Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 8:23

Τι σημαίνει όμως το «κατέβαινε»; Ο Κύριος, διαλεγόμενος με τους Εβραίους και διδάσκοντάς τους ως άφρονες που αναστρέφονται μάταια σε τούτη την κοιλάδα του κλαυθμώνος, λέει περίπου το εξής: Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω, κάνοντας τη διάκριση του καλού και του χείρονος αποκλειστικά από τους όρους του άνω και του κάτω. Έτσι και τώρα, λέγοντας «κατέβαινε», εκφράστηκε με την ίδια έννοια.

Αλλά νομίζω ότι θα προβάλουν αμφιβολίες ως προς αυτό. Δεν είναι, όμως, καθόλου δύσκολο να κατανοήσουμε, έστω και αν οι ίδιοι δεν το λέγουν, ότι φοβούνται και διαστρεβλώνουν τον όρο του ομοουσίου, όχι επειδή εμείς, όπως νομίζουν και ισχυρίζονται, τον έχουμε διατυπώσει από άγραφη λέξη, αλλά επειδή είναι δηλωτικός της αλήθειας, αποδεικνύοντας ότι ο Υιός δεν είναι άλλης φύσεως παρά προέρχεται αληθινά από την ίδια τη φύση του Θεού και Πατρός. Β. Πολύ σωστά μίλησες. Α. Διότι νομίζω ότι, όπως είναι επόμενο, όσοι επέλεξαν να θεομαχούν έχουν λησμονήσει τη φωνή του Σωτήρος, ο οποίος ρητά διακήρυξε ότι είναι καρπός της άρρητης φύσεως, και όχι εκείνης που προσήχθη στην ύπαρξη και έλαβε την ύπαρξή της μέσα στον χρόνο. «Διότι εγώ», έλεγε, «δεν είμαι από τον κόσμο αυτόν· εσείς είστε από τον κόσμο αυτόν». Και πάλι: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω». Αλλά και ο σοφός Ιωάννης γράφει για αυτόν: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν, είναι υπεράνω όλων». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το «άνωθεν», παρά ασφαλώς το ότι προέρχεται από την ανώτατη φύση που υπερέχει των πάντων; Και τι σημαίνει το να μην είναι από τον κόσμο, παρά το ότι είναι απαλλαγμένος από κάθε ομοφυΐα με τα κτιστά όντα, έχοντας ως μοναδική πηγή τον δικό του Πατέρα και Θεό; Β.

Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν, όσο και αν στρέφει κανείς τον νου του πάνω και κάτω και ερευνά εξονυχιστικά πώς έχει η φύση όλων των όντων, να δει έστω και στη σφαίρα των εννοιών και της λογικής κάποια τέτοια φύση, η οποία και να βρίσκεται έξω από τα όρια της αληθινής θεότητας, και ταυτόχρονα να ξεφεύγει από τους όρους του δημιουργήματος, και να επιδεικνύει την ύπαρξή της ανώτερη από το να έχει κληθεί στην ίδια με εμάς δημιουργία. Άραγε υπάρχει κάτι μεταξύ κτιστού και ακτίστου, αδημιούργητου και δημιουργήματος; Β. Εγώ τουλάχιστον δεν θα το παραδεχόμουν, διότι μιλάς ορθά. Α. Επομένως, σε όλα τα όντα διακρίνουμε δύο φύσεις: τη μία, εκείνου που πάντοτε και κατά τον ίδιο τρόπο υπάρχει και υφίσταται· και την άλλη πάλι, εκείνων που έλαβαν την ύπαρξη μέσω δημιουργίας. Και διαπιστώνουμε ότι η φύση εκείνου που υπάρχει ακτίστως βρίσκεται υπεράνω και υπερβαίνει τα πάντα, ανερχόμενη στις υψηλότερες και μέγιστες βαθμίδες της υπεροχής· ενώ η άλλη υποτάσσεται και βρίσκεται τρόπον τινά τοποθετημένη κάτω από τα πόδια του Δεσπότη. Αυτό δε θα το γνωρίσεις πολύ καθαρά από τον Χριστό, ο οποίος έλεγε στα πλήθη των Ιουδαίων: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα πάνω.» Ότι ο Μονογενής ήρθε σε εμάς από πάνω το διασαφήνιζε και ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Εκείνος που έρχεται από πάνω είναι πάνω από όλους.» Διότι θεωρούσε ότι πρέπει να αποδίδεται ουσιαστικά σε Εκείνον που είναι κατά φύση Θεός και έχει προέλθει από τον κατά φύση Θεό η άκρα υπεροχή, η οποία φθάνει στο ανώτατο όριο.

Φοβερά είναι τα εγκλήματα της παραφροσύνης, και βλάσφημες δοξασίες αυθαδιάζουν κατά της ουσίας του Μονογενούς, κατακρημνίζοντας προς τα κάτω τον Ύψιστο, αν και ο Ίδιος λέει σαφώς προς εμάς, ως δημιουργήματα: «Εσείς είστε από τα κάτω», ενώ για τη δική Του υπόσταση: «Εγώ είμαι από τα άνω». Το πώς, όμως, Αυτός που είναι άνω και άνωθεν θα κατέλθει για εμάς προς τα κάτω και στα ξένα προς Αυτόν, είναι πιο εύκολο να το κατανοήσει όποιος το εξετάσει. Άραγε, όπως ακριβώς καθένας θα παραδεχόταν ότι κάθε αγέννητο έχει κοινό ορισμό με κάθε τι άλλο αγέννητο, εννοώ ως προς το ότι υπάρχει αγεννήτως, έτσι δεν θα ίσχυε, σύμφωνα με τη λογική ακολουθία των συλλογισμών, ότι και κάθε γεννητό είναι ίσο και όμοιο με κάθε τι άλλο γεννητό; Β. Και πώς, λοιπόν, είναι αυτό αμφίβολο; Διότι και για τα δύο ο συλλογισμός είναι όμοιος και αναντίρρητος. Α. Άραγε λοιπόν, ω Ερμεία, θα πεις ότι η ασέβεια είναι ακόμη δυσδιάκριτη, ή νομίζεις ότι μπορεί να περάσει απαρατήρητος ο απατηλός λόγος των αντιπάλων, ο οποίος έχει μεν πλαστό ωραίο περίβλημα και είναι στολισμένος με θεοπρεπείς λέξεις, ώστε να μπορεί να παρασύρει τον νου των πιο απλοϊκών, κυοφορεί όμως την πιο άσχημη δυσφημία; Διότι ο Υιός υποβιβάστηκε από αυτούς σε δημιούργημα, και συγκαταλέχθηκε πλέον μεταξύ αυτών που υπόκεινται σε γένεση και φθορά Αυτός, μέσα στον οποίο ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε.

Α. Δεν είναι Μονογενής, και δεν βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα; Δεν έρχεται από άνω και δεν είναι υπεράνω πάντων; Και ο ίδιος δεν λέει για τον εαυτό του: «Εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο;» Β. Ναι· διότι μας λέγεις αυτά που λέγει και η Θεία Γραφή. Α. Άραγε, λοιπόν, νομίζεις ότι η κένωση προκάλεσε στον Λόγο κάποια ζημία των αρχικών φυσικών και προσωπικών του ιδιωμάτων, ώστε να υποστεί την εμπειρία της μεταβολής και της αλλοίωσης προς το χειρότερο; Β. Ποτέ δεν θα το νόμιζα αυτό. Διότι γνωρίζουμε και έχουμε πιστέψει ότι ο Υιός είναι ανώτερος από κάθε μεταβολή, αφού ο Παύλος μας έχει γράψει: «Ιησούς Χριστός χθες και σήμερα ο ίδιος και στους αιώνες.» Α. Ορθά, φίλε μου, και πάρα πολύ σοφά. Διότι, εάν επιδεχόταν μέσω της μεταβολής κάτι το επιζήμιο και βλαπτικό για την ίδια τη δόξα και τη φύση του, πώς θα μπορούσε πλέον να νοείται από εμάς ως ο ίδιος; Είναι ανάγκη, επομένως, να δοξάζουμε τον Μονογενή ως εδραιωμένο πάντοτε σε εκείνα που ήταν εξαρχής, ακόμη και αν έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Β. Είναι ανάγκη. Α. Πρέπει, λοιπόν, να προχωρήσουμε τώρα και σε εκείνα που αφορούν τη σάρκα, δηλαδή εξαιτίας της σάρκας. Ψηλαφητός έγινε ο αψηλάφητος· γι' αυτό και ο Θωμάς, ψηλαφώντας με το χέρι και τα δάχτυλά του τα σημάδια των ήλων, έλεγε: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου.» Ορατός εμφανίστηκε ο αόρατος, και αναπέμποντας γι' αυτό ηχηρό ύμνο ο θείος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος μίλησε, και κάλεσε τη γη. Από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητάς του· ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει.»

Ονομάζοντάς τον δάσκαλο σταλμένο από τον Θεό, με τον οποίο ο Θεός συνεργάζεται, δεν γνωρίζει ακόμη ότι είναι κατά φύση Θεός, ούτε προφανώς κατανοεί τον λόγο της ενσάρκου οικονομίας, αλλά τον πλησιάζει ακόμη ως απλό άνθρωπο, και έχει γι' αυτόν φτωχή αντίληψη. <Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος.> Το να πιστεύει κανείς, λέει, ω Νικόδημε, δεν έγκειται σε αυτά που νόμισες. Δεν σου αρκεί ο λόγος για τη δικαίωση, ούτε θα κατορθώσεις την ευσέβεια με ψιλά λόγια. «Διότι δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς.» Και θέλημα του Πατέρα είναι να αναδειχθεί ο άνθρωπος μέτοχος του Αγίου Πνεύματος, και αφού αναγεννηθεί σε μια ασυνήθιστη και νέα ζωή, να γίνει πολίτης του ουρανού αυτός που προέρχεται από τη γη. Λέγοντας δε «άνωθεν» την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος, δείχνει σαφώς ότι το Πνεύμα υπάρχει από την ουσία του Θεού και Πατέρα, όπως εξάλλου και ο ίδιος λέει κάπου για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι από τα άνω»· και ο σοφότατος Ευαγγελιστής πάλι λέει γι' αυτόν: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι πάνω από όλους.» Ότι βεβαίως το Πνεύμα προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατέρα, θα το πούμε εκτενέστερα στον κατάλληλο καιρό. <Πώς μπορεί ο άνθρωπος να γεννηθεί, ενώ είναι γέροντας;

Αν εγώ δεν είμαι επαρκώς αξιόπιστος για να διδάξω, και αν ο δικός μου λόγος από μόνος του δεν σας αρκεί, ο ίδιος ο Υιός θα το επιβεβαιώσει δίνοντας τη μαρτυρία Του, ότι δηλαδή η γήινη φύση απέχει με ασύλληπτο μέτρο από την αρχή που βρίσκεται πάνω από όλα. Διότι, συνομιλώντας κάπου με τους ανόσιους Ιουδαίους, ο Σωτήρας έλεγε: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω». Ως «κάτω» δηλαδή αναφέρει τη φύση των κτιστών, επειδή είναι υποκείμενη και εξ ανάγκης υποδουλωμένη στον Θεό που την καλεί στην ύπαρξη. Αντιθέτως, ως «άνω» εννοεί τη θεία, άρρητη και κυρίαρχη φύση, καθώς έχει όλα τα δημιουργήματα υποταγμένα κάτω από τα πόδια της και τα έχει θέσει υπό τον ζυγό της εξουσίας της. Και δεν τα πρόσθεσε άδικα αυτά στα προηγούμενα ο μακάριος Βαπτιστής. Διότι, για να μη νομίσουν οι μαθητές του ότι επινοεί αβάσιμους συλλογισμούς, και ότι από ντροπή μήπως φανεί ότι ηττάται εύλογα από τον Χριστό λέει πως Εκείνος είναι ανώτερος και προέρχεται από τα άνω, ενώ ο ίδιος από τα κάτω και από τη γη, αναγκαστικά, με βάση όσα είπε ο ίδιος ο Σωτήρας, επισφραγίζει την ισχύ των λεγομένων του και αποδεικνύει την εξήγησή του όχι ως μια κενή πρόφαση, όπως ίσως νόμιζαν, αλλά μάλλον ως απόδειξη της αλήθειας.

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. α. Ότι, αντίθετα με τις αμαθείς δοξασίες των Ελλήνων, τα δικά μας ζητήματα δεν υπόκεινται από ανάγκη στις ώρες του πεπρωμένου, αλλά κατευθυνόμαστε προς το αγαθό και το αντίθετό του από δική μας ελεύθερη προαίρεση, και ότι κυβερνιόμαστε από τα νεύματα του Θεού· με αφορμή το ρητό «Ζητούσαν να τον πιάσουν και κανείς δεν άπλωσε τα χέρια πάνω του, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». β. Ότι μετά τον σταυρό του Σωτήρα, κατά την ανάσταση από τους νεκρούς, εγκατοίκησε μόνιμα μέσα μας το Άγιο Πνεύμα· με αφορμή το ρητό «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». γ. Ότι το πάθος πάνω στον σταυρό δεν ήταν έργο της δύναμης των Ιουδαίων, ούτε πέθανε ο Χριστός εξαιτίας της πλεονεξίας κάποιων, αλλά ο ίδιος εκούσια υπέφερε αυτό το πάθος για εμάς, προκειμένου να διασώσει τους πάντες· με αφορμή το ρητό «Αυτά τα λόγια τα μίλησε στο γαζοφυλάκιο, διδάσκοντας στο ιερό, και κανείς δεν τον έπιασε, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». δ. Ότι ο Υιός είναι κατά φύση Θεός, εντελώς διαχωρισμένος από την ομοιότητα προς την κτίση, όσον αφορά τον λόγο της ουσίας· με αφορμή το ρητό «Εσείς είστε από τον κόσμο τούτο· εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο». ε. Ότι ο Υιός δεν είναι κατώτερος σε δύναμη και σοφία από τον Θεό και Πατέρα, αλλά μάλλον είναι η ίδια η αυτοσοφία και δύναμή Του· με αφορμή το ρητό «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ».

Διότι θα απέλθω ή και θα επιστρέψω πάλι εκεί όπου εσείς δεν μπορείτε να έρθετε, και αν ζητήσετε τον χορηγό της σωτηρίας από άκαιρη πλέον υστεροβουλία, δεν θα τον βρείτε· ας επιτραπεί λοιπόν να εξετάσουμε τι συνεπάγεται αυτό. Διότι οπωσδήποτε θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας, και φθειρόμενοι από τα δικά σας σφάλματα, θα κατεβείτε λοιπόν σκυθρωποί στο δεσμωτήριο του θανάτου, για να πληρώσετε εκεί τις ποινές για την τόσο μακροχρόνια απείθειά σας. Επειδή, λοιπόν, ο Σωτήρας είναι αγαθός και εξαιρετικά φιλάνθρωπος, ωθεί τους Ιουδαίους με τον φόβο των μελλοντικών δεινών να σωθούν, έστω και παρά τη θέλησή τους. <Και τους έλεγε: Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω.> Πάλι ίσως πει κάποιος από αυτούς που έχουν πιο φιλομαθή διάνοια και έχουν συνηθίσει να προσεγγίζουν με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τα θεία θεωρήματα, ποιος ήταν ο λόγος που έπεισε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ενώ μόλις τώρα απευθυνόταν στους Ιουδαίους και έλεγε «Εγώ υπάγω και θα με ζητήσετε», να προσθέσει ως κάτι αναγκαίο το «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω». Διότι φαίνεται μεν κάπως ότι αυτά δεν ακολουθούν απολύτως τη ροή των προηγούμενων, όμως εγκυμονούν κάποια κρυμμένη οικονομία.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ. Ότι ο Υιός είναι κατά φύσιν Θεός, όντας εντελώς διαχωρισμένος από την ομοιότητα προς την κτίση, όσον αφορά τον λόγο της ουσίας. <Εσείς είστε από τον κόσμο αυτόν, εγώ δεν είμαι από τον κόσμο αυτόν.> Με αυτά έδειξε πολύ καλά και σαφώς τι εννοείται ως το Άνω και τι ως το Κάτω. Επειδή λοιπόν ήταν φυσικό οι Φαρισαίοι, μη μπορώντας να κατανοήσουν τίποτα, να προσεγγίσουν τα λεγόμενα με πιο σωματικό τρόπο, και να εκλάβουν το άνω και το κάτω τοπικώς, και εξαιτίας αυτού να περιπλανώνται σε πολλές παρερμηνείες, ωφελίμως ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός απογυμνώνει τον λόγο από το πέπλο που φαινόταν να έχει ριχτεί πάνω του και από κάθε ασάφεια, παραθέτοντάς τους ξανά με πιο ξεκάθαρο τρόπο αυτό που είχε πει αινιγματικώς. Διότι λέει, εσείς είστε από αυτόν τον κόσμο, δηλαδή από τα κάτω. εγώ δεν είμαι από αυτόν τον κόσμο, επομένως αυτό είναι το άνω. Ο Θεός υπερβαίνει καθετί που βρίσκεται σε γένεση, όχι υπερέχοντας σε τοπικά ύψη. διότι είναι εντελώς απλοϊκό και ανόητο να νοεί κανείς το ασώματο σε κάποιον τόπο. αλλά υπερέχοντας από τα δημιουργήματα με τα άῤῥητα πλεονεκτήματα της φύσεώς Του. Ότι είναι από αυτήν την ουσία λέει ο Λόγος, όχι ως έργο, αλλά ως καρπός και γέννημα. Παρατήρησε γάρ ότι δεν λέει Εγώ από άνω έχω γίνει και έχω κατασκευαστεί, αλλά μάλλον χρησιμοποιεί το Είμαι, για να δείξει και από πού είναι, και ότι συνυπήρχε αϊδίως με τον δικό Του γεννήτορα.

Αλλά ίσως μας αντιταχθεί ο εχθρός της αλήθειας, λέγοντας: «Ο Χριστός δεν είπε αδιάκριτα \"Δεν είμαι από τον κόσμο\", αλλά, προσθέτοντας το \"τούτου\", απέδειξε με ακρίβεια ότι υπάρχει και ένας άλλος κόσμος, ο νοητός, από τον οποίο είναι δυνατόν να προέρχεται». Επομένως, ο Υιός συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα· διότι αυτό το επιχείρημα αναπτύσσει, ω άνθρωπε, ο δικός σου λόγος. Ο Δημιουργός, λοιπόν, θα καταταχθεί οπωσδήποτε ανάμεσα σε αυτούς που έχουν γενητή φύση, και ίσως, περιβάλλοντάς τον με αγγελικό και δουλοπρεπές αξίωμα, νομίζεις ότι έχεις απαλλάξει τον εαυτό σου από τις κατηγορίες της βλασφημίας. Ή μήπως δεν γνωρίζεις πάλι ότι, έστω και αν του αποδώσεις την ανώτατη θέση και τάξη που θα μπορούσε να νοηθεί ανάμεσα στους αγίους αγγέλους, και έστω και αν ομολογείς ότι βρίσκεται υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και θρόνων, αν όμως εξακολουθείς να πιστεύεις ότι είναι γενητός, δεν τον υβρίζεις καθόλου λιγότερο; Διότι καμία απολύτως σημασία δεν έχει για την αξία του Μονογενούς η υπεροχή του έναντι των άλλων, εφόσον νοείται ως δημιούργημα. Διότι η δόξα του δεν έγκειται στο ότι προηγείται ιεραρχικά κάποιων, αλλά στο ότι δεν είναι γενητός, και στο ότι υπάρχει μάλλον ως Θεός εκ Θεού κατά φύση.

Επειδή, όμως, προβάλατε ως κάτι μέγα και ακαταμάχητο το ότι ο Χριστός είπε με σαφήνεια: «Εγώ δεν είμαι εκ του κόσμου τούτου», και ισχυρίζεστε έντονα ότι διά της λέξης «τούτου» υποδεικνύεται σε εμάς κάποιος άλλος κόσμος, λέγοντας ότι Εκείνος προέρχεται από εκεί, ας δούμε πάλι μήπως στηρίζεστε σε σαθρούς συλλογισμούς, έχοντας πεισθεί να τα σκέφτεστε και να τα φρονείτε αυτά μόνο από τη δική σας ελαφρότητα. Διότι το «Ούτος» (Αυτός), ή τυχόν το «Τούτου» (Αυτού), και οτιδήποτε άλλο εκφέρεται από εμάς αντωνυμικά, είναι δεικτικό, και όχι πάντοτε ούτε αναγκαστικά δηλωτικό κάποιου άλλου. Και πράγματι, ο μακάριος Βαρούχ, υποδεικνύοντας σε εμάς τον έναν και μοναδικό Θεό λέγει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί συγκρινόμενος με αυτόν»· αλλά εάν βέβαια το «Αυτός» ήταν σε κάθε περίπτωση δηλωτικό κάποιου άλλου, πώς δεν θα υπολογιζόταν κάποιος άλλος δίπλα σε Αυτόν; Αλλά και ο δίκαιος Συμεών, προφητεύοντας το μυστήριο σχετικά με τον Χριστό λέγει: «Ιδού, αυτός κείται για την πτώση και την ανάσταση πολλών νεκρών στον Ισραήλ, και ως σημείο αντιλεγόμενο»· καίτοι σε ποιον από τους ανθρώπους δεν είναι ολοφάνερο, ότι ο δίκαιος δεν λέγει το «Ούτος» για να μας απομακρύνει από άλλα πρόσωπα, αλλά, για να το πω έτσι, για να υποδείξει μοναδικά αυτόν που είναι ήδη παρών και έχει τεθεί για αυτόν τον σκοπό.

Επομένως, όταν ο Χριστός λέει «Εγώ δεν είμαι από αυτόν τον κόσμο», δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι προέρχεται οπωσδήποτε από κάποιον άλλο κόσμο, αλλά σαν να ορίζει και να τοποθετεί με κάπως πιο σωματικό τρόπο δύο τόπους, εννοώ της κτιστής φύσης και της άρρητης που είναι ανώτερη από κάθε ανθρώπινη ουσία, τοποθετεί τους Ιουδαίους στον τόπο των δημιουργημάτων, λέγοντας «Εσείς είστε από αυτόν τον κόσμο». Τον εαυτό Του όμως, χωρίζοντάς τον εντελώς από τα δημιουργήματα και συνδέοντάς τον με τον άλλον τόπο, της θεότητας εννοώ, λέει «Δεν είμαι από αυτόν τον κόσμο». Επομένως, αντιπαραβάλλοντας τη θεότητα με τον κόσμο για να γίνει κατανοητή, παραδίδει αυτούς στον κόσμο, ενώ τον εαυτό Του τον αποδίδει στον Θεό που τον γέννησε και στην ανώτατη από όλες τις ουσίες. «Αλλά σε τίποτα δεν θα αδικήσει», λέει, «τη φύση των αγγέλων ο Θεός και Πατέρας, αν δεν την τιμήσει με εκείνα με τα οποία αποφάσισε να τιμήσει τον Υιό».

Ή πώς δεν είναι αδελφός με την υπόλοιπη κτίση, μη έχοντας λοιπόν τίποτα περισσότερο από αυτήν, όσον αφορά το να είναι πεπερασμένος; Αν όμως έχει έτσι η κατάσταση σύμφωνα με την αμαθή υπόνοια των αντιπάλων, γιατί μάταια μας έκρουε τα αυτιά λέγοντας «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω»· και πάλι «Εσείς είστε από αυτόν τον κόσμο, εγώ δεν είμαι από αυτόν τον κόσμο»; Διότι λέγοντας ότι ο ίδιος είναι από άνω, δεν εννοούσε απλώς το από τους ουρανούς· διότι τι περισσότερο θα είχε από τους αγίους αγγέλους, αφού θα βρούμε ότι και εκείνοι είναι από άνω, αν το σημαινόμενο εκληφθεί τοπικά; Αλλά σημαίνει ότι γεννήθηκε από την ουσία που είναι άνω και η οποία επιβαίνει στα πάντα. Πώς λοιπόν αποδεικνύεται αληθινός, αν έχει κοινά με την υπόλοιπη κτίση τα ιδιώματα των σωμάτων, και μαζί με εκείνα που παρήχθησαν στο είναι από το μη ον περιέχεται από τον Πατέρα; Αν βεβαίως παραδεχτούμε ότι τίποτα δεν βρίσκεται έξω από αυτόν. Και ο μεν θεσπέσιος μελωδός, λαλώντας βεβαίως εν Πνεύματι μυστήρια αληθινά και κεκρυμμένα, λέει ότι ο Υιός δεν απουσιάζει παντελώς από κανέναν τόπο, επιμαρτυρώντας σε αυτόν με αυτό το γεγονός το ασώματο και απεριόριστο, και ότι δεν περιλαμβάνεται σε τόπο, ως Θεός· «Διότι πού να πορευθώ», λέει, «από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»

Ο τύπος αυτός μάς υποδηλώνει το μέγα και σεπτό μυστήριο του Σωτήρα μας. Διότι ο Λόγος ήταν μεν άνωθεν, δηλαδή εκ του Πατρός και εξ ουρανών· γι' αυτό και πολύ εύλογα παρομοιάζεται με πτηνό. Κατήλθε δε κατ' οικονομίαν, καθ' ομοίωση προς εμάς, και έλαβε μορφή δούλου· όμως, ακόμη και έτσι, παρέμενε άνωθεν· γι' αυτό και έλεγε μιλώντας ξεκάθαρα στους Ιουδαίους: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω· εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο». Και πάλι: «Κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό, παρά μόνον εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου». Διότι, όπως μόλις είπα, μολονότι έγινε σάρκα, δηλαδή τέλειος άνθρωπος, δεν ήταν γήινος, δεν ήταν χοϊκός όπως εμείς, αλλά ουράνιος και υπερκόσμιος, κατά το ότι νοείται ως Θεός. Ωστόσο, μέσω αυτών των πτηνών, μπορεί κανείς να δει Αυτόν που έπαθε σαρκικά κατά τις Γραφές, αλλά παρέμεινε αλώβητος και πέραν του πάθους· και που πέθανε μεν ανθρωπίνως, αλλά ζει θεϊκώς· διότι ο Λόγος είναι ζωή.

Και αυτό νομίζω ότι είναι εκείνο που ορθά ειπώθηκε μέσω της φωνής του Δαβίδ προς τον Δεσπότη των όλων: «Με χαλινάρι και καπίστρι να σφίξεις τα σαγόνια αυτών που δεν σε πλησιάζουν». Θα μπορούσε δε να λεχθεί και για τον Χριστό, και μάλιστα πολύ εύλογα: «Αυτός που οικοδομεί στον ουρανό την ανάβασή του». Διότι αυτός μεν είναι άνωθεν και από τον ουρανό, επειδή ως Θεός γεννήθηκε από Θεό κατά φύση· γι' αυτό και έλεγε: «Εγώ είμαι από τα άνω». Αλλά και ο σοφός Ιωάννης έχει μαρτυρήσει λέγοντας για αυτόν: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι πάνω από όλους»· αλλά, παρότι έχει ουσιωδώς την ανάβαση στους ουρανούς, διότι του ανήκε εκ των προτέρων, όπως είπα, επειδή είναι Θεός· την κατέστησε βατή για εκείνους που βρίσκονται πάνω στη γη. Διότι ως «πρόδρομος για χάρη μας» ανέβηκε προς τον Πατέρα, και όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος «εγκαινίασε για εμάς μια νέα και ζωντανή οδό»· εμφανίστηκε ως άνθρωπος «για χάρη μας μπροστά στο πρόσωπο του Θεού» και Πατέρα, ο οποίος και «μας ανέστησε μαζί του και μας έβαλε να καθίσουμε μαζί του στα επουράνια».

Διότι οι Πέρσες σε σχέση με τους Μήδους είναι διαφορετικό έθνος. Θα μπορούσε κανείς να δει κάτι παρόμοιο και στην περίπτωση του Χριστού. Διότι, από τη μία πλευρά, γεννήθηκε κατά σάρκα από την αγία Παρθένο, η οποία έχει την ίδια φύση με εμάς, δηλαδή την ανθρώπινη· αλλά από την άλλη πλευρά, από κανέναν πατέρα όμοιό μας, αλλά για να το πούμε έτσι, από εντελώς διαφορετικής φύσης, του οποίου η φύση είναι απολύτως υπερβατική και ο οποίος υπερβαίνει κάθε τι το κτιστό. Γι' αυτό άλλωστε και έλεγε προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι νόμιζαν ότι είναι όμοιός μας και έγινε σαν και εμάς: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω.» Και ο μεν Κύρος κυριάρχησε σε αναρίθμητα έθνη, και κάθε πόλη τον υποδεχόταν. Έλαβε επίσης θησαυρούς σκοτεινούς, απόκρυφους, αόρατους, και απάλλαξε τον Ισραήλ από μακρόχρονη δουλεία. Ενώ ο Εμμανουήλ βασίλευσε σε όλη την υφήλιο, και κάθε πόλη τον υποδέχεται ως Σωτήρα και Λυτρωτή των πάντων· και έχει πλέον απαλλαγεί από τη δουλεία και τη διαβολική πλεονεξία κάθε ανθρώπινο γένος που είχε καταδυναστευτεί και εξαναγκαστεί να πράττει υπό την εξουσία του διαβόλου. Κατεβαίνοντας δε στον άδη, άδειασε τους σκοτεινούς, απόκρυφους και αόρατους θησαυρούς. «Συνέτριψε χάλκινες θύρες, και έσπασε σιδερένιους μοχλούς. Διότι είπε σε εκείνους που βρίσκονταν στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε αυτούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε.» Γι' αυτό άλλωστε και παλαιότερα είπε προς τον Ιώβ, τον πολυπαθέστατο και ακαταμάχητο αθλητή: «Ήλθες στην πηγή της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου.»

Ας αποβάλει λοιπόν ολοφάνερα τον Υιό και από τη θεότητα και από την κυριότητα, και ας τον κατατάξει στα δημιουργήματα, ώστε, αφού γίνει σαφής η βλασφημία τους, να πείσει τους πάντες να πουν: Πλανάσθε επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές. Διότι, ενώ έπρεπε να εξετάζουν την κρυμμένη δύναμη του Λόγου, βλασφημούν απερίσκεπτα, παρουσιάζοντας τον Υιό όχι πλέον ως Θεό, αλλά ως ναό του Θεού, όπως ήταν ο καθένας από τους αγίους, για τους οποίους λέει: «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους». Θα είναι λοιπόν, σύμφωνα με τη μανία εκείνων, και αυτός ένας από τους κατά χάριν ονομαζόμενους υιούς και θεούς, προς τους οποίους έχει πει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Ότι όμως απέχει εντελώς από αυτούς, και διαχωρίζεται λόγω της υπεροχής της φύσης του, το διδάσκει σαφώς ο Χριστός στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω» ονομάζοντας κάτω την υποταγμένη και κυριαρχούμενη φύση, και πάλι άνω την κυρίαρχη θεότητα που κυβερνά τα πάντα. Ενώ λοιπόν ο Χριστός λέει αληθινά ότι είναι από τα άνω, αυτός ισχυρίζεται ότι είναι από τα κάτω, συκοφαντώντας φανερά την ουσία του Υιού.

ΑΛΛΟ. Αποδεικνύοντας ο Υιός τον εαυτό Του ότι είναι Θεός κατά φύση, τον αντιδιαστέλλει προς την κτίση και λέει: «Εγώ είμαι από τα άνω, εσείς είστε από τα κάτω». Ας το πει λοιπόν αυτό και ο μακάριος Βαπτιστής, σαν να μην παραχωρεί ακόμη την υπεροχή στον Χριστό, αν βέβαια πρόκειται να γίνει ποτέ αυτό, σύμφωνα με την υπόνοια μερικών. Αλλά όμως λέει για τον εαυτό του ότι είναι από τη γη, και δεν αγνόησε το δικό του μέτρο. Επομένως ο Χριστός είναι ανώτερος, όχι επειδή πρόκειται να γίνει κάποτε, αλλά επειδή έχει πάντοτε την υπεροχή ως Θεός εκ Θεού. Διότι αυτό σημαίνει το «Είμαι από τα άνω».

Διότι στα μεν κτίσματα η χάρις παρέχει το ρήμα «εγέννησε»· στον δε αγέννητο και άκτιστο Λόγο του Πατρός, η ανάγκη της ανθρώπινης φύσεως δίνει το δικαίωμα να λέει ότι ο ίδιος κτίστηκε. Και τα μεν κτίσματα καλούνται προς υιοθεσία με τον λόγο και τη βούληση του Θεού. «Διότι εγώ είπα», λέει, «δεν γέννησα». Ο δε Υιός, φανερώνοντας την άρρητη και φυσική γέννησή Του από τον Πατέρα, έλεγε: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έρθει». Και πάλι, αποδεικνύοντας ότι ο Ίδιος είναι διαφορετικός σε σχέση με τη φύση των δημιουργημάτων, λέει: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω». Διότι κανένας σώφρων δεν θα πει ότι ο Λόγος του Θεού σεμνύνεται για τοπικά και χωρικά ύψη· αλλά το μεν ταπεινό της κτιστής ουσίας υποδηλώνεται μέσω του «κάτω», ενώ το ύψος της θείας φύσεως που υπερβαίνει τα πάντα, κατανοείται μέσω του «άνω». Εφόσον λοιπόν υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ του κτίσματος και του γεννήματος, ας χρησιμοποιούνται οι λέξεις αδιακρίτως, όταν δεν προκαλείται καμία βλάβη ως προς τα νοήματα.

Ήθελε όμως να τους διδάξει και κάτι άλλο, ότι το γεγονός δεν οφείλεται στη δική τους βία, αλλά άνωθεν το είχε προδιατυπώσει, και μέσα από αυτά τα λόγια είχε ήδη προδιαγράψει την ανάσταση. Έλεγαν, λοιπόν: «Μήπως θα σκοτώσει τον εαυτό του;» Τι κάνει, λοιπόν, ο Χριστός; Αναιρώντας την υποψία τους, και δείχνοντας ότι η πράξη αυτή είναι αμάρτημα, λέει: «Εσείς είστε από τα κάτω». Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Δεν είναι καθόλου παράξενο να σκέφτεστε τέτοια πράγματα εσείς, άνθρωποι σαρκικοί που δεν συλλογίζεστε τίποτα το πνευματικό· εγώ όμως δεν πρόκειται να πράξω κάτι τέτοιο. Διότι εγώ είμαι από τα άνω· εσείς είστε από τον κόσμο τούτο.

Ο Κύριος, διαλεγόμενος με τους Εβραίους και υποδεικνύοντάς τους ότι ως άφρονες μάταια διαβιούν σε αυτή την κοιλάδα του κλαυθμώνος, αναφέρει περίπου τα εξής: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα πάνω», κάνοντας τη διάκριση του καλού και του χείρονος μόνο εκ των λέξεων του πάνω και του κάτω. Και τώρα, μιλώντας για κάποιον που «κατέβαινε», ομίλησε με την ίδια έννοια. Αυτός δε θα ήταν ο Αδάμ, ο οποίος κατρακυλούσε από εκείνη τη μακάρια και υψηλή διαγωγή στον βαραθρώδη και χαμερπή βίο.

Το επέτρεψε, δηλαδή, όταν το θέλησε· διότι εκείνοι από παλιά επιθυμούσαν να τον θανατώσουν, αλλά συγκρατούνταν από τα αόρατα δεσμά της δύναμής του. Επειδή έπρεπε αυτός να παραμείνει περισσότερο στην κατά σάρκα ζωή, για να γίνει πρόξενος μεγαλύτερης ωφέλειας στους ανθρώπους, τόσο μέσω της επίδειξης περισσότερων σημείων όσο και με τα λόγια της διδασκαλίας. Μερικοί δε, το «Πού είναι ο πατέρας σου;» κατανοούν ότι ελέχθη από τους Ιουδαίους προς τον Κύριο με σκοπό την ύβρη και τον χλευασμό. Διότι, υβρίζοντάς τον ότι γεννήθηκε από πορνεία και δεν γνωρίζει τον πατέρα του, λένε αυτά· ή και επειδή ο νομιζόμενος πατέρας του, ο Ιωσήφ, ήταν ταπεινός, λένε τούτο: «Πού είναι ο Πατέρας σου;» σαν να έλεγαν: Αφανής και ταπεινής καταγωγής είναι ο πατέρας σου· γιατί μας τον αναφέρεις συνεχώς; «Είπε, λοιπόν, πάλι σε αυτούς ο Ιησούς: Εγώ πηγαίνω, και θα με ζητήσετε και δεν θα με βρείτε, και θα πεθάνετε μέσα στην αμαρτία σας. Εκεί όπου εγώ πηγαίνω, εσείς δεν μπορείτε να έρθετε. Έλεγαν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι: Μήπως θα σκοτώσει τον εαυτό του, επειδή λέει, Εκεί όπου εγώ πηγαίνω, εσείς δεν μπορείτε να έρθετε; Και τους είπε: Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω· εσείς είστε από τον κόσμο, εγώ δεν είμαι από αυτόν τον κόσμο. Σας είπα, λοιπόν, ότι θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας. Διότι, εάν δεν πιστέψετε ότι εγώ είμαι, θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας.»