Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 8:28

Φτωχός είμαι εγώ και σε κόπους από τη νεότητά μου. Φτωχός μεν εξαιτίας του ότι έλαβε μορφή δούλου· σε κόπους δε από τη νεότητά του, διότι από αυτά τα ίδια τα σπάργανα τον επιβουλεύονταν τόσο ο Ηρώδης όσο και οι όμοιοί του. Αφού υψώθηκα, ταπεινώθηκα και περιήλθα σε αμηχανία. Ως ύψωση μεν αναφέρει την άνοδο επί του σταυρού, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου». Το δε «ταπεινώθηκα», το λέει για την κάθοδό του μέχρι τον άδη.

Παρατήρησε δε πώς ο Πατέρας μιλάει για τον Υιό, ο οποίος έχει ενανθρωπήσει, λέγοντας: «Εγώ λέω τα έργα μου στον βασιλιά». Διότι σχεδόν υπόσχεται να Τον διδάξει ποια ακριβώς λόγια θα χρησιμοποιήσει, καθοδηγώντας μας στο να πράττουμε τα έργα Του. Ως έργα του Θεού ονομάζουμε τον ευσεβή τρόπο ζωής, ο οποίος μας έγινε φανερός μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Όταν δε ο Χριστός μιλούσε στους Ιουδαίους για όσα είναι ωφέλιμα για τη σωτηρία, απέδιδε τα λόγια Του στον Πατέρα, λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα»· και πάλι: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και Του δείχνει όλα όσα ο ίδιος κάνει». Ο Πατέρας Τον ονομάζει εγκαίρως βασιλιά, ώστε να μη φανεί ότι, εξαιτίας του μέτρου της ενανθρώπησης, στερείται την αξία που Του ανήκει κατά φύση. Διότι παρέμεινε εξίσου και μετά τη θεία Οικονομία, εφόσον προέρχεται από τον βασιλιά Πατέρα, βασιλιάς· και μολονότι υπάρχει ως βασιλιάς και Θεός, λέγεται ότι αναλαμβάνει βασιλική εξουσία εξαιτίας της σάρκωσής Του.

Πώς; Ορθ.: Διότι κάθε κτιστό ον, εφόσον είναι λογικό, όταν θέλει, μιλάει και από τον εαυτό του, επειδή έχει και το δικό του θέλημα, το οποίο κατασιγάζει, προκειμένου να εκφράσει το θέλημα του Θεού. Το Πνεύμα όμως δεν λειτουργεί έτσι, αλλά ως Πνεύμα του Θεού, έχει το ίδιο θέλημα με τον Θεό· και αυτό ακριβώς σημαίνει το, «Δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού Του». Διότι και ο Υιός είπε για τον εαυτό Του ότι, «Δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά λέω αυτά ακριβώς που με δίδαξε ο Πατέρας». Άραγε λοιπόν ο Λόγος του Θεού, η σοφία του Θεού, δεν γνώριζε τι θα πει;

Και για αυτό έχει ειπωθεί περί του Πνεύματος: «Δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού του»· και περί του Υιού, ότι «Αφ' εαυτού μου δεν κάνω τίποτε, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λέγω»· όχι επειδή δεν γνωρίζει να πει κάτι, αλλά επειδή δεν θέλει άλλο ο Πατέρας, και άλλο ο Υιός, και άλλο το Πνεύμα.

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. α. Ότι, αντίθετα με τις αμαθείς δοξασίες των Ελλήνων, τα δικά μας ζητήματα δεν υπόκεινται από ανάγκη στις ώρες του πεπρωμένου, αλλά κατευθυνόμαστε προς το αγαθό και το αντίθετό του από δική μας ελεύθερη προαίρεση, και ότι κυβερνιόμαστε από τα νεύματα του Θεού· με αφορμή το ρητό «Ζητούσαν να τον πιάσουν και κανείς δεν άπλωσε τα χέρια πάνω του, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». β. Ότι μετά τον σταυρό του Σωτήρα, κατά την ανάσταση από τους νεκρούς, εγκατοίκησε μόνιμα μέσα μας το Άγιο Πνεύμα· με αφορμή το ρητό «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». γ. Ότι το πάθος πάνω στον σταυρό δεν ήταν έργο της δύναμης των Ιουδαίων, ούτε πέθανε ο Χριστός εξαιτίας της πλεονεξίας κάποιων, αλλά ο ίδιος εκούσια υπέφερε αυτό το πάθος για εμάς, προκειμένου να διασώσει τους πάντες· με αφορμή το ρητό «Αυτά τα λόγια τα μίλησε στο γαζοφυλάκιο, διδάσκοντας στο ιερό, και κανείς δεν τον έπιασε, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». δ. Ότι ο Υιός είναι κατά φύση Θεός, εντελώς διαχωρισμένος από την ομοιότητα προς την κτίση, όσον αφορά τον λόγο της ουσίας· με αφορμή το ρητό «Εσείς είστε από τον κόσμο τούτο· εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο». ε. Ότι ο Υιός δεν είναι κατώτερος σε δύναμη και σοφία από τον Θεό και Πατέρα, αλλά μάλλον είναι η ίδια η αυτοσοφία και δύναμή Του· με αφορμή το ρητό «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ».

Λέει δε το «Δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», όχι ως υπηρέτης ή βοηθός, ή ως κάποιος που βρίσκεται σε τάξη μαθητή και περιμένει να λάβει εντολή από τον Πατέρα, ή και ως διδασκόμενος για να μπορέσει να κατορθώσει τα παράδοξα [θαύματα]. Απεναντίας, υποδεικνύει με τη μέγιστη ακρίβεια εκείνο: ότι, έχοντας γεννηθεί από την ουσία του Θεού και Πατέρα, και έχοντας ανατείλει σαν φως από τους άδυτους κόλπους Του άρρητα και άναρχα, και συνυπάρχοντας αιώνια με Αυτόν, υπάρχοντας και νοούμενος ως εικόνα και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, έχει την ίδια βούληση με Αυτόν, για να το πω έτσι, και την ίδια ενέργεια στα πάντα. Διότι, προκειμένου να διδάξει σαφώς ότι είναι συνθελητής σε όλα με τον Γεννήτορα, λέει: «δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου». Πράγμα που είναι σαν να έλεγε: «Δεν έχω απομακρυνθεί προς κάποια δική μου θέληση, η οποία δεν υπάρχει στον Θεό και Πατέρα. Όσα ανήκουν στη φύση του Πατέρα να βούλεται και να σκέπτεται, αυτά οπωσδήποτε υπάρχουν και σε εμένα, επειδή έλαμψα από τους δικούς Του κόλπους, και είμαι αληθινός καρπός της ουσίας Του». Δύσκολα βεβαίως είναι αυτά στην εξήγησή τους, και η διατύπωσή τους με τη γλώσσα δεν είναι χωρίς κόπο, πράγμα που μερικές φορές είναι ανέφικτο ακόμη και για τις ίδιες τις διάνοιες. Όμως, οδηγώντας τα τέτοια ζητήματα, όσο είναι δυνατόν, σε μια ευσεβή θεώρηση, θα εξασφαλίσουμε για τον εαυτό μας τον ουράνιο μισθό, και έτσι θα διατηρήσουμε τον νου μας άτρωτο και ακλόνητο στις παρεκκλίσεις προς οτιδήποτε άλλο.

Διότι ο Υιός είναι σαν κάποια θύρα και πύλη για τη γνώση του Πατέρα· γι' αυτό και έλεγε: «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο δι' εμού». Διότι, όπως ο νους, ανατρέχοντας από την εικόνα στο αρχέτυπο, μέσω αυτού που παρεμβάλλεται φαντάζεται εκείνο. Ήταν λοιπόν αναγκαίο να αποδείξει ότι οι Ιουδαίοι δεν κατανοούσαν τίποτα περί του Πατέρα, εφόσον δεν θέλησαν να οδηγηθούν αναγωγικά από τη γνώση του Υιού προς την κατανόηση Εκείνου. Γι' αυτό, ο Ευαγγελιστής με οξύνοια σχεδόν επισημαίνει ότι, ενώ ο Χριστός έλεγε «Αυτός που με έστειλε είναι αληθινός», δεν κατάλαβαν ότι τους μιλούσε για τον Πατέρα. «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι». Μιμούμενος τους άριστους από τους ιατρούς, αποκαλύπτει την αιτία της ψυχικής αρρώστιας που υπήρχε μέσα τους, και φανερώνει με σαφήνεια εκείνο που τους εμποδίζει να προχωρήσουν ταχέως στην κατανόησή του και στην πίστη.

Διότι, επειδή βλέποντας προς τη σάρκα και την από εκεί καταγωγή, πείθονταν να έχουν ταπεινό φρόνημα γι' αυτόν, και έχοντας αυτό ως κάλυμμα στα μάτια της διάνοιάς τους, δεν θα γνώριζαν ότι ήταν Θεός, έστω κι αν εμφανίστηκε ως άνθρωπος, γι' αυτό αναγκαστικά τους απευθυνόταν λέγοντας: «Όταν υψώσετε τον υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι», δηλαδή, όταν παύσετε να έχετε για εμένα αυτή τη μικρή και χαμερπή αντίληψη, όταν σκεφτείτε για εμένα με τρόπο υψηλό και υπερβατικό, και πιστέψετε ότι εμφανίστηκα ως Θεός εκ Θεού, έστω και αν έγινα για εσάς άνθρωπος όμοιος με εσάς, τότε θα κατανοήσετε σαφώς ότι εγώ είμαι το φως του κόσμου· διότι αυτό σας έλεγα προηγουμένως. Διότι τι θα μπορούσε πλέον να εμποδίσει, λέει, αυτόν που έγινε εντελώς δεκτός ως αληθινός Θεός, να είναι και φως του κόσμου; Διότι κανείς δεν θα φτάσει σε τέτοια μανία και θράσος, ώστε να τολμήσει και τότε να πει: «Η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή»· διότι σε καμία περίπτωση δεν θα πει ψέματα σε όσα λέει ο εκ φύσεως και αληθινός Θεός.

ΑΛΛΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΤΟ ΙΔΙΟ. <Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι.> Αφού κατεύνασε με πολλούς και αγαθούς λόγους τον θυμό των Ιουδαίων, τον βλέπει να φουντώνει και πάλι το ίδιο έντονα. Διότι δεν σταματούν να κακολογούν απερίσκεπτα, αλλά άλλοτε μεν ακυρώνουν τον λόγο του και τον αποκαλούν ασεβώς ψεύτη· διότι το να λένε «Η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή», τι άλλο θα μπορούσε να είναι από αυτό; Άλλοτε πάλι, ενώ εκείνος από αγάπη τους συμβούλευε τα προς σωτηρίαν και γι' αυτό τους έλεγε: «Εάν δεν πιστέψετε ότι εγώ είμαι, θα πεθάνετε στις αμαρτίες σας», εκείνοι ξεσηκώνονταν με σφοδρότητα, και αντιτάσσοντας στα γεμάτα αγάπη λόγια του λόγια παραφροσύνης, έλεγαν: «Εσύ ποιος είσαι;». Έπρεπε, λοιπόν, σε αυτούς που είχαν κατρακυλήσει τόσο ακράτητα σε παράλογο θράσος, να απευθυνθεί ένας συνετιστικός λόγος, ο οποίος θα τους έπειθε να έχουν πιο μετριοπαθές φρόνημα, και θα έβαζε επιτέλους χαλινάρι στη γλώσσα τους, έστω και παρά τη θέλησή τους.

«Όταν λοιπόν υψώσετε», λέει, «τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι». Αντί να πει: Θα περιμένω το τέλος της ασέβειάς σας, δεν θα επιφέρω όμως πρόωρα σε εσάς την οργή, θα δεχτώ το πάθος και τον θάνατο, θα υπομείνω εκτός από τα άλλα και αυτό· αλλά όταν παραδώσετε στον σταυρό τον Υιό του ανθρώπου, τον οποίο εσείς θεωρήσατε απλό άνθρωπο, τότε θα γνωρίσετε έστω και χωρίς να το θέλετε, λέει, ότι δεν σας εξαπάτησα λέγοντας ότι εγώ είμαι το φως του κόσμου. Διότι, όταν βλέπετε τους εαυτούς σας να έχουν σκοτιστεί, και το αμέτρητο πλήθος των εθνών να έχει φωτιστεί, επειδή εγώ βρέθηκα ανάμεσά τους, πώς δεν θα ομολογήσετε λοιπόν έστω και παρά τη θέλησή σας ότι είμαι πραγματικά το φως του κόσμου; Το ότι επρόκειτο να αποχωρήσει ο Σωτήρας από τη Συναγωγή των Ιουδαίων μετά την εκ νεκρών ανάστασή του, δεν είναι σε κανέναν αμφίβολο· διότι αυτό έχει πραχθεί και έχει ολοκληρωθεί· ωστόσο μπορεί κανείς κατά κάποιον τρόπο, ή μάλλον ήδη σαφώς, να το παρατηρήσει και από τα δικά του λόγια: «Ενόσω έχετε το φως, να περπατάτε στο φως, για να μην σας καταλάβει το σκοτάδι.» Διότι η απόσυρση και η αναχώρηση του φωτός προκαλεί τη γένεση του σκοταδιού, και αντίστροφα η παρουσία του φωτός επιφέρει την εξαφάνιση του σκοταδιού. Επομένως, αποδεικνύεται ότι ο Χριστός είναι πραγματικά το φως, έχοντας σκοτίσει τους Ιουδαίους με την απομάκρυνσή του από αυτούς, και έχοντας καταφωτίσει τα έθνη με την παρουσία του σε αυτά, και η πείρα των δεινών έγινε πικρό μάθημα για τους Ιουδαίους.

ΑΛΛΩΣ ΤΟ ΙΔΙΟ. «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι.» Επειδή, λέει, αποβλέποντας μόνο στη σάρκα, πιστεύετε ότι είμαι απλός άνθρωπος και νομίζετε ότι είμαι ένας από εσάς, ενώ το αξίωμα της θεότητας και η δόξα που πηγάζει από αυτήν ούτε καν περνά από τον νου σας· θα είναι για εσάς ολοφάνερο σημείο του ότι υπάρχω αληθινά ως Θεός από Θεό και φως από φως, το πάνδεινο και παρανομώτατο τόλμημά σας, δηλαδή ο σταυρός και ο θάνατος της σάρκας πάνω σε αυτόν. Διότι, όταν δείτε την έκβαση της παραφροσύνης σας να αποβαίνει άπρακτη, και συντριμμένη την παγίδα του θανάτου· επειδή θα αναστηθώ εκ νεκρών· τότε, ακόμη και ακουσίως, σαν από ανάγκη πλέον θα συμφωνήσετε με τους λόγους που σας έχω πει, και θα ομολογήσετε ότι είμαι Θεός κατά φύση. Διότι θα αποδειχθώ ανώτερος από τον θάνατο και τη φθορά, και ως ζωή που υπάρχω κατά φύση, θα αναστήσω τον δικό μου ναό. Αλλά, εάν το να κυριαρχεί κανείς επί του θανάτου και να υπερισχύει απέναντι στα δεσμά της φθοράς είναι κάτι που αρμόζει στον κατά φύση Θεό, και σε κανένα άλλο από τα όντα, πώς, έχοντας παραμερίσει κάθε αντίρρηση και κάθε ενδοιασμό, δεν θα αναδειχθώ ότι έχω τη δύναμη γι' αυτόν τον λόγο να τα νικώ όλα και μάλιστα αβίαστα; Επομένως, ο Σωτήρας έλεγε ότι ο δικός του σταυρός θα είναι σημείο για τους Ιουδαίους, και η πιο ολοφάνερη απόδειξη του ότι ο ίδιος είναι κατά φύση Θεός.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε. Ότι ο Υιός δεν είναι κατώτερος σε δύναμη και σοφία από τον Θεό και Πατέρα, αλλά μάλλον είναι ο ίδιος η σοφία και η δύναμή Του. <Και από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά όπως με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ.> ΛΑΛΕΙ βέβαια πιο ανθρώπινα, επειδή οι Ιουδαίοι δεν μπορούσαν να κατανοήσουν διαφορετικά, ούτε βέβαια ανέχονταν να ακούνε από αυτόν τα θεοπρεπή χωρίς να αντιδρούν. Διότι για τέτοια λόγια συλλαμβάνονται να τον λιθοβολούν, καταδικάζοντάς τον για βλασφημία, επειδή, αν και ήταν άνθρωπος, έκανε τον εαυτό του Θεό. Αφαιρώντας λοιπόν το μεγαλύτερο μέρος της θεοπρεπούς αξίας του, και απογυμνώνοντας τον λόγο από πολλή λαμπρότητα ως προς αυτό, προσαρμόζεται πάρα πολύ καλά στις αδυναμίες των ακροατών του και, επειδή ερευνώντας την εσωτερική τους διάνοια ανακαλύπτει ότι δεν τον γνωρίζουν ως Θεό, διατυπώνει τον λόγο του με ανθρώπινο τρόπο, ώστε να μην αναφλεγεί και πάλι ο θυμός στη σκέψη τους, και απομακρυνθούν παράλογα από το να τον παρακολουθούν έστω και εν μέρει. Θα γνωρίσετε λοιπόν, λέει, «όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου ότι εγώ είμαι»· θα γνωρίσετε πάλι ομοίως, ότι δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά όπως με δίδαξε ο Πατέρας, έτσι λαλώ.

Και ποια είναι η ανάγκη τέτοιων λόγων, πες μου, ίσως πει κάποιος· και τι πάλι μας διδάσκει με αυτά ο Χριστός; Λοιπόν θα απαντήσουμε ξεκάθαρα, αναλύοντας με ευσέβεια το καθένα από τα λεγόμενα: Δεν πάψατε, λέει, να επιτίθεστε στα έργα μου, ως δήθεν καμωμένα με τρόπο άτοπο και ανόσιο, με κατακρίνατε πολλές φορές ως κάποιον που δεν παραιτείται από το να παρανομεί, ως κάποιον που έχει συνηθίσει να πράττει όσα αντιβαίνουν στον νομοθέτη. Διότι, ενώ απάλλασσα τον παράλυτο από την τόσο μακρόχρονη αρρώστια, ελεούσα άνθρωπο κατά την ημέρα του Σαββάτου. Αλλά βλέποντας, λέει, για τον λόγο αυτόν να γίνονται επικριτικοί αυτοί που όφειλαν να θαυμάζουν, και να έχουν σφάλει πολύ ως προς όσα αρμόζουν σε εμένα, προσφάτως, εισάγοντάς σας σε όσα αφορούν τη σωτηρία, σας έπειθα να βαδίζετε προς την επιθυμία να συμμετάσχετε στο φως. Έπειτα, σας έδειχνα το αληθινό φως· διότι εξηγώντας τη δική μου φύση, έλεγα: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», εσείς δε πάλι, ενεργώντας και σκεπτόμενοι εντελώς παράλογα, ξεσηκωθήκατε εναντίον των λόγων μου, και τολμήσατε να πείτε απερίφραστα: «Η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή». Όταν, λοιπόν, υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, δηλαδή, όταν του επιφέρετε τον θάνατο, και τον δείτε ανώτερο από τα δεσμά του θανάτου· διότι θα αναστηθώ εκ νεκρών, επειδή είμαι κατά φύσιν Θεός· τότε θα γνωρίσετε, λέει, ότι τίποτα δεν κάνω από τον εαυτό μου, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, έτσι μιλώ.

Για να εξετάσουμε όμως και την ίδια τη φύση των πραγμάτων και να διερευνήσουμε ακριβέστερα τα όσα ειπώθηκαν από τον Χριστό, θα προσθέσουμε στα προηγούμενα και το εξής: Τι τόσο μεγάλο έπραξε, όταν έγινε άνθρωπος, ο Μονογενής, το οποίο θα μπορούσε να ξεπεράσει τη δύναμη που ενυπάρχει μέσα του; Διότι ίσως βέβαια κάποιοι ισχυριστούν ότι τότε αρμοδίως ειπώθηκε, επειδή δήθεν δανείστηκε τη δύναμη από τον Θεό και Πατέρα, το «δεν κάνω τίποτα από μόνος μου», ακριβώς επειδή έδιωξε δαιμόνιο, επειδή απάλλαξε τον παράλυτο από την ασθένεια, επειδή ελευθέρωσε τον λεπρό από την πάθηση, επειδή έδωσε στους τυφλούς την όραση, επειδή χόρτασε ένα αναρίθμητο πλήθος ανθρώπων με πέντε άρτους, επειδή γαλήνεψε την αγριεμένη θάλασσα με έναν λόγο, επειδή ανέστησε τον Λάζαρο από τους νεκρούς. Άραγε θα πούμε ότι η επίδειξη δύναμης σε τέτοιου είδους έργα είναι ανώτερη από την έμφυτη ισχύ του; Τότε πώς, πες μου, στερέωσε τον τόσο μεγάλο ουρανό και τον άπλωσε σαν σκηνή για να κατοικείται, πώς θεμελίωσε τη γη, και πώς έγινε δημιουργός του ήλιου, της σελήνης και όσων βρίσκονται στο στερέωμα; Πώς δημιούργησε αγγέλους και αρχαγγέλους, θρόνους και κυριότητες, και επιπλέον και τα Σεραφίμ; Αυτός λοιπόν που σε τόσο μεγάλα και υπερφυή έργα δεν χρειάστηκε ούτε δύναμη ούτε σοφία από κανέναν άλλον, πώς θα ήταν δυνατόν να αδυνατεί σε αυτά τα τόσο μικρά, ή πώς θα είχε ανάγκη από κάποιον να του διδάξει αυτά που έπρεπε να μιλήσει προς τους Ιουδαίους, εκείνος που και από τους αγίους προφήτες δοξολογείται ως σοφία;

Αλλά θα σε αναγκάσει, λέει, η φωνή του Υιού, στο να συναινέσεις, έστω και χωρίς τη θέλησή σου, σε αυτά που δεν απαξίωσε να πει. Διότι ο ίδιος ομολόγησε ότι δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό του, αλλά πως λαλεί αυτά τα οποία διδάσκεται από τον Θεό και Πατέρα. Αλλά σε εσένα, ω γενναίε, ακόμη και τα ορθώς ειπωμένα φαίνεται να μην είναι σωστά, επειδή αρνήθηκες το φως της αληθείας. Εμείς όμως πάλι θα βαδίσουμε τον δικό μας δρόμο, και θα πιστεύουμε τα συνήθη και προσφιλή περί του Μονογενούς, προσεγγίζοντας τα προκείμενα με την πρέπουσα σε εμάς ευσέβεια. Διότι, εάν ο Μονογενής είχε πει «δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά λαμβάνοντας τη δύναμη από τον Θεό και Πατέρα και θαυματουργώ και θαυμάζομαι», θα υπήρχε μεν και πάλι κάποιο επιχείρημα που θα αποδείκνυε ότι καθόλου δεν πρέπει να κατηγορείται γι' αυτό, όμως ο αντίπαλος θα φαινόταν πως θα μπορούσε να μας αντιταχθεί με πιο αληθοφανή τρόπο. Επειδή όμως απλώς και απολύτως, χωρίς να προσθέσει τίποτα άλλο, λέει «δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», δεν θα πούμε σε καμία περίπτωση ότι κατηγορεί τη δική του φύση ως κατά τι ασθενή, αλλά ότι υποδηλώνει κάτι άλλο, αληθές και ακατηγόρητο.

Επειδή όμως ως προς αυτό λέει ότι «Όπως με δίδαξε ο Πατέρας αυτά λαλώ», ας μην νομίσει κανείς ότι ο Υιός βρισκόταν σε έλλειψη μαθήσεως έστω και στο παραμικρό. Διότι είναι μεγάλη η παραλογία σε αυτούς τους συλλογισμούς· η δύναμη του λόγου σημαίνει κάτι τέτοιο. Οι Ιουδαίοι δηλαδή, μη έχοντας τη δύναμη να κατανοήσουν κανένα από τα αγαθά, όχι μόνο σκανδαλίζονταν με τα παράδοξα που ενεργούσε, αλλά θα μπορούσε να τους δει κανείς να παθαίνουν το ίδιο και όταν πρόφερε κάποιο από τα θεοπρεπή λόγια. Έτσι, όταν έλεγε και διακήρυττε την αλήθεια «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», εξοργίζονταν και σκέφτονταν ότι έπρεπε να τολμήσουν τα πάνδεινα. Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, για να τους ελέγξει ότι μάταια είχαν λυσσάξει γι' αυτό, λέει ότι τα δικά Του λόγια είναι του Θεού και Πατέρα, χρησιμοποιώντας την πιο ανθρώπινη λέξη «Εδίδαξε». Όμως δεν θα βρούμε τη δύναμη της λέξης έξω από τη λεπτή θεολογική θεωρία. Και αν τυχόν ο εχθρός της αλήθειας δεν δέχεται τα ανθρώπινα στοιχεία, τότε μάλιστα αδικεί τον λόγο της ενσάρκου οικονομίας. Διότι ο Μονογενής ταπείνωσε τον εαυτό Του γενόμενος άνθρωπος, και γι' αυτό πολλές φορές μιλάει ως άνθρωπος. Όμως ας γνωρίζει πάλι ότι το να πει «Όπως με δίδαξε ο Πατέρας έτσι λαλώ» δεν θα αδικήσει καθόλου τον Υιό ως προς το θεοπρεπές Του αξίωμα· διότι θα αποδείξουμε από κάθε άποψη ότι και αυτός Του ο λόγος είναι απολύτως υγιής και ορθός.

Και ίσως πει κάποιος και ρωτήσει με μεγαλύτερη φιλομάθεια: Για ποιον λόγο ο Σωτήρας λέει τέτοια πράγματα ο ίδιος, ή τι ήταν αυτό που τον έπεισε να προχωρήσει σε αυτή την εξήγηση; Σε αυτά λοιπόν και εμείς θα απαντήσουμε, αποδεικνύοντας ότι χρήσιμα και αναγκαία προσθέτει και τούτο στα όσα έχουν ήδη προειπωθεί. Διότι, επειδή είπε ότι «όπως με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ», αναγκαία πλέον αποδεικνύει τον Πατέρα συνυπάρχοντα και ομοούσιο με τον εαυτό του, ώστε να γίνεται πιστευτός στο εξής ότι λαλεί τα δικά του ως Θεός που προέρχεται από Θεό, και παρακινείται από τη φυσική ιδιότητα εκείνου που τον γέννησε στο να λέει τα θεοπρεπή, ακριβώς όπως τα τέκνα των ανθρώπων έχουν κάποια αδίδακτη γνώση από τη φύση, όπως προαναφέραμε, και γνωρίζουν αληθινά τα ιδιώματα της ανθρωπότητας. Επομένως, δεν πρέπει να σκανδαλιζόμαστε όταν ο Υιός λέει ότι έμαθε κάτι από τον Πατέρα. Διότι δεν θα είναι γι' αυτή την αιτία κατώτερός του, ούτε βέβαια θα βρεθεί ότι έχει διαφορετική φύση σύμφωνα με εκείνους. Και ας εξετάσουμε το πράγμα με τον εξής συλλογισμό. Διότι δεν κρίνεται ο λόγος της ουσίας από το αν γνωρίζει κάποιος κάτι τυχόν ή αν δεν το γνωρίζει, αλλά από το τι είναι ο καθένας κατά φύση. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε τον Παύλο και τον Σιλουανό. Και ο μεν Παύλος ας γνωρίζει και ας έχει εκπαιδευτεί τέλεια στο μυστήριο του Χριστού, ενώ ο Σιλουανός κάπως λιγότερο σε σχέση με τον Παύλο.

Επειδή δε υπέθεταν ότι ήταν ακόμη και ένας απλός άνθρωπος, αφού ανέμειξε, ας πούμε, το αξίωμα της θεότητας με ανθρωποπρεπή λόγια, τους απευθύνεται οικονομικώς με πιο μετριοπαθή τρόπο από ό,τι αρμόζει στον εαυτό του, λέγοντας: «Επειδή εγώ κάνω πάντοτε τα αρεστά σε αυτόν»· δέξου μου πάλι και σε αυτό τη λύση αυτού που φαίνεται να είναι δυσχερές, και παρατήρησε προσεκτικά πώς ερμηνεύεται σωστά και με σαφήνεια το «Από μόνος μου δεν κάνω τίποτα». Διότι γι' αυτό τον λόγο, λέει, σας διαβεβαίωσα προηγουμένως, όταν σας μιλούσα, ότι δεν κάνω τίποτα από μόνος μου, επειδή έχω τη συνήθεια και την πρακτική να μην εργάζομαι τίποτα που να μην συνάδει με τον Θεό και Πατέρα, και να μην ξέρω να κάνω τίποτα, παρά μόνο αυτό που αρέσει σε αυτόν που με γέννησε. Είναι λοιπόν προφανές ότι σε αυτό και μόνο θα νοηθεί ότι ο Υιός δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό του, δηλαδή στο ότι πράττει πάντοτε τα αρεστά στον Θεό και Πατέρα, διότι εάν τυχόν δεν έπραττε τέτοια, θα έκανε κάτι και από τον εαυτό του, δηλαδή αυτό που είναι αντίθετο με τη βούληση εκείνου που τον γέννησε. Επομένως, δεν διαβεβαίωσε με αυτά τα λόγια ότι δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό του επειδή υπολείπεται της πατρικής αρετής, ούτε επειδή δεν μπορεί να κατορθώσει κάτι με τη δική του ισχύ, αλλά επειδή έχει την ίδια γνώμη και συνθέλει πάντοτε μαζί με εκείνον που τον γέννησε για το καθετί, και δεν έχει συνηθίσει να επιτελεί τίποτα μόνος του, σαν να είναι διαχωρισμένος από αυτόν.

Ότι δε εμείς είμαστε πονηροί, χωρίς να έχουμε πλαστεί έτσι από τον Θεό, αλλά έχοντας ξεπέσει σε αυτή τη φαυλότητα εξαιτίας της αμαρτίας που μας τυράννησε, το διατρανώνει λέγοντας και ο ίδιος ο Χριστός: «Αν, λοιπόν, εσείς, όντας πονηροί, ξέρετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας σας ο ουράνιος θα δώσει αγαθά σε εκείνους που του τα ζητούν;» Ο Χριστός, λοιπόν, είναι ο όφις, ο οποίος εμφανίστηκε με ομοίωμα πονηρίας, διότι έγινε άνθρωπος. Αλλά, αν κάποιος τον ατενίσει νοερά, θα γίνει ανώτερος της φθοράς, θα υπερβεί τον θάνατο, δεν θα υπολογίσει τα δαγκώματα και δεν θα νοιαστεί για το πλήθος των ιοβόλων. Θα δούμε δε τον Χριστό κατανοώντας ορθά το μυστήριο γύρω από αυτόν. Και πιστεύοντας σταθερά ότι, αν και είναι Θεός κατά φύση, έγινε άνθρωπος· και αν και βρέθηκε σε ομοίωμα πονηρίας, παρέμεινε εξίσου αγαθός. Διότι έγινε όμοιος με εμάς, όχι για να φανεί πονηρός μαζί με εμάς, αλλά για να κάνει εμάς αγαθούς, μεταστοιχειώνοντάς μας με το Άγιο Πνεύμα προς κάθε είδος αρετής. Το φίδι, βέβαια, υψώθηκε ως σημείο. Διότι ο Χριστός υψώθηκε πάνω στον τίμιο σταυρό, και αυτό ο ίδιος το έλεγε στους Ιουδαίους: «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι». Το ότι αποτελούσε τύπο που αποβλέπει στο δικό του μυστήριο, μπορείς να το μάθεις από τον ίδιο που το λέει ξεκάθαρα: «Διότι, όπως ο Μωυσής ύψωσε το φίδι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί και ο Υιός του ανθρώπου.»

Μήπως διότι δεν είδαμε τον ίδιο τον Θεό Λόγο ταπεινό σε μορφή δούλου, ώστε να γίνουμε και εμείς ταπεινοί; Ή διότι δεν είδαμε το ακατάληπτο πρόσωπό του να φτύνεται, ώστε και εμείς, όταν υβριζόμαστε ή επιπληττόμαστε, να μην εξαγριωνόμαστε; Αλλά μήπως διότι δεν είδαμε την άγια πλάτη του να παραδίδεται σε μαστιγώσεις, ώστε και εμείς να υποκύπτουμε σε όλα στους ηγουμένους μας; Ή δεν είδαμε το πρόσωπό του, που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει, πώς ραπιζόταν, ώστε και εμείς, όταν εξουθενωνόμαστε, να μη γινόμαστε σαν θηρία; Αλλά μήπως διότι δεν τον ακούσαμε να λέει ότι «εγώ δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», ώστε και εμείς να μη γίνουμε αυθάδεις, ιδιογνώμονες και αυτεξούσιοι; Αλλά μήπως διότι δεν τον ακούσαμε να λέει, «εγώ όμως δεν απειθώ, ούτε αντιλέγω», ώστε και εμείς να μην αντιλέγουμε και να μην είμαστε απειθείς; Αλλά μήπως διότι δεν τον ακούσαμε να λέει, «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά», ώστε και εμείς να γίνουμε πράοι και ταπεινοί, και να μη φθονούμε, να μη δαγκώνουμε και να μην κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον; Αλλά ποια απολογία έχουμε να του δώσουμε;

Όταν, λοιπόν, επιτελώντας παράδοξα έργα και θεϊκές δυνάμεις, υψώθηκε, και, αφού υψώθηκε μέσω του πάθους, ταπεινώθηκε. Γι' αυτό έλεγε: «Όπως ο Μωυσής ύψωσε τον όφι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του ανθρώπου»· και πάλι: «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι»· και στο προκείμενο χωρίο: «Αφού υψώθηκα, ταπεινώθηκα και βρέθηκα σε αμηχανία». Το δε «Μέσα από εμένα πέρασαν οι οργές σου», σύμφωνα με τον Σύμμαχο, ή σύμφωνα με τον Ακύλα «Επάνω μου παρήλθαν οι οργές σου», ή σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα «Επάνω μου διήλθαν οι οργές σου», καταδεικνύει σαφώς ότι δεν ενέσκηψαν επάνω του μόνιμα, αλλά παρήλθαν μέσω αυτού· και ότι δεν στάθηκαν, αλλά διήλθαν. Το δε «με συντάραξαν», σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα, είναι όμοιο με αυτό που έχει ειπωθεί στα Ευαγγέλια: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», και, «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου»· και τα υπόλοιπα εκπληρώθηκαν σύμφωνα με την ιστορική διήγηση, όταν οι απόστολοι τον εγκατέλειψαν και έφυγαν, και ο Πέτρος τον αρνήθηκε και τρίτη φορά. Αλλά και με άλλον τρόπο έλεγε όλα τα προκείμενα, οικειοποιούμενος τα κακά των άλλων· εννοώ δηλαδή την απώλεια του προδότη Ιούδα, και την έκπτωση ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους· για τα οποία, εξαιτίας της υπερβολικής του ευσπλαχνίας και φιλανθρωπίας, θρηνούσε σαν για πονηρούς γιους, οι οποίοι χάνονται εξαιτίας των δικών τους κακιών, αναλαμβάνοντάς τα στο δικό του πρόσωπο.

Γι' αυτό, όλα όσα μετέχουν στη ζωή, ζουν από την παροχή του Υιού· μόνος δε αυτός έχει μέσα του ζωή που αναβλύζει, επειδή ο Πατέρας τού το δώρισε αυτό προς όφελος εκείνων που πρόκειται να ζωοποιηθούν μέσω αυτού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο ίδιος, λέγοντας: «Όπως με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας και εγώ ζω μέσω του Πατέρα, έτσι και εκείνος που με τρώει θα ζήσει μέσω εμού. Αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Βλέπεις πώς, ακόμη και όταν βρισκόταν στον ουρανό, ήταν άρτος της ζωής. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και πριν αποσταλεί, επομένως, από τον Πατέρα, βρισκόταν στον ουρανό και ζούσε μέσω του Πατέρα, όχι ως απλός εκφωνούμενος λόγος ούτε ως ένα και το αυτό με τον Θεό, αλλά ως έχων υπόσταση και δική του ζωή, την οποία του έδωσε ο Πατέρας. Προχωρώντας δε στη συνέχεια, προκειμένου να παραστήσει την υπεροχή της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Όπως με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ. Και εκείνος που με έστειλε είναι μαζί μου· δεν με άφησε μόνο, διότι εγώ κάνω πάντοτε τα αρεστά σε αυτόν». Πρόσεξε δε με ακρίβεια πώς έχει ειπωθεί το «πάντοτε». Διότι, λέγει, δεν πράττω τα αρεστά στον Πατέρα τώρα, όταν μέσω της σάρκας συναναστρέφομαι με τους ανθρώπους στη γη, αλλά και πάντοτε. Και μαρτυρεί ότι λαλεί αυτά τα οποία έχει μάθει από τον Πατέρα, ως από δάσκαλο· επομένως, αναγνωρίζει τον Πατέρα και ως δάσκαλο, όντας δηλαδή έτερος από αυτόν, εφόσον καθένας που μαθητεύει σε κάποιον, τυγχάνει να είναι έτερος από εκείνον που διδάσκει.

Εάν, λοιπόν, εννοεί τον Πατέρα, θα είναι ο Πατέρας γι' αυτόν εκείνος που γεννήθηκε και έπαθε και υπέμεινε κάθε τι το ανθρώπινο, πράγμα για το οποίο, όταν το ξεστόμισε ο Σαβέλλιος, η Εκκλησία του Θεού τον κατέκρινε επί ασεβεία. Εάν όμως δεν είναι θεμιτό να λέγεται ότι ο Πατέρας ενανθρώπησε, είναι ανάγκη να ομολογούμε τον Υιό, ως μαθητές Εκείνου που το διδάσκει αυτό. Εάν δε ο Μάρκελλος αρνείται ότι Αυτός έχει ιδία υπόσταση, τότε είναι ώρα να υποθέσει ότι ήταν ένας ψιλός άνθρωπος, αποτελούμενος από σώμα και ψυχή, έτσι ώστε να μη διαφέρει σε τίποτα από την κοινή φύση των ανθρώπων. Αλλά και αυτό το δόγμα έχει αποβληθεί από την Εκκλησία· διότι όσοι το ασπάστηκαν, παλαιότερα οι Εβιωναίοι και πρόσφατα ο Σαμοσατεύς και οι λεγόμενοι εξ αυτού Παυλιανοί, υπέστησαν την καταδίκη των βλάσφημων. Τι απομένει, λοιπόν, μετά από αυτά, παρά να εισαγάγει κανείς μόνο τη σάρκα, χωρίς κανέναν ένοικο, να κινείται όπως τα αυτόματα μηχανήματα των θαυματοποιών; Και πώς η σάρκα και αυτό καθ' εαυτό το σώμα, δίχως εκείνον που ενεργεί, θα μπορούσε να πει: «καθώς με δίδαξε, αυτά λαλώ»; Πώς δε η σάρκα θα μπορούσε να πει: «διότι εγώ πράττω πάντοτε τα αρεστά σε αυτόν»; Πώς δε η σάρκα θα έλεγε ότι η ίδια απεστάλη από τον Πατέρα; Άραγε είναι όσιο να ονομάζουμε τον Θεό πατέρα της σάρκας, ή μάλλον πατέρα εκείνου που κατοικεί και ενεργεί εντός αυτής; Ποιος, λοιπόν, ήταν αυτός; Μήπως ο ενυπάρχων στον Θεό λόγος, ο οποίος είναι ο ίδιος ο Θεός κατά τον Σαβέλλιο, ή, αυτό που είναι όσιο και αληθές να λέγεται, ο ζων και ενυπόστατος Μονογενής Υιός του Θεού;

γʹ. Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν έλυσε το αίνιγμα και δεν είπε: «Δεν μιλώ γι' αυτόν τον ναό, αλλά για τη σάρκα μου», παρά ο μεν ευαγγελιστής, γράφοντας αργότερα το Ευαγγέλιο, ερμηνεύει αυτό που ειπώθηκε, ενώ ο ίδιος τότε σιώπησε; Για ποιον λόγο, λοιπόν, σιώπησε; Διότι δεν θα αποδέχονταν τον λόγο του. Επειδή, αν ούτε καν οι μαθητές δεν ήταν ικανοί να κατανοήσουν κατά κάποιον τρόπο αυτό που ειπώθηκε, πολύ περισσότερο τα πλήθη. «Διότι, όταν», λέει, «αναστήθηκε ο Ιησούς από τους νεκρούς, τότε θυμήθηκαν και πίστεψαν στον λόγο και στη Γραφή». Διότι δύο πράγματα ήταν αυτά που τους παρουσίαζαν δυσκολία έως τότε· το ένα ήταν το ζήτημα της αναστάσεως, και το άλλο, το σπουδαιότερο από αυτό, το αν ήταν Θεός εκείνος που κατοικούσε μέσα σε αυτόν τον ναό· τα οποία και τα δύο υπονόησε λέγοντας: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»· πράγμα που και ο Παύλος λέει ότι αποτελεί όχι μικρό σημείο της θεότητας, λέγοντας τα εξής: «Ο οποίος αποδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, σύμφωνα με το Πνεύμα της αγιωσύνης, διά της αναστάσεώς του εκ νεκρών, δηλαδή ο Ιησούς Χριστός». Γιατί όμως και εκεί και εδώ δίνει αυτό το σημείο, και παντού, άλλοτε μεν λέγοντας: «Όταν υψωθώ», και, «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι»· άλλοτε πάλι: «Δεν θα σας δοθεί κανένα σημείο, παρά μόνο το σημείο του Ιωνά»· και εδώ πάλι: «Σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»;

Έπειτα, επειδή, παρόλο που επιτέλεσε πολλά σημεία και δίδαξε, δεν τους προσείλκυσε, αρχίζει λοιπόν να μιλάει για τον σταυρό, λέγοντας: «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι, και ότι από τον εαυτό μου δεν λαλώ τίποτα, και ότι μαζί μου είναι αυτός που με έστειλε, και δεν με άφησε μόνο ο Πατέρας». Αποδεικνύει έτσι ότι δικαίως έλεγε: «Αυτό ακριβώς που σας λέω από την αρχή».

β΄. Τόσο πολύ δεν έδιναν προσοχή στα λεγόμενα. «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου». Εσείς δεν προσδοκάτε ότι τότε ακριβώς θα απαλλαγείτε από εμένα και θα με εξοντώσετε; Εγώ όμως λέω, ότι τότε ακριβώς θα μάθετε ότι εγώ είμαι, εξαιτίας των σημείων, και της αναστάσεως, και της αλώσεως. Διότι όλα αυτά ήταν ικανά να φανερώσουν τη δύναμή Του. Και δεν είπε: «Τότε θα γνωρίσετε ποιος είμαι». Διότι όταν δείτε, λέγει, ότι δεν πρόκειται να πάθω τίποτα από τον θάνατο, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι· δηλαδή, ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, και Αυτός που συγκρατεί και κατευθύνει τα πάντα, και ότι δεν είμαι αντίθετος προς Εκείνον.

Αλλά η Σαμαρείτιδα δεν συμπεριφέρθηκε έτσι· διότι δεν του είπε: «Έχεις δαιμόνιο»· παρά μόνο τούτο: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ;» Διότι αυτοί μεν ήταν υβριστές και μοχθηροί, εκείνη όμως ήθελε να μάθει. Γι' αυτό και απόρησε, και του απάντησε με την πρέπουσα ευπρέπεια, και τον αποκαλεί Κύριο. Διότι αυτόν που υποσχόταν πολύ σπουδαιότερα πράγματα, και ήταν αξιόπιστος, δεν έπρεπε να τον υβρίζουν, αλλά και να τον θαυμάζουν· αυτοί όμως τον αποκαλούν δαιμονισμένο. Διότι εκείνα μεν ήταν τα λόγια της Σαμαρείτιδας που βρισκόταν σε απορία· τούτα όμως είναι λόγια ανθρώπων απίστων και διεστραμμένων. «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ;» Ώστε, αυτό τον καθιστά ανώτερο από τον Αβραάμ. Όταν λοιπόν τον δείτε να υψώνεται, θα ομολογήσετε ότι είναι ανώτερος. Γι' αυτό έλεγε: «Όταν με υψώσετε, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι». Και δες τη σύνεσή του. Αφού πρώτα τους απέκοψε από τη συγγένεια, αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι ανώτερος από εκείνον, ώστε εξαιτίας της μεγάλης υπεροχής του να θεωρηθεί ανώτερος και από τους προφήτες. Διότι, επειδή συνεχώς τον αποκαλούσαν προφήτη, για τον λόγο αυτό έλεγε: «Ο δικός μου λόγος δεν βρίσκει τόπο μέσα σας». Εκεί λοιπόν έλεγε ότι ανασταίνει τους νεκρούς· ενώ εδώ, «Δεν θα δει ποτέ θάνατο αυτός που πιστεύει»· το οποίο ήταν πολύ ανώτερο από το να μην επιτρέψει να κρατηθεί κάποιος από τον θάνατο· γι' αυτό εξαγριώνονταν περισσότερο. Τι είπαν λοιπόν εκείνοι; «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» Και το έλεγαν αυτό υβριστικά: «Εσύ», λέει, «απονέμεις αξία στον εαυτό σου». Προς τούτο λοιπόν ο Χριστός απαντά: «Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα».

Και πάλι κάποιος άλλος, φανερώνοντας την ισχύ του σταυρού, έλεγε: Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι. Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Όταν με σταυρώσετε και νομίσετε ότι με έχετε νικήσει, τότε προπάντων θα γνωρίσετε την ισχύ μου. Διότι, μετά τη σταύρωση, η πόλη καταστράφηκε, τα ιουδαϊκά έπαψαν, εξέπεσαν από την πολιτεία και την ελευθερία τους, το κήρυγμα άνθησε, ο λόγος εξαπλώθηκε στα πέρατα της οικουμένης· και η γη και η θάλασσα, και η κατοικημένη και η ακατοίκητη, ανακηρύσσουν παντοτινά τη δύναμή του.

Λόγος ΛΗ΄. Περί του ότι δεν πρέπει να ντρεπόμαστε να ομολογούμε τον τίμιο σταυρό, και για το πώς δι᾽ αυτού μας έσωσε ο Χριστός, και ότι πρέπει να καυχόμαστε για αυτόν, και περί αρετής, και πώς επιθυμεί τη δική μας σωτηρία, καθώς και περί ελεημοσύνης. Αυτό είναι, αδελφοί μου, το σημείο το οποίο ο Δεσπότης υποσχέθηκε να δώσει σε όλους, λέγοντας: «Γενεά πονηρή και μοιχαλίδα ζητεί σημείο, και σημείο δεν θα της δοθεί, παρά μόνο το σημείο του προφήτη Ιωνά»· εννοώντας τον σταυρό και τον θάνατο και την ταφή και την ανάσταση. Και πάλι, φανερώνοντας την ισχύ του σταυρού με διαφορετικό τρόπο, έλεγε: «Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι»· δηλαδή, όταν με σταυρώσετε, λέγει, και νομίσετε ότι με έχετε νικήσει, τότε κυρίως θα γνωρίσετε τη δύναμή μου. [Και καλώς ομίλησε ο Χριστός.] Διότι, μετά τη σταύρωση του Χριστού, τα ιουδαϊκά έθιμα έπαυσαν, το κήρυγμα άνθησε, ο λόγος εξαπλώθηκε έως τα πέρατα της οικουμένης, και γη και θάλασσα, και κατοικημένη και ακατοίκητη χώρα ανακηρύσσουν αδιαλείπτως τη δύναμή Του. Κανείς, λοιπόν, ας μην ντρέπεται για τα σεπτά σύμβολα της σωτηρίας μας και για το κεφάλαιο όλων των αγαθών, χάρη στο οποίο ζούμε και χάρη στο οποίο υπάρχουμε· αντιθέτως, σαν στέφανο, έτσι ας περιφέρουμε τον σταυρό του Χριστού.

Λόγος του ιδίου περί του να μην ντρεπόμαστε να ομολογούμε τον τίμιο σταυρό, και πώς μέσω αυτού μας έσωσε ο Χριστός, και ότι πρέπει να καυχιόμαστε για αυτόν, και περί αρετής, και πώς επιθυμεί τη σωτηρία μας, και περί ελεημοσύνης. α΄. Αυτό είναι, αδελφοί, το σημείο το οποίο ο Δεσπότης υποσχέθηκε να δώσει σε όλους, λέγοντας: Γενεά πονηρή και μοιχαλίδα ζητά σημείο, και σημείο δεν θα της δοθεί, παρά μόνο το σημείο του προφήτη Ιωνά· εννοώντας τον σταυρό, και τον θάνατο, και την ταφή, και την ανάσταση. Και πάλι, φανερώνοντας με άλλον τρόπο τη δύναμη του σταυρού, έλεγε: Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι.

Διότι αυτοί, οι ίδιοι που απομακρύνονταν, όταν Εκείνος είπε πάλι: «Δεν κάνω τίποτε από τον εαυτό μου, αλλά μιλώ ακριβώς όπως με δίδαξε ο Πατέρας μου», αμέσως προσέτρεξαν κοντά του. Και ο Ευαγγελιστής, θέλοντας να μας δείξει ότι πίστεψαν εξαιτίας της ταπεινότητας των λόγων του, το επισημαίνει λέγοντας: «Ενώ έλεγε αυτά, πολλοί πίστεψαν σε αυτόν». Και σε πολλά άλλα σημεία μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι συμβαίνει ακριβώς αυτό. Γι' αυτόν τον λόγο, πολλές φορές διατύπωνε πολλά με ανθρώπινο τρόπο, και πάλι άλλες φορές όχι με ανθρώπινο, αλλά με θεοπρεπή τρόπο και αντάξιο της δικής του μεγαλειότητας, αφενός μεν συγκαταβαίνοντας στην ασθένεια αυτών που τον άκουγαν, αφετέρου δε προνοώντας για την ορθότητα των δογμάτων. Διότι, για να μην προκαλέσει βλάβη στους μεταγενέστερους η διαρκής συγκατάβαση σε ό,τι αφορά την πίστη στην αξία Του, δεν παραμέλησε ούτε αυτήν την πλευρά· αλλά, αν και γνώριζε εκ των προτέρων ότι δεν επρόκειτο να τον ακούσουν, αλλά μάλλον θα τον χλευάσουν και θα απομακρυνθούν, εντούτοις τα είπε, κατοχυρώνοντας αυτό ακριβώς που προανέφερα, και καταδεικνύοντας την αιτία για την οποία ανέμειξε στη διδασκαλία του και ταπεινά λόγια. Η αιτία δε αυτή ήταν το ότι δεν μπορούσαν ακόμη να χωρέσουν και να αποδεχθούν το μεγαλείο των όσων έλεγε.

Αλλά μέχρι πότε δεν θα σταματήσουμε τον λόγο γι' αυτά; Και ίσως κάποιοι να υποπτεύονται ότι λέμε πράγματα ξένα προς την παρούσα εορτή, όμως όποιος συγκρατεί τον ειρμό του λόγου από την αρχή, θα διαπιστώσει ότι δεν έχουμε βγει καθόλου έξω από τα όρια του θέματος της παρούσας εορτής. Διότι, εφόσον τέθηκε το ερώτημα για ποια αιτία ο πανάγιος σταυρός δεν κατασκευάστηκε από ένα, αλλά από τρία ξύλα, από εκεί ο λόγος εύκολα κατέληξε στην αγία Τριάδα. Και επομένως δεν ειπώθηκε τίποτε το ξένο· διότι έπρεπε, έπρεπε πρώτα να υμνήσουμε τον Θεό που τον δόξασε, και έπειτα να υμνήσουμε τον δοξασμένο σταυρό. Λοιπόν τώρα ας υπενθυμίσουμε τα της υψώσεως και ας χαιρετίσουμε ειδικά τον σεβάσμιο σταυρό, ώστε μέσω αυτού, Εκείνος που σταυρώθηκε πάνω του να καταφωτίσει το μάτι της διανοίας μου, και στη συνέχεια, αφού σταματήσουμε την πορεία του λόγου, να τον ολοκληρώσουμε. «Υψούτε Κύριον τον Θεόν ημών και προσκυνείτε τω υποποδίω των ποδών αυτού, ότι άγιός εστιν». Και: «Ιδού συνήσει ο παις μου και υψωθήσεται και δοξασθήσεται και μετεωρισθήσεται σφόδρα». Και: «Αυτός αμαρτίας πολλών ανήνεγκε και διά τας αμαρτίας ημών παρεδόθη». Και: «Εάν υψωθώ εκ της γης, πάντας ελκύσω προς εμαυτόν». Και: «Όταν υψώσητε τον υιόν του ανθρώπου, τότε γνώσεσθε ότι εγώ ειμι». Και: «Ώσπερ Μωυσής ύψωσε τον όφιν εν τη ερήμω, ούτως δει υψωθήναι τον υιόν του ανθρώπου, ίνα πας ο πιστεύων εις αυτόν μη απόληται, αλλ' έχη ζωήν αιώνιον».

ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΡΙΤΟΣ Και ότι, ό,τι είναι ο Πατέρας, αυτό είναι και ο Υιός, και ό,τι είναι ο Υιός, αυτό είναι και το Άγιο Πνεύμα, και ότι αυτά είναι ένα πνεύμα ομότιμο, ομοούσιο και ομόθρονο. Πάντοτε ο Θεός υμνείται και δοξάζεται από εμάς: ο άναρχος Πατέρας, ο συνάναρχος Υιός του Πατέρα, το συναΐδιο και ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό πανάγιο Πνεύμα, αυτά είναι μία φύση και δόξα και συμφυΐα, η ομοούσια Τριάδα, η μία θεότητα, η ομότιμη και τρισυπόστατη ουσία, η αρχή των πάντων και η υποστατική και δημιουργική δύναμη, η ομόθρονη, η ομόδοξη, η μία εξουσία και παντοκρατορική κυριότητα και βασιλεία, που είναι και ονομάζεται ένας Θεός, ο οποίος άλλοτε θεωρούμενος και πιστευόμενος ως μονάδα λατρεύεται από εμάς μοναδικά, και άλλοτε ομολογούμενος ως Τριάδα ανυμνείται τριαδικά στις διακριτές υποστάσεις, όπως ακριβώς μυσταγωγηθήκαμε από τον ίδιο, τον ένα της τρισυπόστατης θεότητας, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος προέτρεψε να βαπτίζουμε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και πάλι λέγοντας τα εξής: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», δείχνοντας έτσι τον εαυτό του ως έτερο πρόσωπο σε σχέση με τον Πατέρα, και «Εγώ από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα» και πάλι: «Θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας στείλει άλλον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», ονομάζοντας πάλι το Πνεύμα άλλον Παράκλητο.

Αλλά και αν εσείς δεν πιστεύετε, ο Πατέρας μου, πάντως, είναι αληθινός, ο οποίος όρισε ημέρα κατά την οποία θα σας γίνει ανταπόδοση, και ο οποίος με απέστειλε να κηρύξω αυτά και να φανερώσω στον κόσμο τη δικαιοσύνη και τη δύναμή του. «Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς: Όταν υψώσετε τον Υιό του ανθρώπου, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι, και από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά όπως με δίδαξε ο Πατέρας μου, αυτά λέω, και εκείνος που με έστειλε είναι μαζί μου. Δεν με άφησε μόνο ο Πατέρας, διότι εγώ κάνω πάντοτε τα αρεστά σε αυτόν.» Επειδή, έχοντας κάνει πολλά θαύματα, δεν τους προσέλκυσε, τους μιλάει για τον σταυρό. Διότι εσείς μεν, λέει, τότε θα νομίσετε ότι βρίσκεστε σε απόλυτη αμεριμνησία και ότι απαλλαχθήκατε από εμένα, δηλαδή όταν με σταυρώσετε. Εγώ, όμως, λέω ότι «θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι»· δηλαδή, ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, που συντηρεί και κυβερνά τα πάντα, και ότι δεν είμαι αντίθετος προς τον Πατέρα, ούτε από τον εαυτό μου ενεργώ ή μιλώ· διότι δεν έχω δικό μου θέλημα, χωριστό από το πατρικό. Και πώς επρόκειτο να τον αναγνωρίσουν κατά τη σταύρωση; Από τα θαύματα που συνέβησαν τότε, από την ανάσταση και από την άλωση. Διότι όλα αυτά ήταν ικανά να φανερώσουν τη δύναμή του.