Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 1:6

Και πάλι, το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη. Διότι έτσι ψάλλει και ο Δαβίδ: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Και πάλι στη Σοφία είναι γραμμένο: «Διότι το άφθαρτό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα.» Όλα τα κτιστά όμως βρίσκονται σε διαχωρισμένους τόπους, ο μεν ήλιος, η σελήνη και τα άστρα στο στερέωμα, οι δε νεφέλες στον αέρα· και για τους ανθρώπους έθεσε τα όρια των εθνών· και οι άγγελοι αποστέλλονται σε διακονίες· «Και ήλθαν οι άγγελοι για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο στον Ιώβ· και, «είδε σε ενύπνιο ο πατριάρχης Ιακώβ· και ιδού, μία κλίμακα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν πάνω σε αυτήν.» Εάν, λοιπόν, το μεν Πνεύμα πληροί τα πάντα, και εν τω Λόγω είναι παρόν ανάμεσα σε όλα, ενώ οι άγγελοι υστερούν ως προς αυτό, και παρίστανται εκεί μόνο όπου αποστέλλονται· δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, επομένως, ότι το Πνεύμα ούτε στα κτιστά ανήκει, ούτε είναι διόλου άγγελος, όπως εσείς ισχυρίζεστε, αλλά βρίσκεται υπεράνω της αγγελικής φύσεως.

Και πάλι, το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη. Διότι έτσι ψάλλει και ο Δαβίδ: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Και πάλι στο βιβλίο της Σοφίας είναι γραμμένο: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα.» Όλα όμως τα κτιστά δημιουργήματα βρίσκονται σε καθορισμένους τόπους: ο μεν ήλιος, η σελήνη και τα άστρα στο στερέωμα, τα δε σύννεφα στον αέρα· και για τους ανθρώπους έθεσε όρια εθνών· οι δε άγγελοι αποστέλλονται σε διακονίες: «Και ήλθαν οι άγγελοι για να παρασταθούν ενώπιον του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο στον Ιώβ· και, «είδε σε όνειρο ο πατριάρχης Ιακώβ· και ιδού, μια σκάλα ήταν στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν πάνω σε αυτήν.» Εάν λοιπόν το μεν Πνεύμα πληροί τα πάντα, και εν τω Λόγω είναι παρόν ανάμεσα σε όλα, ενώ οι άγγελοι υπολείπονται ως προς αυτό και είναι παρόντες μόνο εκεί όπου αποστέλλονται, δεν υπάρχει επομένως καμία αμφιβολία ότι το Πνεύμα ούτε ανήκει στα κτιστά ούτε είναι διόλου άγγελος, όπως ισχυρίζεστε εσείς, αλλά βρίσκεται υπεράνω της αγγελικής φύσεως.

Ερώτηση ΙΒ΄. Εφόσον ο διάβολος εξέπεσε από τους ουρανούς, πώς είναι γραμμένο στο βιβλίο του Ιώβ ότι ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου, και ο διάβολος βρισκόταν ανάμεσά τους; Απόκριση. Η Γραφή δεν ανέφερε ότι ο διάβολος ήλθε στους ουρανούς ανάμεσα στους αγγέλους· είναι προφανές, λοιπόν, ότι αυτό συνέβη επί της γης. Διότι, όπου και αν βρίσκονται οι άγιοι άγγελοι, παρίστανται ενώπιον του Θεού. Πρέπει, όμως, να γνωρίζουμε ότι ο Θεός συνομιλούσε με τον διάβολο μέσω κάποιου αγίου αγγέλου, όπως ακριβώς ένας βασιλιάς απευθύνεται προς τον κατάδικο μέσω κάποιου ενδιάμεσου ανθρώπου.

ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΣΤΟΝ ΙΩΒ. Κεφ. Α΄, στ. 7. Και είπε ο Κύριος στον Διάβολο: Από πού έρχεσαι; Συγχρόνως και μέσα από αυτά καθίσταται φανερό ότι όλα τα δημιουργήματα βρίσκονται σε καθορισμένους τόπους, οι μεν φωστήρες στο στερέωμα, τα δε νέφη στον αέρα· και στους ανθρώπους έθεσε τα όρια των εθνών, οι δε άγγελοι αποστέλλονται για διακονία, και ανεβαίνουν και κατεβαίνουν πάνω στην κλίμακα· και εδώ ήλθαν, αναφέρει, για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου, και γίνεται ερώτηση προς τον Διάβολο: «Από πού έρχεσαι;», ώστε επομένως βρίσκονται σε κάποιον τόπο, και εκεί όπου αποστέλλονται, εκεί παρευρίσκονται, ενώ μόνος ο Θεός είναι απερίγραπτος. Γι' αυτό, δεν αναζητούν τον πανταχού παρόντα σαν να βρίσκεται σε κάποιον τόπο, για να βρουν σε κάποιο χώρο και περιορισμένο τον απεριόριστο· αλλά η παράστασή τους ενώπιόν Του σημαίνει τούτο: το να συμμορφώνονται με τα θελήματά Του και το να τείνουν εξ ολοκλήρου προς Αυτόν. Διότι ενώπιον του Θεού βρίσκεται ολόκληρη η κτίση, ακόμη και η αποστατική και πονηρότατη, εξαιτίας του απερίγραπτου της δικής Του ουσίας· ιδιαιτέρως όμως οι άγγελοι παρευρίσκονται στον Θεό σύμφωνα με τον ακόρεστο έρωτα της θείας αγάπης.

Και είπε ο Θεός στον διάβολο: «Από πού έρχεσαι;» Αθανασίου. Ταυτόχρονα δε, με αυτά αποδεικνύεται ότι, αν και όλα τα δημιουργήματα βρίσκονται σε ξεχωριστούς τόπους, οι μεν φωστήρες στο στερέωμα, τα δε νέφη στον αέρα. Και για τους ανθρώπους καθόρισε τα όρια των εθνών· οι δε άγγελοι αποστέλλονται για διακονίες, και αναβαίνουν και καταβαίνουν πάνω στην κλίμακα. Και εδώ, λέγει, ήλθαν για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου. Και απευθύνεται ερώτηση προς τον διάβολο: «Από πού έρχεσαι;»

Από πού τα άντλησε και αυτά ο Πλάτων, εγώ τουλάχιστον δεν θα μπορούσα να πω· εκείνο όμως που μπορώ να δηλώσω, και είναι αληθές, είναι ότι μυριάδες χρόνια πριν γεννηθεί ο Πλάτων, και αυτό το δόγμα γινόταν ομολογουμένως αποδεκτό από τους Εβραίους. Λέει λοιπόν η Γραφή τους: «Και έγινε σαν αυτή την ημέρα, και ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Θεού· και ο διάβολος ήλθε ανάμεσά τους, αφού περιήλθε τη γη και περπάτησε σε αυτήν», ονομάζοντας διάβολο την αντίπαλη δύναμη, και αγγέλους του Θεού τις αγαθές δυνάμεις. Αυτές δε τις αγαθές δυνάμεις τις ονομάζει και θεία πνεύματα και λειτουργούς του Θεού, εκεί όπου αναφέρει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς». Αλλά και τη διαμάχη των αντίθετων δυνάμεων κατ' αυτόν τον τρόπο την παρουσιάζει εκείνος που είπε: «Δεν είναι η πάλη μας ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά ενάντια στις αρχές, ενάντια στις εξουσίες, ενάντια στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου [του αιώνα], ενάντια στα πνευματικά όντα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους». Ο δε Πλάτων φαίνεται ξεκάθαρα να παραφράζει το λόγιο του Μωυσή που λέει: «Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», μέσα από τα οποία καθόρισε ότι ολόκληρο το γένος των ανθρώπων είναι «κτήματα θεών και δαιμόνων».

Εμείς όμως, αν κάνουμε μια ή δύο φορές κάτι καλό ή προσευχηθούμε, χαλαρώνουμε, θεωρώντας ότι έχουμε εκπληρώσει τα πάντα. «Και συνέβη», λέει, «εκείνη την ημέρα, να έλθουν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιόν Του, και ήλθε μαζί τους και ο διάβολος, αφού περιήλθε τη γη και περπάτησε σε όλη την υπ' ουρανόν». «Και είπε ο Κύριος προς τον διάβολο: Από πού έρχεσαι; Και αποκριθείς ο διάβολος είπε στον Κύριο: Έρχομαι, αφού περιήλθα τη γη και περπάτησα στην υπ' ουρανόν». Ανοίγει λοιπόν το θέατρο, στο στάδιο σύρεται ο αθλητής. Διότι, για να μην πει κανείς αυτά που είπε ο διάβολος: «Μήπως δωρεάν σε σέβεται ο Ιώβ;», ο Θεός αποστομώνει όχι μόνο τον διάβολο, αλλά μέσω εκείνου και τους δικούς του ζηλωτές. «Ναι, ήταν δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής· αλλά αυτό δεν είναι σπουδαίο», λέει, «δεν υπέστη κανέναν πειρασμό, ούτε καταιγίδα ούτε ναυάγιο. Δείξε μου τον μέσα στη φτώχεια, δείξε μου τον μέσα στις συμφορές. Αν όμως, ενώ ευημερούσε και ήταν πλούσιος, ήταν ευσεβής, τι το σπουδαίο;» Και όμως, είναι σπουδαίο αυτό, άνθρωπε, και δεν είναι λιγότερο δόκιμος αυτός που είναι ευσεβής έχοντας πλούτο, από εκείνον που πράττει το ίδιο ευρισκόμενος σε φτώχεια. Άκουγε τον προφήτη να λέει: «Διότι φθόνησα τους ανόμους, βλέποντας την ειρήνη των αμαρτωλών», και πάλι: «Στους κόπους των ανθρώπων δεν συμμετέχουν, και μαζί με τους άλλους ανθρώπους δεν μαστιγώνονται· γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια ως το τέλος».

Βλέπεις ότι και αυτό δεν ήταν μικρός πειρασμός, το να πλουτεί δηλαδή κανείς, να βρίσκεται σε ευημερία και να μη μαστίζεται από θλίψεις; Επομένως, εάν σκέφτεσαι ορθά, ο δίκαιος βρίσκεται ήδη στο στάδιο και αγωνίζεται διαρκώς, όχι επειδή είναι φτωχός, αλλά και επειδή είναι πλούσιος. Διότι ο πλούτος δεν εξυψώνει προς την ευσέβεια, αλλά οδηγεί στο αντίθετο. Πλην όμως, μάθε ποιος είναι και από μια άλλη πλευρά. «Και ο διάβολος», λέει η Γραφή, «ήλθε μαζί τους». Τι λες; Μαζί με τους αγγέλους ο αποστάτης, ο ατιμασμένος; Μην ταράζεσαι, αγαπητέ, διότι αυτό είναι μια σχηματική παράσταση και περιγραφή. Διότι, όπως αλλού λέει στο τρίτο βιβλίο των Βασιλειών, ότι βγήκε ένα πονηρό πνεύμα και έλεγε: «Ποιος θα μου απατήσει τον Αχαάβ;» Και απαντά εκείνο: «Εγώ», και ρωτά ο Θεός: «Πώς;». Εδώ υπάρχει έντονο το ανθρώπινο στοιχείο, ώστε να δοθεί προσωποποίηση στον λόγο και να προσελκυστεί περισσότερο ο απλοϊκότερος άνθρωπος στη διήγηση. Διότι δεν έχει την ίδια πειστικότητα η απλή παράθεση ενός γεγονότος με την παραστατική διατύπωση και την περιγραφή ενός διαλόγου· έτσι συμβαίνει και εδώ. Αν έλεγε ότι ο διάβολος επιβουλεύτηκε τον Ιώβ με την παραχώρηση του Θεού, άραγε η διήγηση θα είχε την ίδια χάρη και ζωντάνια; Σε καμία περίπτωση, αλλά η συντομία θα την αποδυνάμωνε. Τώρα όμως, με το να προσθέσει στον λόγο και διάλογο και να αναφέρει αυτά που θα έλεγε ο διάβολος, αν του είχε επιτραπεί να μιλήσει, αποκόπτει κάθε πρόφαση αυτών που φέρονται με αναίδεια· διότι αυτά που αναφέρει η Γραφή ότι είπε ο διάβολος, δεν τα είπε πραγματικά προς τον Θεό, αλλά τα διαλογίστηκε μέσα του.

«Τι αδίκησα, τι αμάρτησα; Άραγε νοιάζεται ο Θεός για τα δικά μας ζητήματα;» Αλλά τίποτε τέτοιο ούτε είπε ούτε σκέφθηκε, όπως παθαίνουν πολλοί, οι οποίοι βλέπουν άλλους μεν να ευημερούν, τους εαυτούς τους δε να βρίσκονται σε έσχατα δεινά. Επομένως, το να υποπτεύεται κανείς κάτι πονηρό για τον Θεό δεν προκύπτει από τις ίδιες τις καταστάσεις —διότι τότε και αυτός θα είχε υποπτευθεί— αλλά από πονηρή διάνοια. Διότι, τι έχεις, άνθρωπε, το οποίο δεν έλαβες; Σου πέθανε το παιδί; Να λες: «Ο Κύριος έδωσε, ο Κύριος αφαίρεσε». Σε όλα τα πράγματα να λες αυτό. Απολάμβανες ασφάλεια και έπειτα περιέπεσες σε κινδύνους; Αρκεί αυτός ο λόγος για να λειτουργήσει ως φάρμακο. Παντού μπορεί να σταθεί παραστάτης, σε κάθε συμφορά, σε κάθε δυσπραγία, και μπορεί να αφαιρέσει κάθε αθυμία. «Όπως ευδόκησε ο Κύριος, έτσι και έγινε». Έτσι και κάποιος άλλος λέει: «Ιδού εγώ, ας μου κάνει ό,τι είναι αρεστό ενώπιόν του»· και πάλι ένας έτερος: «Ο ίδιος ο Κύριος θα πράξει το αρεστό ενώπιόν του». Και στο Ευαγγέλιο εξάλλου μας παρήγγειλε ο Χριστός λέγοντας: «Γενηθήτω το θέλημά σου». 2,1a <Έγινε δε,> λέει, <σαν την ημέρα αυτή>, 1b <ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου,> 1c <και ο διάβολος ήλθε ανάμεσά τους> 1d <για να παραστεί απέναντι στον Κύριο.> Γιατί τους παρουσιάζει να παρίστανται κάθε ημέρα; Για να μάθουμε ότι τα παρόντα δεν στερούνται θείας πρόνοιας, αλλά οι άγγελοι δίνουν λόγο για όσα γίνονται καθημερινά και κάθε μέρα αποστέλλονται για να οικονομήσουν κάτι, έστω και αν εμείς δεν το γνωρίζουμε.

Αλλά την ομόνοια και τη συναναστροφή αυτών βρήκε ο διάβολος ως ευκαιρία για την αιφνίδια εναντίον τους επιβουλή, προκειμένου να τους καταβάλει όλους μαζί μέσα στο σπίτι του μεγαλύτερου αδελφού. «Και όταν ολοκληρώνονταν οι ημέρες του συμποσίου, έστελνε ο Ιώβ και τους καθάριζε, σηκωνόμενος νωρίς το πρωί». Βλέπεις καθαρισμό όχι μωσαϊκό, αλλά αποστολικό, που αποκαθαίρει με τις προσευχές τη διάνοιά τους, και όχι το σώμα. Κάποιοι μάλιστα λένε ότι και οι ιερείς τα παλαιά χρόνια, όπως ο Μελχισεδέκ, ήταν αχειροτόνητοι· αυτό λοιπόν υποδηλώνει η λέξη «απέστειλεν». «Και ήλθε αυτή η ημέρα, και ιδού ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου, και ο διάβολος ήλθε μαζί τους». Ο Θεός, βέβαια, είναι αόρατος σε όλη τη γενητή κτίση, άποσος, αμεγέθης, πανταχού παρών και επιστατεί στα πάντα, περιλαμβάνοντας τα πάντα, και δεν υπάρχει τόπος έξω από την κυριαρχία του. Παρευρίσκεται δε στον καθένα, όπως αρμόζει: στους μεν αγίους αγγέλους, επειδή είναι άγιοι, στέλνοντας άρρητες φωνές προσταγμάτων, στον δε πονηρό, επειδή είναι πονηρός, παραχωρώντας άδειες να πειράζει τους ανθρώπους. Διότι ο διάβολος δεν δύναται να πράξει τίποτε, παρά μόνον όσα του παραχωρούνται από τον Θεό. Και φυσικά δεν παρίσταται στους υπερουράνιους τόπους, μη γένοιτο· διότι από εκεί έχει γκρεμιστεί. Πώς λοιπόν, λέγει, εξέπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, αυτός που ανατέλλει το πρωί;

Λέγεται δε ότι παρίσταται μαζί με τους αγγέλους, σαν να βρισκόταν και ο ίδιος στους τόπους της κυριαρχίας του Θεού, περιμένοντας να του επιτραπεί ή να του παραχωρηθεί η άδεια να προκαλέσει πειρασμούς εναντίον των ανθρώπων· χωρίς βέβαια να εκπληρώνει κάποια λειτουργία προς τον Θεό, αλλά επειδή εξαιτίας της εκτροπής και της κακίας του εξέπεσε σε αυτήν την κατάσταση, και μαίνεται εναντίον μας. Του επιτρέπεται από Εκείνον που κυβερνά άριστα τη ζωή μας, να μας επιφέρει πειρασμούς ανάλογα με αυτούς που μπορούμε να αντέξουμε. Αυτά ακριβώς, λοιπόν, διατυπώνοντας η Γραφή, για τη δική μας κατανόηση παρουσίασε τον λόγο με σχηματικό τρόπο. Το δε «Εγένετο ως η ημέρα αύτη», τίθεται αντί του «ήλθε κάποια ημέρα, κατά την οποία άνοιξε το στάδιο και ο αθλητής κατέβηκε στα παλαίσματα». Επειδή δε οι άγιοι άγγελοι φροντίζουν για εμάς και μας περιθάλπουν, ενώ ο διάβολος εναντιώνεται στη σωτηρία μας, και γύρω από το ίδιο θέμα, δηλαδή τον άνθρωπο, βρίσκονται σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, λέγεται ότι παρίστανται μαζί, με τον Θεό να επιβλέπει τα γενόμενα. Το αν νικάμε εμείς ή αν ηττώμαστε, δεν οφείλεται στη δύναμη εκείνων που μας εναντιώνονται ή στην αδυναμία εκείνων που μας συμπαραστέκονται, αλλά στη δική μας προαίρεση. Διότι, καθώς και οι δύο πλευρές μας προτρέπουν προς το μέρος τους, οι μεν άγιοι άγγελοι προς τα αγαθά, οι δε πονηροί δαίμονες προς τα φαύλα, η δική μας προαίρεση, έχοντας τιμηθεί με το αυτεξούσιο, προχωρεί προς όποιο μέρος θελήσει.

Κεφάλαιο Β΄. «Και συνέβη εκείνη την ημέρα, να έλθουν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου, και ο διάβολος ήλθε ανάμεσά τους, για να παραστεί ενώπιον του Κυρίου.» Γιατί άραγε τους παρουσιάζει να παρίστανται κάθε ημέρα; Για να μάθουμε ότι τα παρόντα δεν στερούνται θείας πρόνοιας, αλλά δίνουν λόγο για τα όσα γίνονται κάθε ημέρα, και κάθε ημέρα αποστέλλονται οι άγγελοι για να οικονομήσουν κάτι, έστω και αν εμείς δεν το γνωρίζουμε. «Και είπε ο Κύριος στον διάβολο: Από πού έρχεσαι εσύ;» Γνώριζε από πού ήλθε, ότι δηλαδή είχε ηττηθεί από τον δίκαιο· αλλά θέλει να δει αν ομολογεί την ήττα του με ειλικρίνεια. «Είπε λοιπόν ο Κύριος προς τον διάβολο: Πρόσεξες τον θεράποντά μου Ιώβ; Διότι δεν υπάρχει όμοιός του μεταξύ αυτών που βρίσκονται πάνω στη γη· άνθρωπος άκακος, αληθινός, άμεμπτος, θεοσεβής, ο οποίος απέχει από κάθε κακό, και ακόμη διατηρεί την ακακία του· εσύ όμως είπες να καταστραφούν τα υπάρχοντά του χωρίς λόγο.» Ο μεν διάβολος, αποκρύπτοντας την ήττα του, χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια που είπε την πρώτη φορά· «Αφού περιήλθα», λέγει, «τη γη, βρίσκομαι εδώ».

Αλλά και ο Ζαχαρίας λέει, όπως και εσύ ο ίδιος ανέφερες, ότι ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του ιερέα Ιησού για να του εναντιωθεί, και ειπώθηκε: «Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, αυτός που εξέλεξε την Ιερουσαλήμ». Και πάλι στον Ιώβ είναι γραμμένο, όπως και ο ίδιος είπες, ότι οι άγγελοι ήλθαν να παρασταθούν μπροστά στον Κύριο, και μαζί τους είχε έλθει και ο διάβολος. Και από τον Μωυσή στην αρχή της Γένεσης, έχουμε καταγεγραμμένο ότι το φίδι πλάνησε την Εύα και καταράστηκε. Επίσης, στην Αίγυπτο, μάθαμε ότι υπήρξαν μάγοι που εξισώνονταν με τη δύναμη η οποία ενεργούνταν από τον Θεό μέσω του πιστού θεράποντα Μωυσή. Και γνωρίζετε ότι ο Δαβίδ είπε πως οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.