Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:50

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Ας αναβλύσουν τα χείλη μου ύμνο. Το ανάβλυσμα αυτό συμβαίνει ως επί το πλείστον σε όσους έχουν χορτάσει. Γνωρίζει λοιπόν ο θείος λόγος την πνευματική τροφή. Ο ίδιος ο Λόγος, επομένως, λέει ότι είναι άρτος. Διότι «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό»· και λέει επίσης: «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου έχει ζωή μέσα του». Τρώγοντας, λοιπόν, αυτόν, αναβλύζουμε ύμνο. Τέτοιο ανάβλυσμα εύχομαι να αξιωθώ. Πράγμα που είναι αδύνατο, εάν δεν με διδάξεις τα δικαιώματά σου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β. Ότι είναι ζωοποιό το άγιο σώμα του Χριστού, στα χωρία όπου ομιλεί περί του δικού του σώματος ως περί άρτου. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε, αν κάποιος φάει από αυτόν, να μην πεθάνει.» Πολύ σαφώς, λοιπόν, σε αυτά τα λόγια μπορούμε να δούμε εκείνο που είχε προαναγγελθεί μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από αυτούς που δεν ρωτούσαν για εμένα· είπα Ιδού, εγώ είμαι, στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου· όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς ένα λαό απειθή και αντιδραστικό». Διότι, αφού αφαίρεσε όλο το περίβλημα του λόγου και αφού απομάκρυνε κάθε, ας πούμε, συγκάλυψη, φανερώνει πλέον ακάλυπτα τον εαυτό του στους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ώστε να μάθουν ότι, εάν επιθυμούν να γίνουν ανώτεροι από τη φθορά και να αποβάλουν τον ίδιο τον θάνατο που ενέσκηψε εξαιτίας της παραβάσεως, θα χρειαστεί να προχωρήσουν στη μετάληψη εκείνου που έχει τη δύναμη να ζωοποιεί, και το οποίο αφανίζει μεν τη φθορά, καταργεί δε και τον θάνατο. Διότι αυτό ακριβώς είναι το κατεξοχήν ίδιο και πρεπωδέστατο έργο της κατά φύσιν ζωής.

Διότι τους παραγγέλλει ότι δεν πρέπει να θαυμάζουν υπερβολικά το μάννα, αλλά μάλλον να δεχθούν τον Ίδιο, ως άρτο εξ ουρανού και χορηγό της αιώνιας ζωής. «Διότι οι πατέρες σας», λέει, «έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός όμως είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε, αν κάποιος φάει από αυτόν, να μην πεθάνει»· διότι η τροφή του μάννα, λέει, αφού ικανοποίησε για πολύ λίγο χρόνο την ανάγκη του σώματος και απομάκρυνε τη βλάβη από τη στέρηση, αποδείχθηκε πάλι αδύναμη, μη παρέχοντας σε όσους την έφαγαν την αιώνια ζωή. Δεν ήταν λοιπόν αληθινή τροφή και άρτος εξ ουρανού αυτό· αντίθετα, το άγιο σώμα του Χριστού, το οποίο τρέφει προς αθανασία και αιώνια ζωή, είναι όντως αληθινή τροφή. Αλλά ήπιαν και νερό από την πέτρα εκείνοι. Και τι προέκυψε από αυτό, λέει, και ποια ήταν η ωφέλεια για όσους το ήπιαν; Διότι έχουν πεθάνει. Ήταν λοιπόν και εκείνο πόση μη αληθινή, ενώ αληθινή πόση αποδεικνύεται πράγματι το τίμιο αίμα του Χριστού, το οποίο ξεριζώνει εκ βάθρων όλη τη φθορά και εξαλείφει τον θάνατο που είχε κατοικήσει στην ανθρώπινη σάρκα. Διότι είναι αίμα όχι απλώς κάποιου τυχαίου, αλλά της ίδιας της κατά φύσιν ζωής.

Αλλά «και θα εισαγάγεις την τράπεζα, προσθέτει σε αυτά, και θα εκθέσεις τα προκείμενά της, και θα εισαγάγεις τη λυχνία και θα τοποθετήσεις τους λύχνους της». Θα εννοήσεις δε και μέσω των δύο τον Χριστό· διότι λαμβάνει τον τύπο της τράπεζας που έχει πάνω της τους άρτους, επειδή μέσω αυτού όλοι τρέφονται για την αιώνια ζωή, μετέχοντας δηλαδή στην αγία του σάρκα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος δε που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου, για τη ζωή του κόσμου». Επομένως τα προκείμενα της τράπεζας, δηλαδή οι άρτοι, σημαίνουν το άγιο σώμα του Χριστού, που τρέφει τους πάντες για την αιώνια ζωή. Και επειδή ο μακάριος Δαβίδ και όσοι ήταν μαζί του, όταν πείνασαν, όπως έχει γραφτεί, έφαγαν τους άρτους της προθέσεως, ας δούμε μήπως και μέσω αυτού προδιαγραφόταν κάτι μυστικό. Δεν επιτρεπόταν να γευθούν τους άρτους της προθέσεως παρά μόνο οι ιερείς, σύμφωνα με τη διάταξη του νόμου· αλλά παρόλο που δεν ανήκαν σε ιερατική φυλή, ο Δαβίδ και οι συν αυτώ άγγιξαν την ιερότατη τροφή· ώστε μέσω αυτού πάλι να υποδηλωθεί η πίστη των εθνών και ενός μέρους των προερχομένων από τον Ισραήλ.

Διότι έλαμψε σε εμάς τους πιστούς η ημέρα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, και ανέτειλε ο αυγερινός στις καρδιές όλων, και ανέτειλε ο ήλιος της δικαιοσύνης, δηλαδή ο Χριστός, ο χορηγός του νοητού μάννα. Το ότι εκείνο το αισθητό μάννα δόθηκε απλώς ως εικόνα, ενώ το αληθινό είναι ο Ίδιος, το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Ιουδαίους: «Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κανείς από αυτόν και να μην πεθάνει. Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια. Και ο άρτος που εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω για τη ζωή του κόσμου». Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μας τρέφει για την ατελεύτητη ζωή, τόσο με τις διδασκαλίες της ευσέβειας, όσο και μέσω της μυστικής ευλογίας.

Εκεί εξέρχεται νερό από την πέτρα· εδώ πηγάζει αίμα και νερό από τη ζωοποιό πλευρά. Εκείνοι δέχθηκαν από τον ουρανό κρέας ορτυκιών· εμείς όμως δεχόμαστε από τα ύψη την περιστερά του Πνεύματος. Εκείνοι έφαγαν πρόσκαιρο μάννα και πέθαναν· εμείς τρώμε άρτο για την αιώνια ζωή.

Αφού ο λόγος ευαγγελίστηκε εκείνους που επρόκειτο να εκλεγούν από το ιουδαϊκό έθνος και, δίκην καλού σπόρου, επρόκειτο να διαφυλαχθούν για τη φύτευση και την καρποφορία άλλων, και ότι αυτοί οι ίδιοι θα στήσουν «ποιμνιοστάσια στον δρυμό» και στην αποδοθείσα σε αυτούς «κοιλάδα του Αχώρ» θα δημιουργήσουν «τόπους ανάπαυσης για τα κοπάδια», έπειτα πάλι, κάνοντας διαχωρισμό σε σχέση με το υπόλοιπο πλήθος εκείνων που χάνονται, με όσα προστίθενται στη συνέχεια προβάλλει πάλι εναντίον τους τις προκείμενες κατηγορίες, διδάσκοντας ότι ο Θεός, που πράττει τα πάντα με τον ζυγό της δικαιοσύνης, σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να παραβλέψει εκείνους που τον υπηρετούν οπουδήποτε, από όποιο έθνος κι αν προέρχονται. Διότι θα αποδεχθεί απλώς και άπαξ όλους όσοι έχουν επιλέξει να τον υπηρετούν, και σε αυτούς θα προσφέρει την επουράνια τροφή, τον σωτήριο Λόγο που είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Αυτοί, λοιπόν, θα τραφούν και θα χορτάσουν από τον εν λόγω άρτο, «εσείς όμως», λέει, «που δεν αποδεχθήκατε τη χάρη μου, θα λιμοκτονήσετε βρισκόμενοι σε στέρηση της λογικής τροφής».

Επειδή ούτε το εβραϊκό κείμενο έχει αυτή τη διατύπωση, για να μη νομίσει κανείς ότι και οι αγγελικές δυνάμεις τρέφονται με αισθητή τροφή. Ελέγχει δε και ο Σωτήρας και Κύριός μας στα Ευαγγέλια όσους νομίζουν ότι το μάννα που χορηγήθηκε στον λαό στην έρημο ήταν τροφή αγγέλων· γι' αυτό έλεγε: «Αμήν, αμήν σας λέω· δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό»· και πάλι: «Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο, και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει». Εάν λοιπόν, λέει, ήταν ουράνιος άρτος, με τον οποίο είναι φυσικό να τρέφονται οι άγγελοι, δεν θα είχαν πεθάνει εκείνοι που μετείχαν σε αυτόν τον άρτο στην έρημο· τώρα όμως, επειδή δεν ήταν ουράνιος, ούτε ήταν αληθινά άρτος αγγέλων, γι' αυτό πέθαναν. Ενώ αυτός είναι αληθινά ο ουράνιος άρτος, από τον οποίο όποιος μεταλάβει δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Και το ποιος ήταν αυτός το διδάσκει λέγοντας: «Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και τον φανερώνει λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· όποιος έρχεται προς εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και όποιος πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει αιώνια». Επομένως και οι αγγελικές δυνάμεις απολαμβάνουν την αιώνια ζωή μέσα από τη μετάληψη του Λόγου.

Διότι σήμερα φανερώθηκε νέος κόσμος και πρωτόγνωρος παράδεισος, μέσα στον οποίο και από τον οποίο δημιουργήθηκε ο νέος Αδάμ, αναπλάθοντας τον παλαιό Αδάμ και ανακαινίζοντας ολόκληρο τον κόσμο, ο Οποίος δεν εξαπατάται, αλλά εξαπατά τον απατεώνα και χαρίζει την ελευθερία σε εκείνους που υποδουλώθηκαν στην αμαρτία μέσω της απάτης. Σήμερα ετοιμάστηκε πάνω στη γη μια παράδοξη βίβλος, ικανή να φέρει αρρήτως όχι τύπους λέξεων, αλλά τον ίδιο τον ζώντα Λόγο· και Λόγο όχι αέρινο, αλλά ουράνιο, που δεν υπόκειται στη φθορά, αλλά αναρπάζει από τη φθορά όσους τον πλησιάζουν, που δεν παράγεται με την κίνηση της ανθρώπινης γλώσσας, αλλά γεννιέται προαιωνίως από τον Θεό Πατέρα. Σήμερα φανερώθηκε η έμψυχη και αχειροποίητη σκηνή του Θεού και η λογική και έμπνοη κιβωτός Εκείνου που αληθινά για εμάς είναι «ο άρτος της ζωής που καταπέμφθηκε από τους ουρανούς».

«Και εξήγαγε»· Διότι αυτό που συνέβη ήταν τύπος της πλευράς, όπως είπαμε, η οποία κεντήθηκε με τη λόγχη. «Και κατεβίβασε»· Ποταμούς ονομάζει το ύδωρ και το αίμα, μέσα στα οποία κατακλύστηκαν οι δαίμονες και η ασέβεια. «Και προσέθεσαν»· Διότι, παρόλο που τελούνταν τέτοια μυστήρια, οι Ιουδαίοι δεν έπαψαν να βλασφημούν. «Παρεπίκραναν»· Διότι οι Ιουδαίοι ούτε δάκρυ μετανοίας είχαν (απέκτησαν) ούτε ύδωρ βαπτίσματος, αλλά ήταν (έγιναν) εντελώς άνυδροι και άκαρποι. «Και εξέπειρασαν»· Διότι ούτε κατανύχθηκαν στην καρδιά, αλλά πάντοτε επινοούσαν κακά εναντίον του Θεού. «Για να ζητήσουν»· Διότι πάντοτε ήταν υπόδουλοι στη γαστριμαργία, για τους οποίους λέει: των οποίων ο θεός είναι η κοιλιά. «Και κατελάλησαν»· Λοιδόρησαν, λέει, όπως τότε επί Μωυσή, έτσι και τώρα επί του Χριστού, διότι το έθνος αυτό είναι βλάσφημο από την αρχή. «Μήπως θα μπορέσει;»· Διότι γι' αυτούς (τώρα) ήταν ανέλπιστα τα περί της μυστικής τραπέζης. «Επειδή επάταξε»· Ο προφήτης εκπλήσσεται παρατηρώντας ότι, αφού η πλευρά όταν κεντήθηκε ανέβλυσε τους ποταμούς της χάριτος, άραγε θα υπάρξει και τράπεζα αυτών των μυστηρίων; «Και χείμαρροι»· Οι χείμαρροι της αμαρτίας, που είναι τα ρεύματα, κατακλύστηκαν, δηλαδή καθαρίστηκαν. «Μήπως και άρτο»· Μπορεί, λέει, και τη μυστική τράπεζα να ετοιμάσει και να δώσει τον εαυτό του ως τροφή στους πιστούς: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ο οποίος κατέβηκε από τον ουρανό. «Για αυτόν τον λόγο άκουσε»· Γνώρισε, λέει, και μακροθύμησε, διότι γνώριζε ότι θα εισαγάγει τα έθνη στη θέση τους.

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

ΤΙΤΛ. Δʹ. —Περί θείων μυστηρίων. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια· και ο άρτος που εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω υπέρ της ζωής του κόσμου.

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

«Και θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό.» Αυτός, λοιπόν, που διδάχθηκε από τον Θεό μπορεί να πιστέψει στον Υιό του Θεού και, αφού έμαθε από τον Πατέρα, έρχεται σε εμένα, όχι επειδή έχει δει τον Πατέρα· διότι μόνο «αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια. Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός όμως είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει.»

Βεβαίως με κανέναν τρόπο δεν σου συνέβη αυτό, σε εσένα που είσαι αναίσθητος απέναντι σε τέτοια πράγματα· αλλά το φως σε καταυγάζει ενώ είσαι τυφλός, η φωτιά σε θερμαίνει, αλλά δεν σε άγγιξε, η ζωή σε επισκίασε, αλλά δεν ενώθηκε μαζί σου, το ζωντανό νερό πέρασε μέσα από την ψυχή σου σαν μέσα από ρυάκι, επειδή δεν βρήκε υποδοχή αντάξιά του. Λαμβάνοντας λοιπόν με αυτόν τον τρόπο και αγγίζοντας έτσι τα αψηλάφητα και νομίζοντας ότι τρως, παραμένεις χωρίς να λαμβάνεις, χωρίς να τρως, μη έχοντας απολύτως τίποτα μέσα σου. Διότι ο απρόσιτος Λόγος, ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, δεν συλλαμβάνεται με τις αισθήσεις, αλλά μάλλον ο ίδιος εμπεριέχει και άπτεται και ενώνεται ασυγχύτως με τους άξιους και όσους έχουν προετοιμαστεί καλά για την υποδοχή του.

Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει. Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα. Και ο άρτος όμως, τον οποίο εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω υπέρ της ζωής του κόσμου.» Συγκρίνει με το μάννα την τροφή που δίνεται από τον ίδιο. «Διότι εγώ μεν», λέει, «είμαι ο άρτος της ζωής», ενώ «όσοι έφαγαν το μάννα πέθαναν». Δεν πρόσθεσε απλώς το «στην έρημο», αλλά επειδή ήθελε να δείξει ότι το μάννα δεν διήρκεσε για πολύ στους πατέρες, παρά μόνο στην έρημο, και δεν εισήλθε μαζί τους στη γη της επαγγελίας. Αυτός όμως ο άρτος δεν είναι τέτοιος, αλλά είναι αιώνιος, ώστε θα λάβουν πολύ μεγαλύτερα αγαθά από τους πατέρες τους, εφόσον το θελήσουν.