Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 8:54

Τον κατακρίνουν, λοιπόν, ότι βλασφήμησε, και στο εξής του επιτίθενται σαν σκορπιοί, και θεωρούν ότι πρέπει να επιπλήξουν τον Χριστό και μάλιστα πολύ δίκαια, με το σκεπτικό ότι αφενός ατιμάζει το μέτρο της ανθρώπινης φύσης, αφετέρου δε αναπηδά και υπερβάλλει τόσο πολύ, ώστε να φέρεται υπεράνω της δόξας που ανήκει στον Δεσπότη των πάντων, αλλά και ότι καταπατά την τιμή των αγίων πατριαρχών και προφητών. Διότι προσδοκούν πλέον να τον ακούσουν να αναφωνεί ρητώς, μέσα από τα λόγια με τα οποία νομίζουν ότι τον ερεθίζουν, λέγοντας με κακόπιστο τρόπο το «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;», ότι δηλαδή «είμαι ανώτερος και από τον Αβραάμ και από τους προφήτες», έστω και αν, λέγοντας ακριβώς αυτό, ο Κύριος έλεγε την αλήθεια, επειδή κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Θεό, ο οποίος βρίσκεται υπεράνω κάθε ορατής και νοητής φύσης. «Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα». Όλος ο σκοπός του λόγου αποβλέπει μεν στο πρόσωπο του αγίου Αβραάμ και των προφητών, αλλά ο Σωτήρας μετασχηματίζει εύλογα στον εαυτό του το αναφερόμενο, μη αγνοώντας ότι ο Φαρισαίος είναι επιρρεπής στην οργή, ακόμη και χωρίς αφορμή που να τον προκαλεί σε αυτήν, και εκλαμβάνει καθετί που λέγεται γι' αυτόν ως συνεχή αφορμή για να θελήσει να τον δολοφονήσει με ακόμη μεγαλύτερη αγριότητα. Διότι ο φθόνος καθιστά φιλαμαρτήμονες εκείνους στους οποίους εμφιλοχωρεί, και τους παρακινεί να δυσφορούν πιο έντονα, ακόμη και για πράγματα για τα οποία ελάχιστα θα έπρεπε. Κάτι τέτοιο, λοιπόν, θέλει και πάλι να υποδηλώσει ο Χριστός.

Οι Ιουδαίοι επιτίθονταν και αντιδρούσαν σε όσα έλεγε, αναφέροντας συνεχώς και κατά κόρον τον μακάριο Αβραάμ και τους προφήτες, και φωνάζοντας ξεκάθαρα: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ, ο οποίος πέθανε; Και οι προφήτες πέθαναν». Έπειτα, επιπλέον σε αυτά, σαν να προσέβαλλε τη δόξα των αγίων και σαν να εξύψωνε τον εαυτό του πάρα πολύ πάνω από αυτούς, τον κατηγορούσαν λέγοντας: «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» Έπρεπε λοιπόν απέναντι σε αυτά να απολογηθεί με σαφήνεια ο Κύριος, και να πει καθαρά ότι «Είμαι ανώτερος και μεγαλύτερος του Αβραάμ και των προφητών». Αλλά ο υπερήφανος Ιουδαίος δεν θα θεωρούσε ανεκτό αυτόν τον λόγο· διότι αμέσως κάποιος θα αγανακτούσε γι' αυτό, και προσποιούμενος ότι τιμά τους πατέρες του και υποκρινόμενος ότι υπερασπίζεται τη δόξα των αγίων, θα επιτίθετο με μεγαλύτερη ορμή κατά του Χριστού, και από αγανάκτηση θα θεωρούσε ότι είχε πλέον το δίκιο με το μέρος του για να διαπράξει φόνο. Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος, μεταφέροντας τους λόγους στο δικό του πρόσωπο, λέει: «Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα». Διότι σχεδόν λέει το εξής: Κανείς από τους ανθρώπους πάνω στη γη ας μην έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Επειδή, αν θελήσουμε να αναλογιστούμε μέσα μας ποια είναι η δόξα του ανθρώπου, θα βρούμε ότι αυτή δεν είναι απολύτως τίποτα· «διότι κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου». Επομένως, λέει, δεν είναι καθόλου παράξενο αν πέθανε ο Αβραάμ, και μετά από αυτόν οι προφήτες.

Είναι δε πιθανό ότι, προσαρμόζοντας ευφυώς στον εαυτό του το μέτρο που ανήκε στον Αβραάμ ή στους προφήτες, και λέγοντας «Η δόξα μου δεν είναι τίποτα», φέρνει στη μνήμη του Ιουδαίου το γεγονός ότι αφενός ο Αβραάμ έλεγε σαφέστατα για τον εαυτό του «Εγώ είμαι γη και στάχτη», αφετέρου δε οι μακάριοι προφήτες αναφωνούσαν προς τον Θεό: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». Και βέβαια δεν λέμε ότι εξαιτίας αυτού Εκείνος που τους δοξάζει κατηγορεί τη δόξα των αγίων. Αλλά υπήρχε λοιπόν ανάγκη, και ο σκοπός της ωφέλειας απαιτούσε, να δείξει Εκείνος πόση διαφορά έχει η θεία και άρρητη φύση Του σε σχέση με όσα υπόκεινται στον θάνατο και τη φθορά. <Είναι ο Πατέρας μου που με δοξάζει.> Για χάρη της ακριβούς σαφήνειας και της κατανόησης των νοημάτων, θα χρησιμοποιήσω τα ίδια επιχειρήματα και θα πορευτώ με τα ίδια λόγια. Επειδή οι Ιουδαίοι πρόβαλλαν συνεχώς ως ακαταμάχητο ζήτημα και ως όχι εύκολα ανατρέψιμη πρόταση το να λένε: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ, ο οποίος πέθανε; Και οι προφήτες πέθαναν· ποιον κάνεις τον εαυτό σου;», νομίζοντας στ' αλήθεια ότι και Αυτός θα πεθάνει και θα υποκύψει στον θάνατο και τη φθορά, και δεν θα είναι ανώτερος ως προς αυτό από τον Αβραάμ και τους αγίους προφήτες, και μην έχοντας γενικά απολύτως καμία υψηλή ιδέα γι' Αυτόν· αναγκαστικά λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, μέσω της αϊδιότητας Εκείνου που Τον γέννησε, αποδεικνύει ότι και ο Ίδιος είναι αΐδιος· γι' αυτό λέει: «Είναι ο Πατέρας μου που με δοξάζει».

Ο Μονογενής βεβαίως δοξάζεται από τον ίδιο Του τον Γεννήτορα, αφού, μαζί με όλα τα άλλα αγαθά, κατέχει και το απαράλλακτο της ουσίας Του. Το πόση δε είναι η διαφορά Του σε σχέση με όλη την κτίση, το επισημαίνει με λίγα λόγια και ο μακάριος υμνωδός ανακράζοντας: «Οι ουρανοί θα καταστραφούν, εσύ όμως θα παραμένεις· και όλοι σαν ένδυμα θα παλιώσουν, και σαν πανωφόρι θα τους αλλάξεις και θα αλλαχθούν· εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα τελειώσουν». Διότι φθαρτό είναι κάθε τι που έχει δημιουργηθεί, και αν ακόμη δεν έχει φθαρεί, επειδή συγκρατείται από το θείο θέλημα, άφθαρτος όμως και αιώνιος κατά φύση είναι ο Θεός, ο οποίος δεν το κερδίζει αυτό από το θέλημα κάποιου άλλου, όπως συμβαίνει με την κτίση, αλλά υπάρχει πάντοτε μέσα στα δικά Του αγαθά, στα οποία ανήκει και η ιδιότητά Του αυτή. <Τον οποίο εσείς λέτε ότι είναι Θεός σας, και όμως δεν Τον έχετε γνωρίσει.> Τους ελέγχει πάλι, και μάλιστα πολύ αυστηρά, επειδή επιτηδεύονται μόνο τη φιλοθεΐα των λόγων, και μάλιστα κενών λόγων, ενώ απέχουν πάρα πολύ από το να γνωρίζουν αληθινά τον Θεό, και σχεδόν τους απευθύνει πάλι αυτό που είχε εξαγγελθεί μέσω του προφήτη. Διότι τότε έλεγε: «Με πλησιάζει ο λαός αυτός, με τα χείλη τους με τιμούν, η δε καρδιά τους απέχει μακριά από εμένα»· τώρα δε, ωφέλιμα και σε αρμονία με τα παλαιά, τους αναφωνεί το: «Δεν Τον έχετε γνωρίσει».

Αν, όμως, κάποιος απορρίπτει αυτή τη διατύπωση και το νόημα που συνεκφράζεται με το όνομα της θεότητας, και επαναλαμβάνει αυτά που κυκλοφορούν από πολλούς προς καθαίρεση της μεγαλωσύνης του Πνεύματος, ότι δηλαδή δεν ανήκει σε αυτούς που δημιουργούν, αλλά σε αυτά που έχουν δημιουργηθεί, και ότι αρμόζει να θεωρείται πως ανήκει όχι στη θεία, αλλά στην κτιστή φύση, σε αυτόν θα απαντήσουμε με τούτο τον λόγο: ότι αυτούς που έχουν τέτοιες αντιλήψεις δεν διδαχθήκαμε να τους συγκαταλέγουμε στους Χριστιανούς. Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ονόμαζε κανείς άνθρωπο το ατελεσφόρητο έμβρυο, αλλά κάτι που έχει τη δυνατότητα, εάν τελεσφορούσε, να εξελιχθεί και να γίνει άνθρωπος, ενώ όσο βρίσκεται σε ατελή κατάσταση είναι κάτι άλλο και όχι άνθρωπος· έτσι και εκείνον που δεν έχει δεχθεί την αληθινή μόρφωση της ευσέβειας μέσα από ολόκληρο το μυστήριο, ο λόγος δεν τον αναγνωρίζει ως Χριστιανό. Διότι μπορεί κανείς να ακούσει και τους Ιουδαίους να ομολογούν τον Θεό, και μάλιστα τον δικό μας Θεό. Συμφωνεί μαζί τους στο Ευαγγέλιο και ο Κύριος, ότι δεν θεωρούν ως Θεό άλλον από τον Πατέρα του Μονογενούς, λέγοντας: «Τον οποίον εσείς λέτε ότι είναι Θεός μας». Άραγε, λοιπόν, πρέπει να ονομάσουμε Χριστιανούς τους Ιουδαίους, επειδή και αυτοί ομολογούν ότι σέβονται Αυτόν που εμείς προσκυνούμε; Γνωρίζω ότι και οι Μανιχαίοι περιφέρουν το όνομα του Χριστού. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Επειδή είναι σεβαστό σε αυτούς το όνομα που εμείς προσκυνούμε, για τον λόγο αυτό θα τους συγκαταλέξουμε και αυτούς στους Χριστιανούς;

Αλλά η Σαμαρείτιδα δεν συμπεριφέρθηκε έτσι· διότι δεν του είπε: «Έχεις δαιμόνιο»· παρά μόνο τούτο: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Ιακώβ;» Διότι αυτοί μεν ήταν υβριστές και μοχθηροί, εκείνη όμως ήθελε να μάθει. Γι' αυτό και απόρησε, και του απάντησε με την πρέπουσα ευπρέπεια, και τον αποκαλεί Κύριο. Διότι αυτόν που υποσχόταν πολύ σπουδαιότερα πράγματα, και ήταν αξιόπιστος, δεν έπρεπε να τον υβρίζουν, αλλά και να τον θαυμάζουν· αυτοί όμως τον αποκαλούν δαιμονισμένο. Διότι εκείνα μεν ήταν τα λόγια της Σαμαρείτιδας που βρισκόταν σε απορία· τούτα όμως είναι λόγια ανθρώπων απίστων και διεστραμμένων. «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ;» Ώστε, αυτό τον καθιστά ανώτερο από τον Αβραάμ. Όταν λοιπόν τον δείτε να υψώνεται, θα ομολογήσετε ότι είναι ανώτερος. Γι' αυτό έλεγε: «Όταν με υψώσετε, τότε θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι». Και δες τη σύνεσή του. Αφού πρώτα τους απέκοψε από τη συγγένεια, αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι ανώτερος από εκείνον, ώστε εξαιτίας της μεγάλης υπεροχής του να θεωρηθεί ανώτερος και από τους προφήτες. Διότι, επειδή συνεχώς τον αποκαλούσαν προφήτη, για τον λόγο αυτό έλεγε: «Ο δικός μου λόγος δεν βρίσκει τόπο μέσα σας». Εκεί λοιπόν έλεγε ότι ανασταίνει τους νεκρούς· ενώ εδώ, «Δεν θα δει ποτέ θάνατο αυτός που πιστεύει»· το οποίο ήταν πολύ ανώτερο από το να μην επιτρέψει να κρατηθεί κάποιος από τον θάνατο· γι' αυτό εξαγριώνονταν περισσότερο. Τι είπαν λοιπόν εκείνοι; «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» Και το έλεγαν αυτό υβριστικά: «Εσύ», λέει, «απονέμεις αξία στον εαυτό σου». Προς τούτο λοιπόν ο Χριστός απαντά: «Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα».

Β΄. Τι λέγουν εδώ οι αιρετικοί; Άκουσε [την ερώτηση]: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ;» και δεν τόλμησε να τους πει ότι ναι, αλλά το κάνει αυτό συγκαλυμμένα. Τι λοιπόν; Δεν είναι τίποτε η δόξα του; Ως προς εκείνους δεν είναι τίποτε. Διότι, όπως λέγει: «Η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή», ανταποκρινόμενος στη δική τους αντίληψη, έτσι και εδώ λέγει: «Υπάρχει εκείνος που με δοξάζει». Και γιατί δεν είπε: «Ο Πατέρας που με έστειλε», όπως έλεγε προηγουμένως, αλλά: «Για τον οποίον εσείς λέγετε ότι είναι Θεός σας, και δεν τον γνωρίζετε»; Διότι ήθελε να δείξει ότι όχι μόνο δεν τον γνωρίζουν ως Πατέρα, αλλά ούτε καν ως Θεό. «Εγώ όμως τον γνωρίζω». Επομένως, το να λέγει: «Εγώ τον γνωρίζω», δεν είναι κομπασμός, αλλά το να πει ότι δεν τον γνωρίζει, είναι ψεύδος· ενώ εσείς, λέγοντας ότι τον γνωρίζετε, ψεύδεσθε. Όπως λοιπόν εσείς ψεύδεσθε λέγοντας ότι τον γνωρίζετε, έτσι [θα ψευδόμουν] κι εγώ, εάν έλεγα ότι δεν τον γνωρίζω. «Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου». Επειδή έλεγαν: «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;», λέγει: «Εάν εγώ τον κάνω [δηλαδή δοξάζω τον εαυτό μου], η δόξα μου δεν είναι τίποτε». Όπως λοιπόν εγώ τον γνωρίζω με ακρίβεια, έτσι εσείς τον αγνοείτε. Όπως λοιπόν στην περίπτωση του Αβραάμ δεν τα αναίρεσε όλα, αλλά λέγει: «Γνωρίζω ότι είστε σπέρμα του Αβραάμ», ώστε να καταστήσει βαρύτερη την κατηγορία, έτσι και εδώ δεν τα αναίρεσε όλα, αλλά τι; [Αποδέχθηκε το:] «Για τον οποίον εσείς λέγετε». Επιτρέποντας την καύχηση μέσω των λόγων, κατέστησε μεγαλύτερο το έγκλημα.

Διότι ο θάνατος ήταν διπλός, και των ψυχών και των σωμάτων· και μάλιστα απομάκρυνε τον φύλακα και φρούραρχο της βασιλείας του, λέγοντας: Απομακρύνσου από εμένα, Ιησού βασιλιά· δεν επιθυμούμε να γνωρίζουμε τις οδούς σου. Και τη σεβάσμια εικόνα του που βρισκόταν στη Χαλκή Πύλη, την πετροβολούσαν και της πετούσαν κοπριές και λάσπες, φτύνοντας στο πρόσωπό του, και την συνέτριψαν ρίχνοντάς την στο έδαφος. Οι Ιουδαίοι βέβαια κάποτε τον λιθοβόλησαν, αποκαλώντας τον Σαμαρείτη και δαιμονισμένο, αλλά αυτός πέρασε ανάμεσά τους και αναχώρησε· αυτοί όμως έπραξαν χειρότερα από εκείνους. Όντως «ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο, και λαός άφρων παρόξυνε το όνομά του.» Διότι και ο ίδιος ο Κύριος, κρατώντας στα χέρια του την εικόνα του Καίσαρα Τιβερίου και λέγοντας: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;», δεν την ύβρισε, αλλά απέδωσε τα οφειλόμενα στον Καίσαρα και πλήρωσε τον φόρο. Ω λαέ άνομε, μωρέ και ασύνετε, εναντίον ποιου ανοίξατε το στόμα σας και εναντίον ποιου αφήσατε ελεύθερη τη γλώσσα σας; Αλλά πόσα πάσχει και τώρα ο Λόγος, βλασφημούμενος από τους ασεβείς, και εντούτοις ανέχεται την ύβρη· διότι είναι μακρόθυμος· ενώ από τους ευσεβείς δοξάζεται, και παρατείνει τα της μακροθυμίας του, δίνοντας στους μεν ίσως καιρό για μετάνοια, και δοκιμάζοντας τον δικό μας πόθο, εάν δεν αποκάμνουμε στις θλίψεις και στους αγώνες υπέρ της ευσέβειας.

Αλλά θεωρώ ότι αυτά, εν είδει συνόψεως, είναι αρκετά. Υπάρχουν όμως και όχι λίγες λύσεις στο προκείμενο ζήτημα που εκτείνονται σε μεγαλύτερο πλάτος από όσα έχουν λεχθεί, τις οποίες επειδή είναι ευκολότερο να τις συναντήσει κανείς ενδιατρίβοντας στα πατερικά βιβλία, και επειδή δεν θεωρώ καθόλου αναγκαίο να οικειοποιούμαι το ευκολότατο έργο στηριζόμενος στους κόπους των άλλων, εκουσίως τώρα τις παραλείπω. Πρέπει ωστόσο να γνωρίζουμε ότι και το «εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτε», εάν το κατανοήσουμε είτε διαβάζοντάς το ως ερώτηση είτε θεωρώντας ότι έχει λεχθεί σύμφωνα με τους νόμους που προσιδιάζουν στην ανθρώπινη φύση, δεν θα εμπλακούμε σε καμία περαιτέρω αμφισβήτηση.

Διότι, εκείνοι που άκουσαν προσεκτικά τα λόγια του Θεού πέθαναν, ο Αβραάμ και οι προφήτες, και εκείνοι που ακούνε τα δικά σου δεν θα πεθάνουν; Πράγματι τώρα, λένε, γνωρίσαμε με πλήρη βεβαιότητα και σιγουριά ότι έχεις δαιμόνιο, εφόσον λες τέτοια πράγματα. «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ, ο οποίος πέθανε; Και οι προφήτες πέθαναν. Ποιον θεωρείς τον εαυτό σου; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα. Ο Πατέρας μου είναι αυτός που με δοξάζει, για τον οποίο εσείς λέτε ότι είναι Θεός σας, και όμως δεν τον έχετε γνωρίσει. Εγώ όμως τον γνωρίζω, και εάν πω ότι δεν τον γνωρίζω, θα γίνω όμοιος με εσάς, ψεύτης. Αλλά τον γνωρίζω, και τηρώ τον λόγο του.» Επειδή οι ασύνετοι δεν καταλάβαιναν για ποιον θάνατο έλεγε ο Κύριος ότι δεν θα αγγίξει αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν, ξεστομίζουν προς αυτόν κάποια παράλογα και ανόητα λόγια. Διότι, δες πώς αποκρίνονται: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ;» Και όμως, θα έπρεπε να πουν το εξής: Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον Θεό; Εκείνοι που άκουσαν τον λόγο του Θεού πέθαναν, και εκείνοι που ακούνε τον δικό σου δεν θα πεθάνουν; Αλλά δεν μίλησαν έτσι, παρά τι λένε;

Το δε «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» το λέγουν υβριστικά: Εσύ που δεν είσαι άξιος κανενός λόγου, ο γιος του τέκτονος, ο καταγόμενος από τη Γαλιλαία, «ποιον κάνεις τον εαυτό σου;» Δεν σε μαρτυρούν τα έργα, ούτε η αλήθεια, ούτε οι Γραφές, αλλά «εσύ ποιον κάνεις τον εαυτό σου;», διότι υφαρπάζεις τη δόξα. Ο δε Κύριος απαντά: «Εάν εγώ δοξάζω τον εαυτό μου, η δόξα μου δεν είναι τίποτα», όπως νομίζετε εσείς· τώρα όμως υπάρχει άλλος που με δοξάζει, ο Πατέρας μου. Διότι τον δόξαζε πάντοτε, αφενός διά των προφητειών περί αυτού, αφετέρου διά της εξ ουρανών μαρτυρίας, αλλά και διά των μυρίων και απείρων θαυμάτων. Αυτόν δε τον Πατέρα εσείς, λέγει, ισχυρίζεστε ότι είναι Θεός σας· αλλά ούτε ως Πατέρα δικό μου τον αναγνωρίζετε, ούτε ως Θεό δικό σας.