Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:48

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Ας αναβλύσουν τα χείλη μου ύμνο. Το ανάβλυσμα αυτό συμβαίνει ως επί το πλείστον σε όσους έχουν χορτάσει. Γνωρίζει λοιπόν ο θείος λόγος την πνευματική τροφή. Ο ίδιος ο Λόγος, επομένως, λέει ότι είναι άρτος. Διότι «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό»· και λέει επίσης: «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου έχει ζωή μέσα του». Τρώγοντας, λοιπόν, αυτόν, αναβλύζουμε ύμνο. Τέτοιο ανάβλυσμα εύχομαι να αξιωθώ. Πράγμα που είναι αδύνατο, εάν δεν με διδάξεις τα δικαιώματά σου.

«Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Εάν λοιπόν ο Υιός ενεργεί μέσα μας εξίσου και απαραλλάκτως, όσον αφορά το ότι είναι ζωή και όχι λιγότερο από τον Πατέρα, πώς δεν θα τον τοποθετούσαν στο ίδιο αξίωμα της ουσίας, εάν κάποιοι επέλεγαν να σκέπτονται ορθά για αυτόν και να ερευνούν όπως πρέπει; Β. Αλλά θα ακολουθήσουμε, λέει, όσα ο ίδιος ο Υιός έχει πει.

Επειδή, λοιπόν, ο Σωτήρας επινόησε μύριες περιστροφές στους λόγους του, εφόσον έβλεπε ότι οι ακροατές δεν καταλάβαιναν τίποτα, λέγει πλέον πιο ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και σχεδόν επιτίθεται στην αμέτρητη ανοησία τους λέγοντας: «Ω εσείς που έχετε ασύγκριτη υπεροχή έναντι όλων μόνο στην απαιδευσία, ενώ ο Θεός διακήρυξε ότι θα σας χορηγήσει άρτους από τον ουρανό και έκανε σε εσάς τόσο μεγάλη υπόσχεση με την τροφή του μάννα, εσείς θέσατε όρια στη θεία δωρεά και δεν ντρέπεστε να περιορίζετε την άνωθεν χάρη μέχρι αυτά τα υλικά πράγματα, αγνοώντας ότι είναι μικρό πράγμα και για εσάς να λαμβάνετε τέτοια από τον Θεό, και για τον ίδιο τον Θεό να τα χαρίζει. Μην πιστεύετε λοιπόν, λέγει, ότι εκείνος ο άρτος είναι ο εξ ουρανού. Διότι εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, αυτός που παλαιά σας είχε προαναγγελθεί ως υπόσχεση και είχε δηλωθεί τυπικώς, τώρα όμως είναι παρών και εκπληρώνει την οφειλόμενη υπόσχεση. Είμαι δε άρτος ζωής, όχι άρτος σωματικός, που αποκόπτει μόνο τα πάθη της πείνας και απαλλάσσει τη σάρκα από τη συνεπακόλουθη φθορά, αλλά που αναπλάθει εξ ολοκλήρου τον άνθρωπο για την αιώνια ζωή, και αποδεικνύει ανώτερο του θανάτου τον άνθρωπο που δημιουργήθηκε για να υπάρχει αιώνια». Υπαινίσσεται δε με αυτά τη ζωή και τη χάρη που παρέχεται δια της αγίας σαρκός, μέσω της οποίας εισέρχεται σε εμάς το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Μονογενούς, δηλαδή η ζωή.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β. Ότι είναι ζωοποιό το άγιο σώμα του Χριστού, στα χωρία όπου ομιλεί περί του δικού του σώματος ως περί άρτου. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε, αν κάποιος φάει από αυτόν, να μην πεθάνει.» Πολύ σαφώς, λοιπόν, σε αυτά τα λόγια μπορούμε να δούμε εκείνο που είχε προαναγγελθεί μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από αυτούς που δεν ρωτούσαν για εμένα· είπα Ιδού, εγώ είμαι, στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου· όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς ένα λαό απειθή και αντιδραστικό». Διότι, αφού αφαίρεσε όλο το περίβλημα του λόγου και αφού απομάκρυνε κάθε, ας πούμε, συγκάλυψη, φανερώνει πλέον ακάλυπτα τον εαυτό του στους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ώστε να μάθουν ότι, εάν επιθυμούν να γίνουν ανώτεροι από τη φθορά και να αποβάλουν τον ίδιο τον θάνατο που ενέσκηψε εξαιτίας της παραβάσεως, θα χρειαστεί να προχωρήσουν στη μετάληψη εκείνου που έχει τη δύναμη να ζωοποιεί, και το οποίο αφανίζει μεν τη φθορά, καταργεί δε και τον θάνατο. Διότι αυτό ακριβώς είναι το κατεξοχήν ίδιο και πρεπωδέστατο έργο της κατά φύσιν ζωής.

Αλλά «και θα εισαγάγεις την τράπεζα, προσθέτει σε αυτά, και θα εκθέσεις τα προκείμενά της, και θα εισαγάγεις τη λυχνία και θα τοποθετήσεις τους λύχνους της». Θα εννοήσεις δε και μέσω των δύο τον Χριστό· διότι λαμβάνει τον τύπο της τράπεζας που έχει πάνω της τους άρτους, επειδή μέσω αυτού όλοι τρέφονται για την αιώνια ζωή, μετέχοντας δηλαδή στην αγία του σάρκα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος δε που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου, για τη ζωή του κόσμου». Επομένως τα προκείμενα της τράπεζας, δηλαδή οι άρτοι, σημαίνουν το άγιο σώμα του Χριστού, που τρέφει τους πάντες για την αιώνια ζωή. Και επειδή ο μακάριος Δαβίδ και όσοι ήταν μαζί του, όταν πείνασαν, όπως έχει γραφτεί, έφαγαν τους άρτους της προθέσεως, ας δούμε μήπως και μέσω αυτού προδιαγραφόταν κάτι μυστικό. Δεν επιτρεπόταν να γευθούν τους άρτους της προθέσεως παρά μόνο οι ιερείς, σύμφωνα με τη διάταξη του νόμου· αλλά παρόλο που δεν ανήκαν σε ιερατική φυλή, ο Δαβίδ και οι συν αυτώ άγγιξαν την ιερότατη τροφή· ώστε μέσω αυτού πάλι να υποδηλωθεί η πίστη των εθνών και ενός μέρους των προερχομένων από τον Ισραήλ.

Επομένως, ο ζωοποιός Λόγος του Θεού, αφού ένωσε τον εαυτό του με τη δική του σάρκα, με τον τρόπο που ο ίδιος γνωρίζει, την κατέστησε ζωοποιό. Διότι ο Ίδιος είπε: «Αλήθεια σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια. Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος, ο οποίος κατέβηκε από τον ουρανό· εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος τον οποίο εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου. Αλήθεια σας λέω, εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας». Επομένως, τρώγοντας τη σάρκα του Σωτήρα όλων μας Χριστού και πίνοντας το τίμιο αίμα του, έχουμε ζωή μέσα μας, γινόμαστε ένα με Αυτόν, και μένουμε σε Αυτόν, έχοντας κι εμείς Αυτόν μέσα μας.

Αφού ο λόγος ευαγγελίστηκε εκείνους που επρόκειτο να εκλεγούν από το ιουδαϊκό έθνος και, δίκην καλού σπόρου, επρόκειτο να διαφυλαχθούν για τη φύτευση και την καρποφορία άλλων, και ότι αυτοί οι ίδιοι θα στήσουν «ποιμνιοστάσια στον δρυμό» και στην αποδοθείσα σε αυτούς «κοιλάδα του Αχώρ» θα δημιουργήσουν «τόπους ανάπαυσης για τα κοπάδια», έπειτα πάλι, κάνοντας διαχωρισμό σε σχέση με το υπόλοιπο πλήθος εκείνων που χάνονται, με όσα προστίθενται στη συνέχεια προβάλλει πάλι εναντίον τους τις προκείμενες κατηγορίες, διδάσκοντας ότι ο Θεός, που πράττει τα πάντα με τον ζυγό της δικαιοσύνης, σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να παραβλέψει εκείνους που τον υπηρετούν οπουδήποτε, από όποιο έθνος κι αν προέρχονται. Διότι θα αποδεχθεί απλώς και άπαξ όλους όσοι έχουν επιλέξει να τον υπηρετούν, και σε αυτούς θα προσφέρει την επουράνια τροφή, τον σωτήριο Λόγο που είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Αυτοί, λοιπόν, θα τραφούν και θα χορτάσουν από τον εν λόγω άρτο, «εσείς όμως», λέει, «που δεν αποδεχθήκατε τη χάρη μου, θα λιμοκτονήσετε βρισκόμενοι σε στέρηση της λογικής τροφής».

Διότι σήμερα φανερώθηκε νέος κόσμος και πρωτόγνωρος παράδεισος, μέσα στον οποίο και από τον οποίο δημιουργήθηκε ο νέος Αδάμ, αναπλάθοντας τον παλαιό Αδάμ και ανακαινίζοντας ολόκληρο τον κόσμο, ο Οποίος δεν εξαπατάται, αλλά εξαπατά τον απατεώνα και χαρίζει την ελευθερία σε εκείνους που υποδουλώθηκαν στην αμαρτία μέσω της απάτης. Σήμερα ετοιμάστηκε πάνω στη γη μια παράδοξη βίβλος, ικανή να φέρει αρρήτως όχι τύπους λέξεων, αλλά τον ίδιο τον ζώντα Λόγο· και Λόγο όχι αέρινο, αλλά ουράνιο, που δεν υπόκειται στη φθορά, αλλά αναρπάζει από τη φθορά όσους τον πλησιάζουν, που δεν παράγεται με την κίνηση της ανθρώπινης γλώσσας, αλλά γεννιέται προαιωνίως από τον Θεό Πατέρα. Σήμερα φανερώθηκε η έμψυχη και αχειροποίητη σκηνή του Θεού και η λογική και έμπνοη κιβωτός Εκείνου που αληθινά για εμάς είναι «ο άρτος της ζωής που καταπέμφθηκε από τους ουρανούς».

«Και εξήγαγε»· Διότι αυτό που συνέβη ήταν τύπος της πλευράς, όπως είπαμε, η οποία κεντήθηκε με τη λόγχη. «Και κατεβίβασε»· Ποταμούς ονομάζει το ύδωρ και το αίμα, μέσα στα οποία κατακλύστηκαν οι δαίμονες και η ασέβεια. «Και προσέθεσαν»· Διότι, παρόλο που τελούνταν τέτοια μυστήρια, οι Ιουδαίοι δεν έπαψαν να βλασφημούν. «Παρεπίκραναν»· Διότι οι Ιουδαίοι ούτε δάκρυ μετανοίας είχαν (απέκτησαν) ούτε ύδωρ βαπτίσματος, αλλά ήταν (έγιναν) εντελώς άνυδροι και άκαρποι. «Και εξέπειρασαν»· Διότι ούτε κατανύχθηκαν στην καρδιά, αλλά πάντοτε επινοούσαν κακά εναντίον του Θεού. «Για να ζητήσουν»· Διότι πάντοτε ήταν υπόδουλοι στη γαστριμαργία, για τους οποίους λέει: των οποίων ο θεός είναι η κοιλιά. «Και κατελάλησαν»· Λοιδόρησαν, λέει, όπως τότε επί Μωυσή, έτσι και τώρα επί του Χριστού, διότι το έθνος αυτό είναι βλάσφημο από την αρχή. «Μήπως θα μπορέσει;»· Διότι γι' αυτούς (τώρα) ήταν ανέλπιστα τα περί της μυστικής τραπέζης. «Επειδή επάταξε»· Ο προφήτης εκπλήσσεται παρατηρώντας ότι, αφού η πλευρά όταν κεντήθηκε ανέβλυσε τους ποταμούς της χάριτος, άραγε θα υπάρξει και τράπεζα αυτών των μυστηρίων; «Και χείμαρροι»· Οι χείμαρροι της αμαρτίας, που είναι τα ρεύματα, κατακλύστηκαν, δηλαδή καθαρίστηκαν. «Μήπως και άρτο»· Μπορεί, λέει, και τη μυστική τράπεζα να ετοιμάσει και να δώσει τον εαυτό του ως τροφή στους πιστούς: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ο οποίος κατέβηκε από τον ουρανό. «Για αυτόν τον λόγο άκουσε»· Γνώρισε, λέει, και μακροθύμησε, διότι γνώριζε ότι θα εισαγάγει τα έθνη στη θέση τους.

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

ΤΙΤΛ. Δʹ. —Περί θείων μυστηρίων. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια· και ο άρτος που εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω υπέρ της ζωής του κόσμου.

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Αν πάλι κάποιος εννοήσει με τον πιο πρόχειρο τρόπο το «κανείς δεν μπορεί να έρθει σε εμένα, εάν δεν τον ελκύσει ο Πατέρας», αυτό σημαίνει ότι χωρίς την ευδοκία και τη συνέργεια του Πατέρα, η διάνοια δεν έχει δύναμη. Παρομοίως είναι δυνατόν να εκλάβουμε και το «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον εκείνος στον οποίο ο Υιός» θέλει να τον αποκαλύψει. Έπειτα, για να μην πει κάποιος: «Λοιπόν, ενώ μας ανάγεις στη διδασκαλία του Πατέρα, μας παραπέμπεις πάλι στον εαυτό σου, αφού εσύ τον έχεις δει και εσύ πρόκειται να μας αναπτύξεις την πατρική διδασκαλία, και μάταια μας εξάρτησες από εκείνη την ελπίδα και την υπόσχεση». Για να μην καμφθούν, λοιπόν, κάποιοι από τέτοιους λογισμούς, λέει με περισσότερη παρρησία και με θεοπρεπή εξουσία: «Αμήν, αμήν σας λέγω, εκείνος που πιστεύει σε εμένα έχει ζωή» και «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Είναι σαν να λέει: Κλονίζεστε από κίβδηλους και ανθρώπινους λόγους, ενώ εγώ ομιλώ για το δικό σας συμφέρον, για τη δική σας σωτηρία, για τη δική σας αιώνια ζωή. Γνωρίστε και μάθετε, εγκαταλείποντας τους μάταιους λογισμούς, ότι «εκείνος που πιστεύει σε εμένα έχει ζωή· διότι εγώ είμαι ο άρτος της ζωής» και τα εξής.

«Και θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό.» Αυτός, λοιπόν, που διδάχθηκε από τον Θεό μπορεί να πιστέψει στον Υιό του Θεού και, αφού έμαθε από τον Πατέρα, έρχεται σε εμένα, όχι επειδή έχει δει τον Πατέρα· διότι μόνο «αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια. Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός όμως είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει.»

Επειδή, αγγίζοντας τις καρδιές των άδολων και άκακων ανθρώπων, τους αποκαλύπτει τον Υιό, όπως ακριβώς τον αποκάλυψε και στον Πέτρο. «Εκείνος λοιπόν που ακούει από τον Πατέρα», δηλαδή, αυτός που δέχεται την αποκάλυψη του Πατέρα και γίνεται αληθινός μαθητής του, «αυτός έρχεται σε εμένα». Πρόσεξε δε πώς τα λέει όλα με ακρίβεια. Διότι δεν είπε ότι, όποιος ακούει από τον Πατέρα, εκείνος έρχεται σε εμένα, αλλά πρόσθεσε το «και αφού μάθει». Διότι δεν αρκεί μόνο να ακούσει κανείς, αλλά πρέπει να προστεθεί και το να μάθει. Τι λοιπόν; Πριν από αυτό, στην Παλαιά Διαθήκη δεν ήταν διδαγμένοι από τον Θεό; Ήταν μεν, αλλά όχι με αυτόν τον τρόπο. Διότι εδώ βρίσκεται το εξαιρετικό, στην Καινή Διαθήκη, εννοώ. Επειδή τότε έμαθαν τα περί του Θεού μέσω ανθρώπων, τώρα όμως, αφού ο Μονογενής σαρκώθηκε, η γνώση δίνεται από τον ίδιο τον Πατέρα εν Αγίω Πνεύματι, ώστε να εκπληρώνεται ο προφητικός λόγος: «Στο δικό σου φως» (του Πατέρα), δηλαδή στο Πνεύμα, «θα δούμε φως», που είναι ο Υιός. Δικαιολογημένα λοιπόν τώρα είμαστε όλοι διδαγμένοι από τον Θεό, όσοι έχουμε αποδεχθεί την πίστη στον Χριστό. Επειδή όμως είπε ότι «Εκείνος που ακούει από τον Πατέρα, αυτός έρχεται σε εμένα», για να μην υποθέσει κάποιος ότι μιλάει για αισθητό πατέρα, λέει: Δεν λέω αυτό, ότι δηλαδή βλέπει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, ο οποίος αληθινά προέρχεται από αυτόν και έχει γεννηθεί από την ουσία του. Διότι όλοι προερχόμαστε από τον Θεό, αλλά κυρίως ο Υιός είναι ένας και μοναδικός, ο οποίος και γνωρίζει τον Πατέρα. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής».

Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει. Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα. Και ο άρτος όμως, τον οποίο εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω υπέρ της ζωής του κόσμου.» Συγκρίνει με το μάννα την τροφή που δίνεται από τον ίδιο. «Διότι εγώ μεν», λέει, «είμαι ο άρτος της ζωής», ενώ «όσοι έφαγαν το μάννα πέθαναν». Δεν πρόσθεσε απλώς το «στην έρημο», αλλά επειδή ήθελε να δείξει ότι το μάννα δεν διήρκεσε για πολύ στους πατέρες, παρά μόνο στην έρημο, και δεν εισήλθε μαζί τους στη γη της επαγγελίας. Αυτός όμως ο άρτος δεν είναι τέτοιος, αλλά είναι αιώνιος, ώστε θα λάβουν πολύ μεγαλύτερα αγαθά από τους πατέρες τους, εφόσον το θελήσουν.