είχαν ανακληθεί από τη δουλεία ο χορηγός όλων των αγαθών προς αυτούς. Αυτό λοιπόν που αποτελούσε δυσσεβή υπόνοια σε αυτούς, ο Χριστός το αποκόπτει με μεγάλη ταχύτητα. Διότι το να αποδίδει κανείς στις τιμές των ανθρώπων αυτά που ταιριάζουν και οφείλονται μόνο στη θεία φύση, και όχι μάλλον σε αυτήν, πώς λοιπόν να μην είναι γεμάτο από μωρία και ταυτόχρονα από δυσσέβεια; Απομακρύνοντας λοιπόν τον ιεροφάντη Μωυσή από το θαύμα και αφαιρώντας από το δικό του χέρι το παράδοξο, είναι προφανές βεβαίως ότι αποδίδει μάλλον στον εαυτό Του μαζί με τον Πατέρα τη δόξα, έστω και αν αποφεύγει να το πει σαφέστερα, εξαιτίας της απαιδευσίας των ακροατών.

Ας μάθουμε λοιπόν να δείχνουμε την ευλάβειά μας προς τους αγίους πατέρες μας με τρόπο σαφέστερο και πιο λογικό, και να αποδίδουμε σύμφωνα με το γεγραμμένο, «σε όποιον οφείλεται ο φόβος τον φόβο, σε όποιον η τιμή την τιμή». Διότι καθόλου δεν θα αδικήσουμε, αποδίδοντας αναλόγως σε καθέναν αυτό που του πρέπει, επειδή «και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Όταν όμως ο λόγος έρχεται στον Σωτήρα μας Χριστό, τότε είναι αναγκαίο να λέμε και εμείς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» <Αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.> Έπρεπε όχι μόνο να απομακρύνει τον Μωυσή από τη θεοπρεπή εξουσία, σύμφωνα με την αντίληψη που υπήρχε σε αυτούς, και να τον αναδείξει περισσότερο ως υπηρέτη παρά ως χορηγό της θαυματουργίας που έγινε τότε, αλλά και να σμικρύνει το ίδιο το θαύμα, αν και συνέβη παραδόξως, και με την αντιπαραβολή προς το μεγαλύτερο να αποδείξει ότι δεν είναι απολύτως τίποτα. Δέξου, λοιπόν, πάλι τον Χριστό να ανακράζει κάτι τέτοιο: Με μικρά, ω άνθρωποι, και ευτελέστατα πράγματα υπολογίζετε τα μεγάλα, και τη γενναιοδωρία του Δεσπότη των πάντων την περιορίσατε σε εντελώς μικρά μέτρα.

Επειδή από όχι μικρή άγνοια θεωρείτε ότι το μάννα είναι ο άρτος εξ ουρανού, παρόλο που αυτό έθρεψε μόνο το ιουδαϊκό γένος στην έρημο, ενώ υπήρχαν αναρίθμητα άλλα έθνη σε όλη την οικουμένη. Και νομίσατε ότι ο Θεός ήθελε να επιδείξει τόσο περιορισμένη φιλανθρωπία, ώστε να χορηγήσει τροφή σε έναν και μόνο λαό. Διότι εκείνα ήταν τύποι των γενικότερων πραγματικοτήτων, και επρόκειτο για μια μερική επίδειξη της καθολικής δωρεάς, σαν ένας αρραβώνας προς τους προγενεστέρους. Αλλά όταν ο καιρός της αλήθειας έφτασε πια στις θύρες μας, ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο εξ ουρανού, ο οποίος, μέσω της χορηγίας του μάννα στους αρχαιοτέρους, σκιαγραφούνταν προτυπωτικά. Ας μην νομίζει λοιπόν κανείς, λέει, ότι αληθινά εκείνο ήταν ο άρτος εξ ουρανού, αλλά ας τον αναγνωρίσει μάλλον σε εκείνον, στον οποίο διαπιστώνεται το γνώρισμα ότι μπορεί να τρέφει ολόκληρη την οικουμένη, και γενικά να χαρίζει στον κόσμο τη ζωή.

Επομένως, καθώς οι Ιουδαίοι ενεργούσαν με μεγάλη αφροσύνη, νομίζοντας αφενός ότι το μάννα χορηγήθηκε στους προγόνους τους από τον πάνσοφο Μωυσή, και περιορίζοντας τον λόγο γι' αυτό μέχρι εκείνο το σημείο, μην κατανοώντας δε απολύτως τίποτα από όσα προσημαίνονταν μέσω αυτού, εύλογα τους ελέγχει ο Χριστός λέγοντας: «Αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής» το μάννα. Διότι έπρεπε μάλλον να συλλογιστούν και να κατανοήσουν εκείνο, ότι δηλαδή ο Μωυσής προσέφερε σε αυτό μόνο την υπηρεσία της μεσιτείας. Το δώρο όμως δεν ήταν εφεύρημα ανθρώπινου χεριού, αλλά έργο της άνωθεν χάριτος, η οποία μέσω των πιο υλικών πραγμάτων προδιέγραφε το νοητό, και μας φανέρωνε τον άρτο τον εξ ουρανού, ο οποίος δίνει τη ζωή σε όλο τον κόσμο, και δεν τρέφει μεροληπτικά μόνο ένα γένος, αυτό του Ισραήλ. <Είπαν λοιπόν προς αυτόν: Κύριε, δίνε μας πάντοτε αυτόν τον άρτο. Είπε δε σε αυτούς ο Ιησούς.> Αποκαλύπτεται σαφώς μέσα από αυτά ο σκοπός των Ιουδαίων, όσο κι αν επιδίωξε πάρα πολύ να μείνει κρυφός, και θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι η αλήθεια είναι αδύνατον να διαψευσθεί, όταν έλεγε ότι δεν βιάζονταν να τον ακολουθήσουν επειδή έγιναν θεατές σημείων, αλλά επειδή έφαγαν από τους άρτους και χόρτασαν. Θα κατακρίνονταν λοιπόν δικαιολογημένα για μεγάλη δυσμάθεια, και θεωρώ ότι πραγματικά πρέπει να λεχθεί γι' αυτούς: «Ιδού λαός μωρός και ασύνετος, έχουν μάτια και δεν βλέπουν, έχουν αυτιά και δεν ακούν».

Διότι μας τρέφει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όχι κατεβάζοντας αισθητό μάννα, όπως παλαιότερα στους Ισραηλίτες, αλλά εγκαθιστώντας τον εαυτό Του στις ψυχές όσων πιστεύουν, μέσω του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλεγε στα πλήθη των Ιουδαίων: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Και πάλι: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Ως ζωοποιός άρτος όμως νοείται και με άλλον τρόπο, κατά μία πιο μυστηριακή έννοια. Και δίνει τροφή στους άρχοντες. Διότι θα μπορούσα να πω ότι οι Θρόνοι και οι Εξουσίες, οι Αρχές και οι Δυνάμεις, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, και κάθε αγία και λογική κτίση, έχουν ως τροφή τους τον Χριστό.

Όταν δε κάποτε οι Ιουδαίοι τον περιέπαιζαν και επιχειρούσαν, δεν ξέρω πώς, να αποδώσουν τα πρωτεία της υπεροχής στον μακάριο Μωυσή, λέγοντας ξεκάθαρα: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο, όπως είναι γραμμένο, Άρτο από τον ουρανό τους έδωσε να φάνε. Τι σημείο κάνεις εσύ, για να σε πιστέψουμε;» Τι έργο επιτελείς, αφού μας έφερες το σώμα άνωθεν και από τον ουρανό; Εκείνος απαντά: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που καταβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Και εκτός από αυτά πάλι, σχεδόν δείχνοντας τον εαυτό του ενσώματο με το δάχτυλο, «Εγώ είμαι, λέει, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια. Και ο άρτος που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου υπέρ της ζωής του κόσμου. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μέσα μου, κι εγώ μέσα σε αυτόν».

Επειδή ούτε το εβραϊκό κείμενο έχει αυτή τη διατύπωση, για να μη νομίσει κανείς ότι και οι αγγελικές δυνάμεις τρέφονται με αισθητή τροφή. Ελέγχει δε και ο Σωτήρας και Κύριός μας στα Ευαγγέλια όσους νομίζουν ότι το μάννα που χορηγήθηκε στον λαό στην έρημο ήταν τροφή αγγέλων· γι' αυτό έλεγε: «Αμήν, αμήν σας λέω· δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό»· και πάλι: «Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο, και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει». Εάν λοιπόν, λέει, ήταν ουράνιος άρτος, με τον οποίο είναι φυσικό να τρέφονται οι άγγελοι, δεν θα είχαν πεθάνει εκείνοι που μετείχαν σε αυτόν τον άρτο στην έρημο· τώρα όμως, επειδή δεν ήταν ουράνιος, ούτε ήταν αληθινά άρτος αγγέλων, γι' αυτό πέθαναν. Ενώ αυτός είναι αληθινά ο ουράνιος άρτος, από τον οποίο όποιος μεταλάβει δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Και το ποιος ήταν αυτός το διδάσκει λέγοντας: «Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και τον φανερώνει λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· όποιος έρχεται προς εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και όποιος πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει αιώνια». Επομένως και οι αγγελικές δυνάμεις απολαμβάνουν την αιώνια ζωή μέσα από τη μετάληψη του Λόγου.

Λέει λοιπόν με τα ίδια του τα λόγια (διότι για τη σάρκα, με την οποία περιβεβλημένος μιλούσε στους μαθητές, λέει τα εξής): «Αυτό σας σκανδαλίζει; Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του Ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Εάν λοιπόν ομολογεί ότι η σάρκα δεν τον ωφελεί σε τίποτα, πώς είναι δυνατόν αυτή που προέρχεται από τη γη και δεν ωφελεί σε τίποτα, να συνυπάρχει με τον Λόγο και στους μελλοντικούς αιώνες, σαν να του ήταν ωφέλιμη; Βλέπεις πόση διαστρέβλωση του ευαγγελικού λόγου έχει χρησιμοποιήσει, επειδή δεν κατανοεί τη σωτήρια φωνή του Λόγου, πώς δηλαδή ειπώθηκε και για ποια αιτία. Αλλά εσύ τουλάχιστον, παίρνοντας την ευαγγελική γραφή, δες ολόκληρη τη διδασκαλία του Σωτήρα μας, ότι δεν μιλούσε για τη σάρκα την οποία είχε προσλάβει, αλλά για το μυστικό σώμα και αίμα. Διότι, αφού έθρεψε τα πλήθη με τους πέντε άρτους, και αυτό αποτέλεσε μέγα θαύμα για όσους το είδαν, οι περισσότεροι από τους Ιουδαίους υποτιμώντας το γεγονός τού έλεγαν: «Τι σημείο κάνεις λοιπόν εσύ, για να δούμε και να πιστέψουμε;», και έπειτα παρέβαλλαν το μάννα στην έρημο λέγοντας: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο, καθώς είναι γραμμένο: άρτο από τον ουρανό τους έδωσε να φάνε». Σε αυτά ο Σωτήρας αποκρίθηκε: «Αμήν αμήν σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό».

Ο Ιωάννης, εξάλλου, υποδηλώνοντας την αναιρετική της κακίας δύναμη του Κυρίου με το όνομα της αξίνας, όταν λέει «Ήδη η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων», δεν του φαίνεται αξιόπιστος μάρτυρας αυτών που έχουν ειπωθεί; Ο δε Μωυσής, που βλέπει τον Θεό μέσα στο φως, και ο Ιωάννης, που τον ονομάζει αληθινό φως, όπως και ο ίδιος ο Παύλος, που περιλάμφθηκε από το φως στην πρώτη του θεοφάνεια και έπειτα άκουσε τις φωνές από το φως που έλεγαν «Εγώ είμαι ο Ιησούς τον οποίο εσύ διώκεις», δεν είναι άραγε επαρκής για να δώσει μαρτυρία; Σχετικά με τον άρτο, ας διαβάσει το Ευαγγέλιο, ότι η τροφή του Μωυσή, που χορηγήθηκε από τον ουρανό στον Ισραήλ, ελήφθη από τον ίδιο τον Κύριο ως τύπος του Κυρίου. «Διότι δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο, αλλά ο Πατέρας μου δίνει τον αληθινό άρτο», εννοώντας τον εαυτό του, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Αλλά ο γνήσιος ακροατής του νόμου ισχυρίζεται ότι κανένας από τους προφήτες ή τους αποστόλους δεν έχει αποδώσει αυτά τα ονόματα στον Χριστό. Τι ακολουθεί λοιπόν, εάν ο ίδιος ο Κύριος ονόμασε τον εαυτό του με αυτά; Διότι, βεβαίως, στα ονόματα του Σωτήρα δεν υπάρχει πρώτο και δεύτερο, ούτε το ένα είναι πιο λεπτό και ακριβέστερο από το άλλο, εφόσον τα γνωρίζει όλα ταυτόχρονα και με ίση ακρίβεια, ούτε είναι δυνατόν σε κανένα από αυτά να προσαρμοστεί ο ισχυρισμός που διατύπωσε σχετικά με την επίνοια.

Δεν είπαν ότι «ο Μωυσής έκανε αυτό το θαύμα, εσύ τι κάνεις;», νομίζοντας ότι τον προσβάλλουν· αλλά προς το παρόν συνομιλούν μαζί του με πολύ σεβασμό, επειδή προσδοκούν την τροφή. Εξάλλου ούτε το εξής λένε: «ο Θεός έκανε αυτό, εσύ τι κάνεις;», για να μη φανεί ότι τον εξισώνουν με τον Θεό· ούτε επικαλούνται τον Μωυσή, για να μη φανεί ότι τον ταπεινώνουν· αλλά κράτησαν μια μέση οδό, λέγοντας: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο». Και θα μπορούσε βέβαια να τους πει ότι τώρα επιτέλεσε μεγαλύτερα θαύματα από τον Μωυσή, χωρίς να χρειαστεί ράβδο, χωρίς να έχει ανάγκη από προσευχή, αλλά κάνοντας τα πάντα από μόνος Του· και αν βέβαια θυμάστε το μάννα, ιδού, και εγώ σας προσέφερα άρτο. Αλλά δεν ήταν τώρα η κατάλληλη στιγμή για αυτά τα λόγια, διότι ένας ήταν ο σκοπός: να τους οδηγήσει στην πνευματική τροφή. Και δες την άπειρη σύνεση με την οποία απαντά: «Δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό».

Εδώ δε μνημονεύει τον Πατέρα, για να κατανοήσεις πόση μεν ήταν η πίστη της Σαμαρείτιδας, πόση δε η αδυναμία των Ιουδαίων. Άρα το μάννα δεν ήταν από τον ουρανό· πώς λοιπόν λέγεται ότι προέρχεται από τον ουρανό; Όπως ακριβώς λέει η Γραφή, «Πετεινά του ουρανού»· και πάλι, «Και εβρόντησε εξ ουρανού ο Κύριος». Εκείνον δε ονομάζει αληθινό άρτο, όχι επειδή το θαύμα του μάννα ήταν ψευδές, αλλά επειδή ήταν τύπος, και όχι η ίδια η αλήθεια.

Αναφέροντας δε τον Μωυσή, δεν αντιπαρέβαλε τον εαυτό του με εκείνον· διότι δεν τον θεωρούσαν ακόμη ανώτερο του Μωυσή, αλλά είχαν ακόμη μεγαλύτερη ιδέα για εκείνον. Γι' αυτό, λέγοντας «Δεν έδωσε ο Μωυσής», δεν πρόσθεσε «Εγώ δίνω», αλλά αναφέρει ότι αντί για τον εαυτό του, δίνει ο Πατέρας.

Διότι, εάν πραγματικά αγανακτούσαν, θα έπρεπε να ρωτούν και να ερευνούν πώς είναι ο άρτος της ζωής και πώς έχει κατέβει από τον ουρανό· τώρα όμως δεν κάνουν αυτό, αλλά γογγύζουν. Και το ότι δεν ήταν αυτό που τους σκανδάλιζε, γίνεται φανερό από το εξής: Όταν δηλαδή Εκείνος είπε ότι «ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο», δεν είπαν: «Παρακάλεσέ Τον να μας τον δώσει»· αλλά τι είπαν; «Δώσε μας εσύ τον άρτο». Καίτοι δεν είπε ότι «Εγώ τον δίνω», αλλά ότι «ο Πατέρας μου τον δίνει». Αυτοί όμως, από την επιθυμία τους για την τροφή, θεώρησαν και τον Ίδιο ικανό να τους την χορηγήσει. Εκείνοι, λοιπόν, που Τον θεώρησαν αξιόπιστο στο να τους δώσει την τροφή, πώς επρόκειτο έπειτα από αυτά να σκανδαλιστούν, και μάλιστα έχοντας ακούσει ότι «ο Πατέρας δίνει»; Ποια είναι, επομένως, η αιτία; Επειδή άκουσαν ότι δεν πρόκειται να φάνε, πάλι απίστησαν, και προβάλλουν δήθεν ως συγκάλυμμα της απιστίας τους το ότι ο λόγος είναι υψηλός. Γι' αυτό λέει: «Και με έχετε δει, και δεν πιστεύετε»· υπονοώντας με το πρώτο τα σημεία, και με το δεύτερο τη μαρτυρία από τις Γραφές.

Άκουσε μάλλον αυτόν που λέει τα ίδια με εμένα, συμφωνώντας όχι μόνο ως προς τα νοήματα, αλλά και ως προς τα ίδια τα λόγια, και ο οποίος μας υποδεικνύει ότι τέτοιου είδους χρήση των λέξεων ενυπάρχει και στα λόγια του Δεσπότου. Διότι, όταν ο Σωτήρας είπε στους Ιουδαίους σχετικά με το μάννα ότι «δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο», αυτός, αναπτύσσοντας το νόημα των δεσποτικών λόγων, λέει τα εξής: «τον ονομάζει δε αληθινό άρτο, όχι επειδή ήταν ψεύτικο το θαύμα με το μάννα, αλλά επειδή ήταν τύπος και όχι η ίδια η αλήθεια» και μύρια άλλα.

Εάν όμως θέλεις να μάθεις ότι αυτά που λέγονται είναι αληθινά, γίνε άγιος με την τήρηση των εντολών του Θεού και έτσι μετάλαβε τα άγια· και τότε θα κατανοήσεις επακριβώς τη δύναμη των λόγων που σου απευθύνονται. Αλλά, για μεγαλύτερη επιβεβαίωση, άκουσε και τα λόγια του ίδιου του Κυρίου, που λέει τα εξής προς τους Ιουδαίους και τους μαθητές Του: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Του είπαν λοιπόν: Κύριε, δίνε μας πάντοτε αυτόν τον άρτο. Και ο Ιησούς τους είπε: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Εκείνος που έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ. Γόγγυζαν λοιπόν οι Ιουδαίοι εναντίον Του, επειδή είπε: Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και έλεγαν: Αυτός δεν είναι ο υιός του Ιωσήφ, του οποίου εμείς γνωρίζουμε τον πατέρα και τη μητέρα;»

Το ότι αυτό είναι αληθές, είναι φανερό από τα εξής: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο, όπως είναι γραμμένο: Άρτο από τον ουρανό τους έδωσε να φάνε». Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Είπαν λοιπόν προς αυτόν:

Ότι «Δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο»· δηλαδή, τον αληθινό άρτο δεν σας τον έδωσε ο Μωυσής· αλλά όλα όσα γίνονταν τότε, ήταν τύποι αυτών που γίνονται τώρα. Διότι ο μεν Μωυσής επείχε θέση τύπου του Θεού, του αληθινού στρατηγού των νοητών Ισραηλιτών· ο δε άρτος εκείνος, ήταν τύπος εμού που κατέβηκα από τους ουρανούς, και που τρέφω αληθινά, και υπάρχω αληθινός. Ονομάζει δε τον εαυτό του αληθινό άρτο, όχι επειδή το μάννα ήταν ψεύτικο, αλλά επειδή εκείνο ήταν τύπος και σκιά, και όχι η ίδια η αλήθεια. Διότι κυρίως μάννα είναι ο μονογενής Υιός του Θεού που έγινε άνθρωπος, το εκπληκτικό αυτό ρήμα και άκουσμα. Διότι το «μάννα» ερμηνεύεται «Τι είναι τούτο;». Επειδή οι Εβραίοι, όταν το είδαν χυμένο σωρηδόν μπροστά στη σκηνή του καθενός, και καταπλαγέντες από το ασυνήθιστο και ξένο του θεάματος, ρωτούσαν ο ένας τον άλλον: «Τι είναι τούτο;». Επομένως, ο Κύριος, ο Υιός του Θεού που έγινε άνθρωπος, αυτός είναι το μάννα που εκπλήσσει τους πάντες, ώστε ο καθένας απορώντας να λέει: «Τι είναι τούτο; Πώς ο Υιός του Θεού, είναι και Υιός ανθρώπου; Πώς από δύο αντίθετα υπάρχει ένα πρόσωπο; Τι είναι αυτό το μυστήριο;». Αυτός λοιπόν ο άρτος, ο οποίος είναι κατά φύσιν ζωή, ως Υιός του ζώντος Πατρός, πράττει το οικείο σε αυτόν· διότι ζωοποιεί τα πάντα.