Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:46

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Έπειτα, ενώ ο Απόστολος λέει: «Χριστός Θεού δύναμις και Θεού σοφία», αυτοί τον συγκαταλέγουν ως μία ανάμεσα στις πολλές δυνάμεις, και το χειρότερο από όλα, οι παράνομοι τον παραβάλλουν με την κάμπη και τα άλλα άλογα όντα, τα οποία στέλνονται από αυτόν προς τιμωρία. Έπειτα, ενώ ο Κύριος λέει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», και πάλι, «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα παρά μόνο εκείνος που είναι από τον Πατέρα»· πώς δεν είναι αυτοί αληθινά θεομάχοι, όταν λένε ότι ο Πατέρας ούτε οράται ούτε επιγινώσκεται τελείως από τον Υιό; Διότι, εάν ο Κύριος λέει: «Όπως με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»· και ο Πατέρας δεν γνωρίζει τον Υιό εν μέρει· πώς δεν παραφρονούν όταν φλυαρούν λέγοντας ότι ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα εν μέρει και όχι πλήρως;

Διότι, αν εν γένει υποθέτουν ότι αυτός γεννά, είναι προτιμότερο και ευσεβέστερο να λέγουν ότι ο Θεός είναι γεννήτορας ενός Λόγου, ο οποίος είναι «το πλήρωμα της θεότητός» του, «στον οποίο είναι αποκρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της γνώσεως», και να ομολογούν ότι αυτός υπάρχει και συνυπάρχει με τον Πατέρα του, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, παρά να θεωρούν τον Θεό πατέρα πολλών μη ορατών όντων, ή να φαντάζονται τον Θεό, ο οποίος είναι εκ φύσεως απλός, ως συγκείμενο από πολλά μέρη, ανθρωποπαθή και σύνθετο. Έπειτα, ενώ ο απόστολος λέγει: «Ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία», αυτοί τον συγκαταλέγουν ως μία ανάμεσα σε πολλές δυνάμεις, και το χειρότερο είναι ότι οι παράνομοι αυτοί τον συγκρίνουν με την κάμπια και τα άλλα άλογα όντα που αποστέλλονται δι' αυτού για τιμωρία. Επιπλέον, ενώ ο Κύριος λέγει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός» και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα», πώς δεν είναι αυτοί αληθινά θεομάχοι, όταν ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας ούτε οράται ούτε γινώσκεται τελείως από τον Υιό; Διότι, εάν ο Κύριος λέγει: «Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα», και ο Πατέρας δεν γνωρίζει τον Υιό εν μέρει, πώς δεν παραλογίζονται όταν φλυαρούν ότι ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα εν μέρει και όχι πλήρως;

Πώς λοιπόν, εφόσον τα πάντα προήλθαν από την ανυπαρξία και είναι κτίσματα, και ο Υιός, σύμφωνα με αυτούς, είναι ένα από τα κτίσματα και από εκείνα που κάποτε δεν υπήρχαν, αποκαλύπτει αυτός μόνος τον Πατέρα; Και πώς κανείς άλλος εκτός από αυτόν μόνο δεν γνωρίζει τον Πατέρα; Διότι, εάν είναι δυνατόν αυτός, όντας δημιούργημα, να γνωρίζει τον Πατέρα, ας γίνεται γνωστός ο Πατέρας και από όλους, ανάλογα με το μέτρο του καθενός· διότι τα πάντα είναι δημιουργήματα, όπως ακριβώς και αυτός. Εάν όμως δεν είναι δυνατό στα γενητά όντα ούτε να βλέπουν ούτε να γνωρίζουν, αλλά τόσο η θέαση όσο και η γνώση περί αυτού τους υπερβαίνει όλους —διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· και ο Υιός έχει πει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός»— τότε ο Λόγος είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τα γενητά όντα, αφού μόνος αυτός γνωρίζει και μόνος αυτός βλέπει τον Πατέρα, όπως είπε: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα»· και: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός»· έστω και αν δεν το εγκρίνει ο Άρειος. Πώς λοιπόν τον γνώρισε μόνος αυτός, αν δεν ήταν ο μόνος οικείος στην ουσία του; Και πώς θα ήταν οικείος του, αν ήταν κτίσμα και όχι Υιός αληθινός, προερχόμενος από αυτόν; Διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια πράγματα πολλές φορές, για χάρη της ευσέβειας.

Διότι, εάν είναι δυνατόν αυτός, όντας δημιούργημα, να γνωρίζει τον Πατέρα, τότε ας γνωρίζεται Εκείνος και από όλους ανάλογα με τα μέτρα του καθενός· διότι όλα είναι δημιουργήματα, όπως ακριβώς και αυτός. Εάν όμως δεν είναι δυνατόν στα κτιστά όντα (τα γενητά) ούτε να Τον βλέπουν ούτε να Τον γνωρίζουν, αλλά υπερβαίνει τους πάντες τόσο η θέαση όσο και η γνώση περί Αυτού (διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», και ο Υιός έχει πει: «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός»), τότε ο Λόγος, Αυτός που μόνος γνωρίζει και μόνος βλέπει τον Πατέρα, θα πρέπει να είναι διαφορετικός από τα κτιστά όντα, όπως άλλωστε είπε: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα», και «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός», έστω και αν αυτό δεν είναι αρεστό στον Άρειο. Πώς, λοιπόν, Τον γνώρισε μόνος Του, εάν δεν ήταν ο μόνος αποκλειστικά οικείος προς Αυτόν; Και πώς θα μπορούσε να είναι οικείος, εάν ήταν κτίσμα και όχι αληθινός Υιός, προερχόμενος από Αυτόν; Διότι, για χάρη της ευσέβειας, δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια πράγματα. Είναι, επομένως, ασεβές το να φρονεί κανείς ότι ο Υιός είναι ένα από τα πάντα (μέρος της κτίσης)· βλάσφημο δε και ανόητο το να λέει: «κτίσμα, αλλά όχι σαν ένα από τα κτίσματα· και δημιούργημα, αλλά όχι σαν ένα από τα δημιουργήματα· γέννημα, αλλά όχι σαν ένα από τα γεννήματα». Διότι πώς δεν είναι σαν ένα από αυτά, εάν βεβαίως, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, δεν υπήρχε προτού γεννηθεί;

Επομένως, επειδή το αόρατο έχει συνδεθεί με το άφθαρτο, ας πούμε ότι και ο ίδιος ο Θεός είναι αόρατος στον εαυτό Του. Και σύμφωνα με εσάς τα Ευαγγέλια ψεύδονται, όταν λέγουν: «Εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Εάν όμως εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα βλέπει τον Πατέρα, και ο ίδιος ο Πατέρας βλέπει τον εαυτό Του, Αυτός ο οποίος είναι, και λέγεται, και πιστεύεται ότι είναι αόρατος, δεν είναι αόρατος στον εαυτό Του, ούτε στον Υιό που προέρχεται από Αυτόν, ούτε στο Άγιο Πνεύμα που προέρχεται από Αυτόν, αλλά σε ολόκληρη την κτίση.

Ωστόσο, αυτό το έχουμε διδαχθεί και από τις Γραφές, καθώς ο μεν Πατέρας λέει μέσω του Δαβίδ: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», και: «Από τα σπλάχνα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα», ο δε Υιός, μιλώντας για τον εαυτό του στους Ιουδαίους, αποδεικνύει: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα», και πάλι: «Όχι πως έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», και βεβαίως και το: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», το οποίο ισοδυναμεί με το να λέει: Εγώ προέρχομαι από τον Πατέρα και είμαι αδιαίρετος από αυτόν. Και ο Ιωάννης εξάλλου, λέγοντας: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τα είπε αυτά έχοντας διδαχθεί από τον Πατέρα. Διότι, τι άλλο σημαίνει το «στους κόλπους», παρά τη γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα;

Επομένως, επειδή δεν ήταν απίθανο ότι αρκετοί από τους πιο αμαθείς θα μας έλεγαν τέτοια πράγματα, αναγκαίως ο μακάριος Ευαγγελιστής σπεύδει να ανακόψει τις προσπάθειές τους λέγοντας: «Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε». Διότι ο Μονογενής, ο οποίος είναι ο ίδιος Θεός, και βρίσκεται στους κόλπους του Θεού και Πατρός, έκανε προς εμάς αυτή την εξήγηση: προς μεν τον ιεροφάντη Μωυσή είπε πάρα πολύ καθαρά ότι «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· προς δε τους δικούς του μαθητές την κατάλληλη στιγμή είπε: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που είναι από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Διότι ο Πατέρας είναι ορατός μόνο στον κατά φύσιν Υιό, και με τέτοιον τρόπο που θα μπορούσε κανείς να εικάσει θεοπρεπώς ότι η θεία φύση βλέπει και βλέπεται, σε κανένα απολύτως άλλο ον. Ωστόσο, ο λόγος των αγίων προφητών που διακηρύσσουν ότι έχουν δει τον Κύριο Σαβαώθ δεν διαψεύδεται καθόλου. Διότι δεν ισχυρίζονται ότι έχουν δει κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι η φύση του Θεού, αλλά και οι ίδιοι αναβοούν ρητά λέγοντας: «Αυτό είναι το όραμα του ομοιώματος της δόξας του Κυρίου». Επομένως, το σχήμα της θείας δόξας αναπλάστηκε αινιγματικά μέσα από τα δικά μας ανθρώπινα πράγματα, και ήταν μάλλον μια ομοίωση, σαν σε ζωγραφικό πίνακα που αποτυπώνει τα θεοπρεπή γνωρίσματα, ενώ η αλήθεια αυτών ανέρχεται σε μια υπεροχή που ξεπερνά κάθε νου και λόγο.

Διότι, επειδή ο Υιός έγινε γνωστός σε αυτούς που πίστεψαν, λέει ότι φανερώθηκε το όνομα αυτού που τον γέννησε. Θα μπορούσε να νοηθεί ότι ο Θεός και Πατέρας εναποθέτει μέσα μας τη γνώση για το δικό του γέννημα, όχι με φωνή που κατέρχεται με ορμή από ψηλά, και που σαν βροντή αντηχεί σε όλη την οικουμένη, αλλά προφανώς με θεία φωταγωγία που αναλάμπει μέσα μας προς κατανόηση της θεόπνευστης Γραφής. Θα βρεις δε πάλι και ως προς αυτό ενεργό μέσα μας τον Υιό. Διότι είναι γραμμένο κάπου για τους αγίους μαθητές ότι «Τότε τους άνοιξε τα μάτια», προφανώς για να κατανοούν τις άγιες Γραφές. «Όχι ότι κάποιος έχει δει τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που είναι από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα.» Επειδή πάλι προείδε, ως Θεός, ότι δεν θα αποδεχθούν με κανέναν τρόπο την αποκάλυψη μέσω του Πνεύματος, ούτε θα κατανοήσουν τη σύνεση που δίνεται άνωθεν με φωτισμούς, αλλά εξαιτίας της πολλής κακοβουλίας τους θα απαιτήσουν και το να πρέπει να δουν οι ίδιοι τον Πατέρα, και, για να το πούμε έτσι, να διδαχθούν βλέποντάς τον πρόσωπο με πρόσωπο, πράγμα που νόμιζαν ότι είχε δοθεί κάποτε στους πατέρες τους, όταν η δόξα του Θεού κατέβηκε στο όρος Σινά· τους συγκρατεί πάλι εκ των προτέρων, και σαν με κάποιο χαλινάρι τους στρέφει στο να μην έχουν υλική αντίληψη για τον Θεό, ούτε να νομίζουν ότι η αόρατη φύση θα γίνει ποτέ ορατή. Διότι, λέει, κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Πατέρα. Φαίνεται δε πάλι ότι υπαινίσσεται και τον ίδιο τον ιεροφάντη Μωυσή.

Διότι οι Ιουδαίοι νόμιζαν πολύ ανόητα, έχοντας αυτό το φρόνημα, ότι επειδή εκείνος εισήλθε «στον γνόφο», είχε δει την άρρητη φύση του Θεού, και ότι είδε με τα μάτια του σώματος εκείνο που είναι εκ φύσεως το άφθαρτο κάλλος. Αλλά για να μη φανεί πως, λέγοντας κάτι πιο φανερό για τον πάνσοφο Μωυσή, τους παρακινεί με κάποιον τρόπο στο συνηθισμένο τους θράσος, λέει ταυτόχρονα και αόριστα για όλους, όπως και για εκείνον: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα». Διότι μη ζητάτε, λέει, τα υπέρ φύσιν, και μην αφήνεστε με παράλογες ορμές σε ό,τι είναι απρόσιτο σε όλα τα δημιουργήματα. Διότι η θεία και ακατάληπτη φύση διέφυγε και παρέμεινε αθέατη, όχι μόνο από τα δικά μας μάτια, αλλά και από αυτά ολόκληρης της κτίσης. Επειδή με τη λέξη «Κανείς», περικλείονται τα πάντα, ενώ όταν ορίζει ότι μόνο αυτός είναι από τον Θεό και έχει δει τον Πατέρα, θέτει φυσικά τον εαυτό του έξω από τα πάντα, για τα οποία νοείται το «Κανείς» αποφατικά. Και επειδή είναι έξω από τα πάντα, και ενώ κανείς δεν βλέπει τον Πατέρα, μόνο αυτός δεν αποτυγχάνει να τον βλέπει, πώς να μη θεωρηθεί λοιπόν ότι δεν υπάρχει μέσα σε όλα, ως ένας από αυτά, αλλά έξω από τα πάντα, ως ανώτερος από όλα;

Αλλά «και θα εισαγάγεις την τράπεζα, προσθέτει σε αυτά, και θα εκθέσεις τα προκείμενά της, και θα εισαγάγεις τη λυχνία και θα τοποθετήσεις τους λύχνους της». Θα εννοήσεις δε και μέσω των δύο τον Χριστό· διότι λαμβάνει τον τύπο της τράπεζας που έχει πάνω της τους άρτους, επειδή μέσω αυτού όλοι τρέφονται για την αιώνια ζωή, μετέχοντας δηλαδή στην αγία του σάρκα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος δε που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου, για τη ζωή του κόσμου». Επομένως τα προκείμενα της τράπεζας, δηλαδή οι άρτοι, σημαίνουν το άγιο σώμα του Χριστού, που τρέφει τους πάντες για την αιώνια ζωή. Και επειδή ο μακάριος Δαβίδ και όσοι ήταν μαζί του, όταν πείνασαν, όπως έχει γραφτεί, έφαγαν τους άρτους της προθέσεως, ας δούμε μήπως και μέσω αυτού προδιαγραφόταν κάτι μυστικό. Δεν επιτρεπόταν να γευθούν τους άρτους της προθέσεως παρά μόνο οι ιερείς, σύμφωνα με τη διάταξη του νόμου· αλλά παρόλο που δεν ανήκαν σε ιερατική φυλή, ο Δαβίδ και οι συν αυτώ άγγιξαν την ιερότατη τροφή· ώστε μέσω αυτού πάλι να υποδηλωθεί η πίστη των εθνών και ενός μέρους των προερχομένων από τον Ισραήλ.

Παρατήρησε δε πάλι πώς μας παροτρύνει σωστά ο σοφότατος Ευαγγελιστής στο να επιθυμούμε να ζούμε με τη μέγιστη δυνατή πνευματική σύνεση, και να ασκούμε την οξύτητα της διανοίας μας, προκειμένου να μπορούμε πολύ εύκολα να εμβαθύνουμε στα θεία θεωρήματα, και να σπεύδουμε να κατανοούμε με ακρίβεια, όσο αυτό είναι εφικτό, τους λόγους της θεοπτίας. Λέει ότι ο ίδιος τιμήθηκε περιφανώς και αγαπήθηκε από τον Σωτήρα μας Χριστό, ώστε να αναπαύεται κοντά του, και μάλιστα στον ίδιο τον δεσποτικό κόλπο, καθιστώντας το γεγονός αυτό δείγμα της υπερφυούς αγάπης προς αυτόν. Επομένως, κοντά στον Θεό και σαν να λέμε στις πρώτες θέσεις δίπλα Του θα βρεθούν κατεξοχήν από όλους όσοι έχουν την καρδιά τους καθαρή, στους οποίους απονέμει μάλιστα ένα εξαιρετικό βραβείο ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας ότι θα είναι μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Και θα προβάλουμε ως απόδειξη ότι αυτός ο λόγος ειπώθηκε αληθινά, αυτόν ακριβώς τον σοφότατο Ευαγγελιστή. Διότι έχει δει τη δόξα του Χριστού, σύμφωνα με τα δικά του λόγια: «Διότι είδαμε τη δόξα του, λέει, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Επειδή βέβαια κανείς δεν θα μπορούσε να αντικρίσει με τα μάτια του σώματος τη φύση που είναι εντελώς αθέατη σε ολόκληρη την κτίση. Διότι κανείς δεν έχει δει τον Πατέρα, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα, «εκτός από εκείνον που προέρχεται από τον Θεό», δηλαδή ο Υιός· «αυτός έχει δει τον Πατέρα».

Εκείνος όμως γνωρίζει όχι με διδαχή τα εν πνεύματι βουλεύματα, όντας η σοφία και η βουλή του γεννήσαντος. Και οι μεν μακάριοι προφήτες δέχονταν τη θεωρία της δόξας του μέσα από αινίγματα. Διότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Θεάται δε μόνο από τον κατά φύσιν Υιό. Και έτσι θα μπορούσε να νοηθεί θεοπρεπώς. Και γι' αυτό μάρτυράς μας θα γίνει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, όχι εύλογα, αλλά μάλλον και δυσσεβώς, οι Ιουδαίοι, προβάλλοντας το ότι ο Θεός μίλησε στους πατέρες τους, θεωρούσαν μηδαμινό το ότι ο Χριστός έλεγε πως ό,τι άκουσε από τον Πατέρα, αυτά και λαλεί. Διότι εκείνα που έγιναν στο όρος Σινά είναι σκιές και τύποι και αινίγματα, τα οποία κυοφορούν μια κρυμμένη και όχι ιδιαίτερα φανερή γνώση εκείνου που θεσπίζεται. Ο Χριστός όμως ήταν αυτήκοος των ρημάτων του Πατέρα, αν θα πρέπει, λόγω της απαραίτητης ανάγκης του νοήματος, να το πούμε και πιο σωματικά. Και βέβαια, ο λόγος εισάγει πολύ μεγάλη διαφορά ως προς τον Χριστό, σε σχέση με όλους τους άλλους: «Διότι σε όλο τον οίκο μου είναι πιστός». Ή μήπως μέσω αυτού δεν αποδεικνύει ότι η οικονομία μέσω του νόμου και των προφητών ήταν κάπως μερική και περιορισμένη, ενώ η οικονομία μέσω του Χριστού είναι γενική και καθολική;

Λύση σε αυτό. Και πώς δεν θα φανείτε ότι μάχεστε ξεκάθαρα την ίδια την αλήθεια και ότι έρχεστε σε αντίθεση με όλες μαζί τις θείες Γραφές, λέγοντας ότι ούτε καν από τον ίδιο τον Υιό δεν οράται ο Πατέρας, και ότι έχει κρυφτεί από τον Μονογενή η αυτοπρόσωπη θέασή του; Και αυτό παρόλο που ο ίδιος διακηρύσσει ρητά: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και πώς, αν ο Πατέρας δεν είναι καταληπτός στον Υιό, τον φανερώνει σε εμάς, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Και πώς το Πνεύμα του γνωρίζει τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού, όπως ακριβώς και το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει όσα είναι μέσα του; Και πώς, πάλι, έχει γραφτεί ότι οι άγγελοι στον ουρανό θεωρούν το πρόσωπό του, αν, σύμφωνα με εσάς, αυτό δεν συμβαίνει ούτε στον Υιό; Ή πώς δεν θα λέει την αλήθεια, όταν αναφέρει: «Όπως με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»; Και πάλι: «Κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει»; Εκείνος, λοιπόν, που όχι μόνο γνωρίζει, αλλά και δύναται να αποκαλύπτει σε άλλους τον Πατέρα, πώς γίνεται να μην τον ορά; Και πώς δεν γνωρίζει ο ίδιος τον Πατέρα, εφόσον εκ φύσεως τον γνωρίζει, και του λέει: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»;

Τι λοιπόν, θα πει κάποιος, δεν έχει γραφτεί ότι οι άγγελοι των μικρών βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς; Αλλά βλέπουν οι άγγελοι, όχι όπως ακριβώς είναι ο Θεός, αλλά στον βαθμό που και οι ίδιοι μπορούν να χωρέσουν. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς είναι που λέει: Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνον εκείνος που είναι από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα. Βλέπουν λοιπόν οι άγγελοι σύμφωνα με ό,τι μπορούν να χωρέσουν, και οι αρχάγγελοι σύμφωνα με ό,τι δύνανται. Οι Θρόνοι δε και οι Κυριότητες, σε μεγαλύτερο μεν βαθμό από τους πρώτους, μικρότερο όμως από την αξία Του. Μόνο δε το Άγιο Πνεύμα δύναται να βλέπει όπως πρέπει, μαζί με τον Υιό. Διότι εκείνο ερευνά τα πάντα, και γνωρίζει και τα βάθη του Θεού, όπως βεβαίως και ο μονογενής Υιός γνωρίζει, όπως ακριβώς πρέπει, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τον Πατέρα.

Ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, ο Κύριος Σαβαώθ, που τώρα θεάται από τον προφήτη, ήταν διαφορετικός από την αγέννητη, αόρατη και ακατάληπτη Θεότητα. Ποιος δε είναι αυτός παρά «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», ο οποίος, συγκαταβαίνοντας από το δικό του μεγαλείο και σμικρύνοντας τον εαυτό του σε σχέση με εκείνο, καθιστούσε τον εαυτό του ορατό και καταληπτό στους ανθρώπους. Έτσι λοιπόν «εμφανίστηκε» και «στον Αβραάμ», όταν «του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτή τη γη». Προσθέτει λοιπόν η Γραφή: «και οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο στον Κύριο που του εμφανίστηκε», και πάλι: «Ο Αβραάμ έγινε ενενήντα ετών, και του εμφανίστηκε ο Κύριος», και αλλού: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή». Και για τον Ισαάκ αναφέρεται: «και πορεύθηκε, και ανέβηκε στο φρέαρ του όρκου, και του εμφανίστηκε ο Κύριος εκείνη τη νύχτα», και πάλι για τον Ιακώβ λέγεται: «εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Αλλά και όταν «ήλθε στη Βαιθήλ ο ίδιος και όλος ο λαός που ήταν μαζί του, οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο και ονόμασε το όνομα του οίκου Βαιθήλ· διότι εκεί του φανερώθηκε ο Θεός». Και πάλι αναφέρεται: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός στον Ιακώβ ακόμη και στη Λουζά».

Αφού ο λόγος ευαγγελίστηκε εκείνους που επρόκειτο να εκλεγούν από το ιουδαϊκό έθνος και, δίκην καλού σπόρου, επρόκειτο να διαφυλαχθούν για τη φύτευση και την καρποφορία άλλων, και ότι αυτοί οι ίδιοι θα στήσουν «ποιμνιοστάσια στον δρυμό» και στην αποδοθείσα σε αυτούς «κοιλάδα του Αχώρ» θα δημιουργήσουν «τόπους ανάπαυσης για τα κοπάδια», έπειτα πάλι, κάνοντας διαχωρισμό σε σχέση με το υπόλοιπο πλήθος εκείνων που χάνονται, με όσα προστίθενται στη συνέχεια προβάλλει πάλι εναντίον τους τις προκείμενες κατηγορίες, διδάσκοντας ότι ο Θεός, που πράττει τα πάντα με τον ζυγό της δικαιοσύνης, σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να παραβλέψει εκείνους που τον υπηρετούν οπουδήποτε, από όποιο έθνος κι αν προέρχονται. Διότι θα αποδεχθεί απλώς και άπαξ όλους όσοι έχουν επιλέξει να τον υπηρετούν, και σε αυτούς θα προσφέρει την επουράνια τροφή, τον σωτήριο Λόγο που είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Αυτοί, λοιπόν, θα τραφούν και θα χορτάσουν από τον εν λόγω άρτο, «εσείς όμως», λέει, «που δεν αποδεχθήκατε τη χάρη μου, θα λιμοκτονήσετε βρισκόμενοι σε στέρηση της λογικής τροφής».

Πείθεσαι, λοιπόν, σύμφωνα με αυτά στον Θεό και σε όσους θεολογούν κατά Θεόν, ή ζητάς ακόμη να ακούσεις και μέσω βροντής, όπως εκείνοι που μετά τα τόσα πολλά θεία σημεία του Ιησού ζητούσαν να δουν σημείο από τους ουρανούς; Άκουσε λοιπόν και τη βροντή, δηλαδή τον Ιωάννη, τον κατεξοχήν θεολόγο μεταξύ των μαθητών του Κυρίου, ο οποίος λέει: «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά Πατρός». Τι λοιπόν; Δεν θα πούμε ότι ο Μονογενής προέρχεται μόνο από τον Πατέρα, επειδή δεν έχει προστεθεί η λέξη «μόνου»; Αλλά και ο ίδιος ο Κύριος μιλώντας προς τους Ιουδαίους: «εάν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και ήρθα», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, ει μη μόνον αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», πώς και δεν προσέθεσε τη λέξη «μόνο», λέγοντας «από τον Πατέρα μόνο εξήλθα», ή «αυτός που προέρχεται μόνο από τον Πατέρα»; Μήπως δεν το έκανε ακριβώς επειδή αυτό συνυπονοείται κατ' ανάγκην;

Αλλά τι ισχυρίζονται αυτοί που τολμούν τα πάντα; Ότι η φράση «Τώρα γνωρίζω εν μέρει» έχει ειπωθεί για τις οικονομίες· διότι, όπως λένε, ο ίδιος έχει ολοκληρωμένη τη γνώση περί του Θεού. Και πώς τότε αποκαλεί τον εαυτό του νήπιο; Πώς βλέπει μέσα από καθρέπτη; Πώς βλέπει μέσα από αίνιγμα, αν κατέχει το σύνολο της γνώσεως; Και γιατί το αποδίδει αυτό ως αποκλειστικό προνόμιο στο Πνεύμα, και σε καμία άλλη δύναμη της κτίσεως, λέγοντας: «Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού»; Και ο Χριστός πάλι λέει ότι αυτό αποτελεί γνώρισμα μόνο του εαυτού Του, λέγοντας τα εξής: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο Εκείνος που είναι από τον Θεό, Αυτός έχει δει τον Πατέρα»· ονομάζοντας βέβαια «όραση» τη σαφέστατη και ολοκληρωμένη γνώση. Και πώς εκείνος που γνωρίζει την ουσία, είναι δυνατόν να αγνοεί τις οικονομίες; Διότι εκείνη η γνώση είναι ανώτερη από τούτη. «Αγνοούμε λοιπόν», λέει, «τον Θεό;» Μη γένοιτο· αλλά το ότι μεν υπάρχει το γνωρίζουμε, το τι όμως ακριβώς είναι ως προς την ουσία Του, πλέον δεν το γνωρίζουμε. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν είπε για τις οικονομίες το «Τώρα γνωρίζω εν μέρει», άκουσε τα επόμενα· πρόσθεσε λοιπόν: «Τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς γνωρίστηκα και εγώ». Και βεβαίως δεν γνωρίστηκε από τις οικονομίες, αλλά από τον Θεό. Κανείς, επομένως, ας μην νομίζει ότι αυτή η παρανομία είναι μικρή, ούτε απλή, αλλά και διπλή και τριπλή και πολλαπλάσια.

Τι λοιπόν απαντά ο ίδιος, όταν αυτοί γογγύζουν; «Κανείς δεν μπορεί να έλθει προς εμένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας που με έστειλε». Πάνω σε αυτό ορμούν οι Μανιχαίοι λέγοντας ότι τίποτα δεν εξαρτάται από εμάς· πράγμα το οποίο ακριβώς επιβεβαιώνει ότι είμαστε κύριοι της θελήσεώς μας. Διότι, εάν κάποιος έρχεται προς αυτόν, λέγει, τι χρειάζεται η έλξη; Και αυτό το ίδιο δεν αναιρεί το αυτεξούσιό μας, αλλά μάλλον φανερώνει ότι έχουμε ανάγκη βοηθείας, διότι εδώ δείχνει ότι δεν έρχεται ο οποιοσδήποτε, αλλά εκείνος που απολαμβάνει πολλή συμπαράσταση. Έπειτα δείχνει και τον τρόπο με τον οποίο ελκύει. Διότι, για να μην υποπτευθούν πάλι κάτι το αισθητό αναφορικά με τον Θεό, πρόσθεσε: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Θεό, παρά μόνον εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Πώς λοιπόν ελκύει, λέγει;

Έπειτα προσθέτει: Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνον αυτός που είναι εκ του Θεού· και δεν το λέει αυτό εδώ κατά τον λόγο της αιτίας, αλλά κατά τον τρόπο της ουσίας. Διότι, εάν έλεγε αυτό, όλοι μας είμαστε από τον Θεό· πού βρίσκεται λοιπόν το εξαίρετο και το ξεχωριστό του Υιού;

βʹ. Και με άλλον τρόπο αποδεικνύει τούτο, κατατροπώνοντάς τους με τα ίδια τους τα λόγια. Επειδή δηλαδή έλεγαν, «Όταν έλθει ο Χριστός, κανείς δεν γνωρίζει από πού είναι», αποδεικνύει και εξ αυτού ότι ο ίδιος είναι ο Χριστός. Διότι και εκείνοι το «Κανείς δεν γνωρίζει», το έλεγαν σε αντιδιαστολή προς κάποιον τοπικό προσδιορισμό· και εξ αυτού αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι ο Χριστός, επειδή ήλθε από τον Πατέρα· και παντού μαρτυρεί ότι μόνο ο ίδιος κατέχει τη γνώση του Πατρός, λέγοντας: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνον αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα».

Και αυτό το ίδιο δείχνει μεγάλη εγγύτητα προς τον Πατέρα, έστω και αν ειπώθηκε με αυτόν τον τρόπο. Διότι, αν μπορεί να βλέπει τον Πατέρα να εργάζεται, και να γνωρίζει πώς εργάζεται, είναι της ίδιας ουσίας. Διότι πολλές φορές και προηγουμένως αποδείξαμε ότι κανείς δεν μπορεί να δει την ουσία με ακρίβεια, ούτε να τη γνωρίσει σαφώς, εάν δεν είναι της ίδιας φύσεως. Άγγελο, για παράδειγμα, που εμφανίστηκε με τη γυμνή του ουσία, άνθρωπος δεν μπόρεσε να δει, και μάλιστα ένας άνθρωπος στολισμένος με τόση αρετή, όπως ο Δανιήλ. Γι' αυτό ακριβώς το ανέφερε αυτό ως εξαιρετικό γνώρισμα της φύσεώς του, λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Καίτοι πολλοί άλλοι τον είδαν, προφήτες, πατριάρχες, δίκαιοι και άγγελοι· αλλά εδώ εννοεί την ακριβή γνώση. Βέβαια, δεν θα πούμε το εξής, ότι δηλαδή τον βλέπει και τότε ενεργεί· διότι τότε το χωρίο, «Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα», πώς θα είχε νόημα; Το ίδιο και το χωρίο, «Τα έργα που εκείνος κάνει, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»; Διότι, αν τα κάνει ομοίως, πώς τα κάνει βλέποντάς τον προηγουμένως; Διότι, σύμφωνα με το σκεπτικό σου, θα είναι ανάγκη και ο Πατέρας, βλέποντας κάποιον άλλον να εργάζεται, να πράττει με τον ίδιο τρόπο· πράγμα που αποτελεί έσχατη παραφροσύνη και ανοησία.

Διότι όχι μόνο δεν έλαβε την ιεροσύνη, αλλά αφού έγινε ακάθαρτος, εκδιώχθηκε από τα ανάκτορα και σε όλο τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του κατοικούσε κρυμμένος σε κάποιο σπίτι, μην αντέχοντας την ντροπή. Αλλά και ολόκληρος ο λαός υπέστη μαζί του αυτήν την οργή, διότι περιφρόνησαν τους νόμους του Θεού και δεν υπερασπίστηκαν την ιεροσύνη που υβριζόταν. Πώς λοιπόν υπέστη μαζί του την οργή; Με το να ανασταλεί η προφητεία· διότι ο Θεός, επειδή ήταν οργισμένος μαζί τους, δεν έδινε απολύτως καμία απάντηση σε κανένα ζήτημα. Αλλά δεν το έπραξε αυτό για πάντα, παρά όρισε ως μέτρο της τιμωρίας το μέτρο της ζωής του βασιλιά. Μόλις λοιπόν εκείνος τελείωσε τη ζωή του, και ο Θεός κατέπαυσε την οργή Του και άνοιξε πάλι τις θύρες της προφητείας. Αυτό ακριβώς υπονοώντας ο προφήτης, μας υπενθύμισε τον καιρό του θανάτου του βασιλιά· γι' αυτό και ξεκινά έτσι την προφητεία του, λέγοντας: «Το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται». Αν και βέβαια ο Χριστός λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος Τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Αλλά και προς τον Μωυσή ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό Μου και θα ζήσει». Πώς λοιπόν αυτός λέει ότι έχει δει τον Κύριο;

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

Πού, λοιπόν, αφήσαμε προηγουμένως τον λόγο; Διότι είναι ανάγκη να τον αναλάβουμε πάλι από εκεί, επειδή υπάρχει μία αλληλουχία στη διδασκαλία. Λέγαμε τότε ότι ο υιός της βροντής είπε ότι: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Σήμερα είναι αναγκαίο να μάθουμε πού το φανέρωσε αυτό ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού. «Αποκρίθηκε», λέγει, «στους Ιουδαίους και είπε: Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και εδώ πάλι ως όραση εννοεί τη γνώση.

Και δεν είπε απλώς ότι «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα» και σιώπησε, για να μη νομίσει κάποιος ότι αυτό λέγεται μόνο για τους ανθρώπους, αλλά, επειδή ήθελε να δείξει ότι ούτε οι άγγελοι, ούτε οι αρχάγγελοι, ούτε οι άνω δυνάμεις, το κατέστησε σαφές με τη φράση που επακολούθησε. Διότι, αφού είπε: «Όχι ότι έχει δει κανείς ποτέ τον Πατέρα», πρόσθεσε: «παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επειδή, αν έλεγε απλώς: «Κανείς», πολλοί από εκείνους που άκουσαν ίσως θα νόμιζαν ότι αυτό έχει ειπωθεί μόνο για τη δική μας φύση· τώρα όμως, λέγοντας «Κανείς» και προσθέτοντας: «παρά μόνο ο Υιός», με την προσθήκη του Μονογενούς απέκλεισε σύμπασα την κτίση. Τι συμβαίνει λοιπόν, λέγει, και με το Άγιο Πνεύμα; Σε καμία περίπτωση δεν αποκλείεται· διότι αυτό δεν αποτελεί μέρος της κτίσεως. Το «Κανείς» τίθεται πάντοτε προς αντιδιαστολή μόνο με την κτίση· και ούτε, αν λέγεται για τον Πατέρα, αποκλείει τον Υιό, ούτε, αν λέγεται για τον Υιό, αποβάλλει το Πνεύμα.

Όταν, λοιπόν, ακούσεις το «ένας» και το «κανείς» και όσα παρόμοια, μην ελαττώνεις τη δόξα της Τριάδος, αλλά μέσω αυτών των λέξεων να μαθαίνεις την απόσταση που τη χωρίζει από την κτίση, επειδή και αλλού λέει: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» Και ότι αυτό εννοεί εδώ και δεν αποκλείει από τη γνώση ούτε τον Υιό ούτε το Πνεύμα, έχει ήδη αποδειχθεί σε όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, όταν παραθέσαμε τη μαρτυρία που λέει: «Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Και πάλι ο Υιός λέει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατήρ, ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς, παρά μόνο ο Υιός». Έτσι, λοιπόν, και εδώ: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που είναι εκ του Θεού· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Διότι ταυτόχρονα είπε ότι Τον γνωρίζει με ακρίβεια και έθεσε την αιτία για την οποία Τον γνωρίζει. Και ποια είναι η αιτία; Το ότι προέρχεται από Αυτόν· και απόδειξη πάλι του ότι προέρχεται από Αυτόν, είναι το ότι Τον γνωρίζει με ακρίβεια. Διότι γι' αυτόν τον λόγο Τον γνωρίζει με σαφήνεια, επειδή προέρχεται από Αυτόν, και απόδειξη του ότι προέρχεται από Αυτόν είναι το ότι Τον γνωρίζει με σαφήνεια. Διότι μια ουσία δεν θα μπορούσε να γνωρίζει καλά μια άλλη ανώτερη ουσία, έστω κι αν είναι μικρή η μεταξύ τους απόσταση.

Αλλά, για να μην τεκμηριώνουμε τέτοια ζητήματα με συλλογισμούς, ας στρέψουμε και πάλι τον λόγο στη Γραφή. «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα», λέει, «παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και τι σημαίνει αυτό; θα πει κάποιος· διότι αυτή η φράση δεν επιβεβαιώνει ακόμη την ακριβή του γνώση.

Αλλά το ότι η κτίση δεν Τον γνωρίζει, το φανέρωσε λέγοντας: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα»· και το ότι ο Υιός Τον γνωρίζει, και αυτό πάλι το φανέρωσε προσθέτοντας: «...παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Το ότι όμως Τον γνωρίζει με ακρίβεια, και έτσι όπως γνωρίζει ο Ίδιος τον Εαυτό Του, αυτό δεν έχει ακόμη αποδειχθεί. Διότι ενδέχεται, λέει, ούτε η κτίση να Τον γνωρίζει με σαφήνεια, ούτε ο Υιός, αλλά αυτός μεν να Τον γνωρίζει σαφέστερα από εκείνη, ωστόσο την ακριβή κατάληψη να μην την έχει ούτε αυτός. Διότι το ότι Τον βλέπει, δηλαδή Τον γνωρίζει, το είπε· το ότι όμως Τον γνωρίζει με ακρίβεια, και έτσι όπως γνωρίζει ο Ίδιος τον Εαυτό Του, αυτό δεν το φανέρωσε ακόμη.

Διότι όλα τα δικά Του είναι γνωστά με ακρίβεια μόνο στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και σε κανέναν άλλον· και από αυτά, το μεν ένα το φανέρωσε ο Ιωάννης ο ευαγγελιστής, το δε άλλο ο απόστολος Παύλος. Ο μεν γιος της βροντής, λοιπόν, επειδή ήταν πάρα πολύ αγαπητός στον Χριστό και είχε αυτό το παράσημο, το οποίο αποτελούσε απόδειξη της μέγιστης αρετής, και επειδή απολάμβανε τόσο μεγάλη οικειότητα ώστε να αναπαύεται στο στήθος Του, λέει τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ονομάζοντας όραση τη γνώση· «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος Τον φανέρωσε». Αυτό το έκανε φανερό και ο ίδιος ο Χριστός παλαιότερα, όταν συνομιλούσε με τον λαό των Εβραίων, λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Το σκεύος της εκλογής πάλι, όταν εμβάθυνε στον λόγο περί της θείας οικονομίας Του και θέλοντας να εξηγήσει πώς γνώρισε όλα τα απόρρητα που είχε μάθει, λέει τα εξής: «Μιλάμε για τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός πριν από τους αιώνες για τη δική μας δόξα, και την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε».

Και πάλι ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Γι' αυτό, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να τον σκοτώσουν, διότι όχι μόνο καταπατούσε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό.» Και πάλι ο Κύριος: «Ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Και λίγο μετά: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που έρχεται σε μένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε μένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» Και πάλι: «Καθένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν έχει ζωή αιώνια.» Εάν λοιπόν ο Χριστός κατέβηκε από τον ουρανό, πώς είναι κάποιος άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού; Και αν η πίστη σε αυτόν είναι ζωή αιώνια, πώς δεν είναι κατά φύση Θεός; Διότι δεν έχουν ζωή αιώνια όσοι πιστεύουν σε κτίσμα ή σε προφήτη, παρά μόνο όσοι πιστεύουν στον αληθινό Θεό. Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό.» Και πάλι: «Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως;» Αν δεν είναι ο ίδιος Υιός του ανθρώπου και προαιώνιος Υιός του Θεού, πώς ανέβηκε εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Διότι ανέβηκε μεν ως άνθρωπος, εκεί όπου ήταν προηγουμένως ως Θεός, επειδή ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Και πάλι: «Εγώ παραδίδω την ψυχή μου, για να την πάρω πάλι.

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Τότε λοιπόν, αφού ελκυστείτε, θα σας δεχτώ και εγώ και θα σας αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα. Είπε: «Κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, αν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας», αφενός μεν δείχνοντας ότι απέχει τόσο πολύ από το να λυπεί τον Θεό με όσα λέει και κάνει, κάτι για το οποίο εκείνοι τον κατηγορούσαν, ώστε κανείς δεν πείθεται από τα λεγόμενα και πραττόμενα από αυτόν, αν ο Πατέρας δεν τον ελκύσει και δεν τον συνετίσει, αφετέρου δε ελέγχοντας και εκείνους, ότι επειδή είναι ανάξιοι να ελκυστούν από τον Πατέρα, γι' αυτό δεν έρχονται σε αυτόν. Είπε λοιπόν ότι «κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, αν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας». Πώς λοιπόν θα ελκύσει; Διδάσκοντας, λέει· διότι «όλοι θα είναι διδαγμένοι από τον Θεό». Είναι λόγος των προφητών, θείοι χρησμοί από παλιά προανήγγειλαν αυτά. Είναι φανερό, λέει, ότι καθένας που ακούει τον Πατέρα να διδάσκει και μαθαίνει, αυτός έρχεται σε μένα. Διότι ο Πατέρας ελκύει τους πάντες, διδάσκει τους πάντες, αλλά δεν μαθαίνουν όλοι. Εκείνος όμως που έμαθε, έρχεται σε μένα. Αλλά πώς είναι δυνατόν να μάθει κανείς από τον Πατέρα, αφού «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Πατέρα»; Εύκολα, λέει πρόθυμα· διότι αυτός που τον έχει δει και προέρχεται από αυτόν ως από Πατέρα, αυτός διδάσκει την πατρική διδασκαλία. Πρέπει λοιπόν να πειθόμαστε σε αυτόν και να υπακούμε· διότι αναγγέλλει τα πατρικά διδάγματα. Και τι διδάσκει; «Να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού» και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

«Και θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό.» Αυτός, λοιπόν, που διδάχθηκε από τον Θεό μπορεί να πιστέψει στον Υιό του Θεού και, αφού έμαθε από τον Πατέρα, έρχεται σε εμένα, όχι επειδή έχει δει τον Πατέρα· διότι μόνο «αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια. Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός όμως είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει.»

Ο Πατέρας λοιπόν ελκύει και οδηγεί προς τον Υιό, ενώ ο Υιός ανασταίνει και ζωοποιεί, χαρίζοντας την αγαθή πνοή και ζωή, η οποία είναι το Άγιο Πνεύμα. Η Αγία Τριάδα λοιπόν ευεργετεί αυτούς που πιστεύουν, και όχι μερικώς ο Πατέρας μόνος του ή ο Υιός μόνος του, αλλά, όπως ακριβώς υπάρχει μία φύση, έτσι και η ενέργεια της ευεργεσίας είναι μία: του Πατέρα που οδηγεί, του Υιού που ζωοποιεί, του Αγίου Πνεύματος που γίνεται πνοή για αυτούς που ζωοποιούνται. Διότι καθένας που ζει έχει και πνοή. Δες όμως την αυθεντία του Υιού: «Εγώ», λέει, «θα αναστήσω». Διότι δεν είπε ότι «ο Πατέρας μου θα αναστήσει», αλλά «Εγώ». Διότι δεν μιλάει διαρκώς με ταπεινότητα, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αποκαλύπτει και το ύψος της δικής του θεότητας. «Είναι γραμμένο στους προφήτες: Και θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό. Καθένας λοιπόν που ακούει από τον Πατέρα και μαθαίνει, έρχεται προς εμένα. Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα. Αμήν, αμήν σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα, έχει ζωή αιώνια.» Είπε πιο πάνω ότι «Όποιον ελκύσει ο Πατέρας, εκείνος έρχεται προς εμένα». Και θέλοντας να το αποδείξει αυτό, ανάγει τον λόγο του στους προφήτες. «Διότι είναι», λέει, «γραμμένο στους προφήτες ότι θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό». Εννοείται δηλαδή όλοι όσοι το επιθυμούν. Διότι ο Πατέρας είναι κοινός διδάσκαλος, ο οποίος μέσω αποκαλύψεως κάνει γνωστό τον Υιό του στους άξιους.