Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 1:2

Διότι θεώρησε αδιάφορη τη λέξη, γνωρίζοντας ότι, όταν πρόκειται για τον ομολογουμένως γνήσιο Υιό, εκείνος που λέει «έγινε», το λέει ως ισοδύναμο του «έχει γεννηθεί», και ότι είναι ανώτερος. Διότι, ως προς μεν το γεννητό, δεν υπάρχει διαφορά ακόμη κι αν πει κανείς «έγινε» ή «κατασκευάστηκε»· τα γενητά όμως είναι αδύνατον, εφόσον είναι δημιουργήματα, να ονομάζονται γεννητά, εκτός εάν, αποκτώντας στη συνέχεια μετοχή στον γεννητό Υιό, λέγεται και για αυτά ότι έχουν γεννηθεί· και τούτο όχι βέβαια εξαιτίας της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής τους στον Υιό εν τω Πνεύματι. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν για μεν τα γενητά λέγει: «Πάντα δι᾽ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», και: «Πάντα εν σοφία εποίησας»· για δε τους γεννητούς υιούς: «Εγένοντο στον Ιώβ επτά υιοί και τρεις θυγατέρες», και: «Ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών, όταν εγένετο σε αυτόν ο Ισαάκ ο υιός του».

Και η Γραφή αναφέρει για τον Ιώβ: «Έγιναν σε αυτόν επτά υιοί και τρεις θυγατέρες»· όπως ακριβώς και ο Μωυσής έχει πει στον Νόμο: «Εάν γεννηθούν σε κάποιον υιοί» και «εάν ποιήσει υιό». Ιδού πάλι, αυτούς που γεννήθηκαν τους χαρακτήρισαν ως να έχουν «γίνει» και να έχουν «ποιηθεί», γνωρίζοντας ότι, εφόσον ομολογούνται ως υιοί, έστω κι αν πει κανείς «έγιναν», ή «απέκτησα», ή «εποίησα», δεν διαφέρει σε τίποτα. Διότι η φύση και η αλήθεια ελκύουν τη διάνοια προς τον εαυτό τους. Επομένως, και προς εκείνους που διερευνούν εάν ο Κύριος είναι κτίσμα και ποίημα, πρέπει πρώτα να εξετάζεται εάν είναι Υιός, και Λόγος, και Σοφία. Διότι, όταν αυτά αποδειχθούν, απορρίπτεται αμέσως και παύει η υπόνοια περί ποιήματος και κτίσματος· αφού ούτε το ποίημα θα μπορούσε να είναι Υιός και Λόγος, ούτε ο Υιός θα μπορούσε να είναι ποίημα.

Εφ' όσον λοιπόν έχουν γραφεί αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο, ω Αρειανοί, δεν υποδηλώνεται από αυτά ότι ο Υιός είναι γενητός, αλλά μάλλον ότι είναι διαφορετικός από τα γενητά, και γνήσιος του Πατρός, ευρισκόμενος στους κόλπους Του. Διότι και το «γενόμενος» που αναγράφεται εδώ, δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως εσείς νομίζετε. Επειδή, αν είχε πει απλώς «γενόμενος» και έπειτα είχε σιωπήσει, θα υπήρχε πρόφαση για τους Αρειανούς· επειδή όμως χρησιμοποίησε προηγουμένως τον όρο «Υιός», αποδεικνύοντας σε όλη την περικοπή ότι Αυτός είναι διαφορετικός από τα γενητά, δεν έθεσε ούτε το «γενόμενος» απολύτως, αλλά συνέδεσε το «κρείττων» με το «γενόμενος». Διότι θεώρησε τη λέξη αδιάφορη, γνωρίζοντας ότι, όταν πρόκειται για ομολογουμένως γνήσιο υιό, εκείνος που λέει το «γενόμενος» λέει κάτι ταυτόσημο με το να έχει γεννηθεί και ότι είναι «κρείττων». Διότι για το γεννητό δεν υπάρχει διαφορά, ακόμη και αν πει κάποιος «έγινε» ή «έχει φτιαχτεί», ενώ τα γενητά, όντας δημιουργήματα, είναι αδύνατον να ονομάζονται «γεννητά», εκτός εάν βεβαίως, μετέχοντας στη συνέχεια στον γεννητό Υιό, λέγεται ότι έχουν γεννηθεί και αυτά, όχι βέβαια λόγω της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής τους στον Υιό εν Πνεύματι. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν λέει αφενός για τα γενητά: «πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο» και «πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν», και αφετέρου για τους υιούς των γενητών: «έγιναν στον Ιώβ επτά υιοί και τρεις θυγατέρες» και «ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών, όταν του έγινε ο Ισαάκ ο υιός του»· και ο Μωυσής έλεγε: «εάν γίνουν σε κάποιον υιοί».

Και ο πατριάρχης Ιακώβ έλεγε στον Ιωσήφ: «Τώρα λοιπόν, οι δύο υιοί σου που σου γεννήθηκαν στην Αίγυπτο πριν έλθω εγώ προς εσένα στην Αίγυπτο, είναι δικοί μου, ο Εφραίμ και ο Μανασσής». Και η Γραφή επίσης αναφέρει για τον Ιώβ: «Του γεννήθηκαν επτά υιοί και τρεις θυγατέρες», όπως ακριβώς και ο Μωυσής έχει πει στον Νόμο: «Εάν γεννηθούν σε κάποιον υιοί» και «εάν αποκτήσει υιό».

ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ. Το ότι, βεβαίως, η Γραφή λέγει: «Και έγιναν σε αυτόν επτά υιοί», θα συμβάλει υπέρ ημών και εναντίον των Αρειομανιτών· οι οποίοι προβάλλουν ως μέγα βοήθημα της αιρέσεώς τους το λεγόμενο από τον Απόστολο περί του Μονογενούς: «Όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε»· και φιλονικούν, υποστηρίζοντας ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα. Αυτό το στήριγμα όμως είναι γι' αυτούς τεθλασμένος κάλαμος. Διότι, όταν μεν η ουσία είναι ποίημα και κτίσμα, τότε το «εποίησε» και το «έκτισε» λέγεται κυριολεκτικά γι' αυτά, και σημαίνει το δημιούργημα· όταν όμως η ουσία είναι γέννημα και υιός, τότε το «εποίησε» και το «έγινε» και το «έκτισε» δεν χρησιμοποιούνται πλέον κυριολεκτικά γι' αυτόν, ούτε σημαίνουν ποίημα, αλλά αντί του «εγέννησε» χρησιμοποιεί κανείς αδιαφόρως το ρήμα «εποίησε». Επομένως, οι Αρειανοί θα καταδικάσουν τους εαυτούς τους, εάν κατανοήσουν το γλωσσικό ιδίωμα της Γραφής· διότι, ακόμη και αν οι γονείς έλεγαν για όσους γεννώνται από αυτούς ότι ποιούνται, γίνονται και κτίζονται, δεν αρνούνται διόλου εξαιτίας αυτού τη φύση. Ο Εζεκίας, για παράδειγμα, όπως είναι γεγραμμένο στον Ησαΐα, προσευχόμενος έλεγε: «Διότι από σήμερα θα ποιήσω παιδία», χρησιμοποιώντας το «θα ποιήσω» αντί του «θα γεννήσω», και εννοώντας όσους επρόκειτο να γεννηθούν από αυτόν.

Και δεν διαφέρει. Και εδώ σχετικά με τον Ιώβ έχει ειπωθεί: «Γεννήθηκαν σε αυτόν επτά υιοί»· όπως ακριβώς και ο Μωυσής λέει στον Νόμο: «Εάν γεννηθούν». Πρέπει πρώτα να εξετάζουμε εάν είναι Υιός. Διότι, όταν αποδειχθεί αυτό, παύει η υπόνοια περί ποιήματος και κτίσματος, και γίνεται σε όλους φανερή η απόδειξη, ότι η φράση που λέει «σε αυτόν που τον εποίησε», δεν είναι προς όφελος της αίρεσής τους, αλλά μάλλον προς καταδίκη της.

Εφόσον, λοιπόν, αυτά έχουν γραφεί με αυτόν τον τρόπο, δεν υποδηλώνεται από αυτά ότι ο Υιός είναι γενητός (κτιστός), ω Αρειανοί, αλλά μάλλον ότι είναι διαφορετικός από τα γενητά, ίδιος δε του Πατρός, ευρισκόμενος στους κόλπους Του. Διότι και το «γενόμενος» που γράφεται εδώ δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως εσείς νομίζετε. Διότι, εάν είχε πει απλώς «γενόμενος» και είχε σιωπήσει, θα υπήρχε πρόφαση για τους Αρειανούς. Επειδή όμως προανέφερε τον όρο «Υιός», αποδεικνύοντας μέσα από όλη την περικοπή ότι Εκείνος είναι διαφορετικός από τα γενητά, δεν έθεσε τη λέξη «γενόμενος» με τρόπο απόλυτο και ανεξάρτητο, αλλά συνέδεσε το «ανώτερος» (κρείττων) με το «γενόμενος». Διότι θεώρησε τη λέξη αδιάφορη, γνωρίζοντας ότι, όταν αναφέρεται σε ομολογουμένως γνήσιο Υιό, εκείνος που λέει «γενόμενος», δηλώνει κάτι ισοδύναμο με το «έχει γεννηθεί», λέγοντας ότι είναι ανώτερος. Διότι για το γενητό δεν υπάρχει διαφορά αν κάποιος πει ότι «έγινε» (γέγονε) ή «έχει δημιουργηθεί» (πεποίηται). Τα δε γενητά, όντας δημιουργήματα, είναι αδύνατον να ονομάζονται γεννητά, εκτός αν βέβαια μετέχοντας έπειτα στον γεννητό Υιό, λεχθεί ότι έχουν γεννηθεί και τα ίδια. Όχι βέβαια εξαιτίας της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής στον Υιό δια του Πνεύματος. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, λέγοντας για μεν τα γενητά: «Πάντα δι' αυτού εγένετο» και «Πάντα εν σοφία εποίησεν»· για δε τους γεννητούς υιούς: «Εγένοντο τω Ιώβ υιοί επτά και θυγατέρες τρεις» και «Αβραάμ δε ην εκατόν ετών ότε εγένετο αυτώ Ισαάκ ο υιός αυτού».

Διότι λέγει ότι γεννήθηκαν στον Ιώβ επτά γιοι και τρεις θυγατέρες. Και πάλι: «Ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών όταν του γεννήθηκε ο Ισαάκ ο γιος του». Εάν λοιπόν για αυτόν που γεννιέται λέγεται το «έγινε» και στους ανθρώπους, ας μη δίνει σημασία κανείς ακούγοντάς το αυτό και για τον Υιό.

Παρατήρηση από τη Θεία Γραφή, ότι και για τους κατά φύση υιούς, το «εγένοντο» ή και το «εποιήθησαν» χρησιμοποιείται αδιακρίτως. Οι λέξεις δεν αδικούν καθόλου, όταν τα πράγματα έχουν διαφορετικά. Διότι στους κατά φύση υιούς, ακόμη κι αν χρησιμοποιείται το όνομα του δούλου, δεν αναιρείται το αξίωμα της φυσικής ευγένειας. Κι αν αυτός που γεννήθηκε λέγεται ότι «εποιήθη», εφόσον διασώζεται σε αυτόν η αλήθεια, δεν υφίσταται καμία αδικία από τη λέξη. Επειδή εξετάζεται η φύση, και όχι οπωσδήποτε η λέξη. Όταν λοιπόν για τον γεννηθέντα Θεό Λόγο αναφέρεται το «όντας πιστός σε αυτόν που τον ποίησε», ας μη συκοφαντείται η γνησιότητα της ύπαρξής του, αλλά είτε ας νοείται για το ζήτημα της ενανθρωπήσεως, είτε η αδιάκριτη χρήση της λέξης ας μην αδικεί καθόλου την αλήθεια. Η Βηρσαβεέ αποκαλούσε τον Σολομώντα δούλο του Δαβίδ, λέγοντας: «Τον δούλο σου τον Σολομώντα.» Και οι πατέρες πολλές φορές αποκαλούν τα παιδιά που οι ίδιοι γέννησαν δούλους, και τους υπηρέτες υιούς. Αλλά οι λέξεις δεν αλλάζουν τη φύση, μάλλον δε υποδεικνύουν την εξουσία εκείνων που επιθυμούν να τους αποκαλούν έτσι. Το ότι δε και για αυτούς που γεννιούνται απαντάται η λέξη «εποίησε», είναι φανερό από το εξής: Διότι ο μεν Εζεκίας λέει: «Από σήμερα θα ποιήσω παιδιά.» Για δε τον Ιώβ έχει γραφτεί ότι «Έγιναν σε αυτόν (εγένοντο) επτά υιοί και τρεις θυγατέρες.»

Σε εκείνον, βέβαια, που φρονεί ότι οι ενέργειες του Πνεύματος είναι κτίσματα εξαιτίας αυτής της λέξης, θα ήταν εύκολο να θεωρήσει και τα παιδιά των πατέρων ως κτίσματα, επειδή αναφέρεται ότι έχουν ποιηθεί και έχουν γίνει σε αυτούς. Κάπου είναι γραμμένο: «και στον Ιώβ έγιναν», λέει, «επτά γιοι και τρεις θυγατέρες»· και ο πατριάρχης Ιακώβ έλεγε στον Ιωσήφ, σύμφωνα με τα γεγραμμένα στη Γένεση: «οι δύο γιοι σου που σου έγιναν στην Αίγυπτο πριν έρθω εγώ, είναι δικοί μου»· και ο Μωυσής νομοθετώντας λέει: «εάν γίνουν σε κάποιον γιοι, και εάν ποιήσει γιο ή θυγατέρα», και ο Εζεκίας, όταν έλαβε θαυματουργικά την παράταση της ζωής του, λέει προς τον Θεό: «από τώρα θα ποιήσω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου, Κύριε της σωτηρίας μου».

Έπειτα αναφέρει την αιτία όλων των αγαθών, ότι δηλαδή σεβόταν τον Θεό· διότι από εκείνα (τα έργα του) γνώρισε τον Θεό. Διότι ο καλός βίος οδηγεί στην επίγνωση του Θεού, όπως ακριβώς και ο φαύλος βίος προκαλεί το αντίθετο. Διότι η γνώση του Θεού βρίσκεται μέσω του βίου και γίνεται προστασία του βίου, ώστε από πουθενά αλλού δεν προκύπτει ο ελληνισμός (η ειδωλολατρία), παρά μόνο από τον ακάθαρτο βίο. Διότι «καθένας», λέγει, «που πράττει φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως». «Απέχοντας», λέγει, «από κάθε πονηρό πράγμα». Δεν είπε: «μη κάνοντας», αλλά προσέθεσε και το: «όντας μακριά από κάθε πονηρό πράγμα», και έτσι δεν μπορείς να ισχυριστείς ότι αυτό συνέβαινε λόγω αδυναμίας. Διότι, για να μην πει κανείς: «Ήταν μεν δίκαιος, ειδάλλως τι;», λέγει και: «Ήταν αληθινός, ειδάλλως τι;». Άκουσε τι λέγει κάποιος αλλού: «Για να μην τυχόν, αφού χορτάσω, γίνω ψεύστης και ορκιστώ στο όνομα του Κυρίου». Βλέπεις ότι για εκείνους που δεν νήφουν, ο πλούτος γίνεται αφορμή ψεύδους; Αλλά αυτός δεν ήταν τέτοιος. Διότι ήταν μεν πλούσιος, για να μάθεις ότι, καίτοι είχε τον πλούτο ως ροπή προς την κακία, εντούτοις δεν είναι ο πλούτος η αιτία της κακίας, αλλά η προαίρεση (η γνώμη). Δες τον και στην πενία, για να μη νομίσεις πάλι ότι η πενία είναι αιτία αγνωμοσύνης. Δες τον και στον πλούτο και στην πενία, και στις δύο καταστάσεις να είναι μεγάλος αθλητής. Διότι ήταν θεοσεβής. Το από πού όμως έγινε τέτοιος δεν το λέγει, αλλά αργότερα θα τον ακούσεις να το εξηγεί ο ίδιος, και είναι φανερό ότι αυτό προερχόταν οίκοθεν (από την ίδια του την προαίρεση). «Γεννήθηκαν δε σε αυτόν επτά υιοί και τρεις θυγατέρες». Δες πώς πρώτα αναφέρει την αρετή, και κατόπιν αναφέρει όσα προέρχονται από τον Θεό.

Από αυτό μαθαίνουμε ότι η αποχή από τα κακά δεν αποτελεί την αρχή της σωτηρίας μας, εάν δεν συνοδεύεται και από την απόκτηση των αγαθών και την άσκηση της αρετής. Εσύ όμως πρόσεξέ μου πώς, με λίγα λόγια, ο νόμος του θείου Πνεύματος συγκέντρωσε τον έπαινο του ανδρός, αποκαλώντας αφενός τον Ιώβ αληθινό ως προς τη δημιουργία, καταγράφοντας αυτήν σαν να ήταν η πατρίδα και οι πρόγονοί του, αφετέρου άμεμπτο ως προς τα έργα του, δίκαιο ως προς την ευνομία και την κοινοκτημοσύνη των υπαρχόντων του, και ακόμη ως προς το να εκφέρει ορθές αποφάσεις για όσους κρίνονταν, και για το κύρος του στα πάντα, θεοσεβή ως προς την πίστη και το μίσος του προς τα είδωλα, καθώς απείχε από κάθε πονηρό πράγμα λόγω της θερμότατης αποστροφής του προς τους πονηρούς. Και για να μιλήσω συνοπτικά, λέει, ποτέ δεν έπραξε τίποτα άξιο μομφής, αλλά και τα δίκαια προς τους ανθρώπους τηρούσε, και τα της θρησκείας μετερχόταν με καθαρότητα, πράττοντας τα πάντα κατά Θεόν, και όντας γνήσια ευσεβής προς το Θείο. «Του γεννήθηκαν δε επτά υιοί και τρεις θυγατέρες.» Πρώτα ανέφερε την αρετή, και έπειτα τα δώρα που του δόθηκαν από τον Θεό. Διότι την παλαιά εποχή αυτά προέρχονταν από την αρετή, η ευτεκνία, εννοώ, και η πολυτεκνία· διότι, λέει, δεν θα υπάρξει σε εσένα άγονος ούτε στείρα πάνω στη γη σου. Ο δε Αβραάμ γι' αυτόν τον λόγο ήταν άγονος, για να μάθεις ότι αυτά δεν είναι τα αληθινά έπαθλα της αρετής, αλλά άλλα· και γι' αυτό τα υποσχέθηκε ο Θεός, συγκαταβαίνοντας.