Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 10:21

Ερώτημα ΙΘ΄. Πού άραγε πρέπει να πούμε ότι βρίσκονται οι ψυχές των ανθρώπων που έχουν προηγηθεί στον θάνατο; Απόκριση. Ξένο και φοβερό είναι το ερώτημα, και αποκεκρυμμένο από τους ανθρώπους. Διότι δεν επέτρεψε ο Θεός να επιστρέψει κάποιος σε εμάς από εκεί, για να διηγηθεί πού ή πώς βρίσκονται οι ψυχές που έχουν αναχωρήσει από εμάς. Όμως από τις Γραφές μαθαίνουμε ότι οι μεν ψυχές των αμαρτωλών βρίσκονται στον άδη, υπάρχουν κάτω από όλη τη γη και τη θάλασσα, όπως λέει ο ψαλμός: «Σε τόπους σκοτεινούς και σε σκιά θανάτου και σε λάκκο κατώτατο», και όπως είναι γραμμένο στον Ιώβ: «Σε γη σκοτεινή και ζοφερή, σε γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως, ούτε μπορούν να δουν ζωή οι θνητοί», ενώ οι ψυχές των δικαίων, μετά την έλευση του Χριστού, όπως μαθαίνουμε από τον ληστή στον σταυρό, βρίσκονται στον παράδεισο.

Και αυτά μεν θα συζητούν μεταξύ τους εκείνοι, διδασκόμενοι τη δύναμη της θείας δικαιοσύνης από τα όσα υποφέρουν, για να τα περιγράψουμε συνοπτικά. Εγώ όμως ο άθλιος, σε ποια κατάσταση έχω περιέλθει, και σε ποιες πράξεις στηριζόμενος θα ελπίζω να απαλλαγώ από τη φοβερή καταδίκη; Όντας στερημένος από κάθε αρετή και από κάθε γνώση, φοβάμαι μήπως, αφού μου δέσουν τα χέρια και τα πόδια, ριχτώ σε γη σκοτεινή και ζοφερή, σε γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως ούτε μπορεί κανείς να αντικρίσει τη ζωή των θνητών, επειδή έδεσα οικειοθελώς με τα πάθη τις πρακτικές αρετές της ψυχής μου, και εμπόδισα τα βήματά της από τον θείο δρόμο της αγγελικής πολιτείας. Δείξε ευσπλαχνία, Χριστέ, και σώσε μας από αυτήν την οδύνη. Διότι, με όσους επιλέξαμε θεληματικά και ενσυνείδητα να συναναστρεφόμαστε στον παρόντα αιώνα εξαιτίας των πονηρών μας έργων, με αυτούς εύλογα θα καταδικαστούμε εξάπαντος να βρισκόμαστε και στον μέλλοντα αιώνα, χωρίς πλέον να το θέλουμε.

Εάν όμως βρεθεί ότι έζησε μέσα σε αμέλεια και ασωτία, ακούει εκείνη την τρομερότατη φωνή: «Ας απομακρυνθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου.» Τότε την καταλαμβάνουν ημέρες οργής και θλίψης, και ανάγκης και στενοχώριας, ημέρα σκότους και γνόφου· τότε, αφού την εγκαταλείψουν οι άγιοι άγγελοι του Θεού, την παραλαμβάνουν οι Αιθίοπες εκείνοι δαίμονες, και χτυπώντας την ανηλεώς την κατεβάζουν στη γη· και αφού τη διαμελίσουν, τη ρίχνουν δεμένη με άλυτα δεσμά, σε γη σκοτεινή και ζοφερή, στα κατώτερα μέρη, στα καταχθόνια δεσμωτήρια και στις φυλακές του άδη· όπου βρίσκονται αποκλεισμένες οι ψυχές των αμαρτωλών, όσων έχουν κοιμηθεί από αιώνων, όπως λέει ο Ιακώβ· σε γη σκοτεινή και ζοφερή, σε γη αιώνιου σκότους χωρίς καθόλου φως, όπου δεν υπάρχει ζωή θνητών, αλλά οδύνη αιώνια, και λύπη ατελεύτητη, και κλαυθμός ακατάπαυστος, και τριγμός οδόντων ασίγαστος, και στεναγμοί ακοίμητοι· εκεί κυριαρχεί παντοτινά το ουαί, εκεί το αλίμονο, αλίμονο!

Ελεήστε με λοιπόν, ω φίλοι μου· ανακουφίστε με κατά την ψυχή από τη γη, και όσοι συγκεράσατε τη φύση του σώματος με τη φύση του πνεύματος, σπεύστε, παρακαλώ, πριν από την απόφαση, και βιαστείτε πριν πεθάνω, για να μην αποκλειστώ μαζί με τις μωρές παρθένους, πριν αναχωρήσω στη γη, όπου δεν μπορεί κανείς να δει ζωή θνητών, ούτε να συλλογιστεί περί αδικίας ή δικαιοσύνης· όπου δεν υπάρχει σώμα μέσω του οποίου η ζωή και ο θάνατος επέρχονται στην ψυχή, ούτε σάρκα μέσω της οποίας ο Εχθρός χλευάζεται, ονειδιζόμενος από την ίδια της την αδυναμία. Διότι, εάν με βοηθήσει ο Κύριος, θέλω να απαλλαγώ από την οικτρή κατάσταση των παθών· και εάν με ελεήσει, ποθώ να αναλάβω την υπακοή προς Αυτόν. Εάν πράξει σύμφωνα με το πλήθος του ελέους Του, θα με λυτρώσει από την αμαρτία· και εάν εκχύσει επάνω μου τη χρηστότητά Του, θα σωθώ.

Και σε τι τους ωφέλησε ο πολύτιμος σωρός (από πλούτη), και η πυραμίδα; Όλα λοιπόν τα έργα της ματαιότητας καταλήγουν στο μηδέν. Όσοι όμως πλουτίζουν κατά Θεόν και δοξάζονται σε Αυτόν, δεν έχουν τέτοια κατάληξη· διότι ετοίμασαν για τον εαυτό τους αιώνια ζωή και ακατάλυτη δόξα. Διότι, όπως ακριβώς το φως του ήλιου, της σελήνης και του χορού των άστρων, μέχρι τώρα δεν έχει σκοτεινιάσει ούτε έχει φθαρεί από την εποχή της δημιουργίας τους έως σήμερα· και κάθε γενιά σάρκας και αίματος, σαν ώριμο σιτάρι που θερίζεται στην ώρα του, εξαφανίζεται, το φως όμως του ήλιου, της σελήνης και των άστρων παραμένει το ίδιο νέο, ακμαίο και λαμπρό εξαιτίας του ορισμού του Δημιουργού, ο οποίος τα όρισε να κυβερνούν την ημέρα και τη νύχτα· έτσι και σε αυτούς που Τον αγαπούν όρισε βασιλεία ουρανών και χαρά ακατάλυτη. Και όπως σε αυτό είναι αψευδής, έτσι και σε εκείνο είναι αληθινός· και αυτά μεν θα παρέλθουν, όποτε το θελήσει ο Δημιουργός, αλλά της δόξας των Αγίων δεν θα υπάρξει τέλος. Ας σπεύσουμε λοιπόν να φέρουμε καρπούς μετάνοιας, για να μην αποκλειστούμε από εκείνη τη χαρά και παραπεμφθούμε σε γη σκοτεινή και ζοφερή, σε γη αιώνιου σκότους.

Διότι το να δημιουργήσει κανέναν από το σπέρμα τέτοιον, να τον συντηρήσει και να μην τον αφήσει να περιπέσει σε κινδύνους, είναι ικανό να δείξει την ισχύ του Θεού, τη δύναμή Του, καθώς και το να διαφυλάξει εκείνον που αμάρτησε και να μην τον τιμωρήσει, αλλά και τον δίκαιο να τον κολάσει και να τον τιμωρήσει. 10,14a «Διότι εάν αμαρτήσω», λέει, «θα με φρουρήσεις», 14b «και δεν θα με αφήσεις ατιμώρητο από την ανομία». Διότι, για να μη θεωρήσεις αυτή τη φρούρηση ως σωτηρία, λέει: «μολονότι είμαι κατάδικος, μπορείς να με φρουρείς». 10,15a «Διότι εάν ασεβήσω, αλίμονό μου·» 15b «και εάν είμαι δίκαιος, δεν θα μπορέσω να σηκώσω το κεφάλι μου.» 15c «Διότι είμαι γεμάτος ατιμία». «Δεν μου αρκεί για σωτηρία η δικαιοσύνη», λέει. 10,16a «Κυνηγιέμαι σαν λιοντάρι για σφαγή», 16b «και αφού άλλαξες στάση, με εξολοθρεύεις φοβερά», 10,17a «ανανεώνοντας εναντίον μου την κατηγορία μου.» 17b «Με αντιμετώπισες με μεγάλη οργή» 17c «και έφερες πάνω μου δοκιμασίες». 10,18a «Γιατί, λοιπόν, με έβγαλες από την κοιλιά και δεν πέθανα αμέσως», 18b «και δεν με είδε μάτι», 10,19a «και δεν έγινα σαν να μην υπήρξα ποτέ;» 19b «Γιατί δεν πήγα από τη μήτρα στο μνήμα;» 10,20a «Ή δεν είναι λίγος ο χρόνος της ζωής μου;» 20b «Άφησέ με να αναπαυθώ λιγάκι», 10,21a «προτού να πορευθώ στη γη, από όπου δεν επιστρέφω», 21b «σε γη σκοτεινή και ζοφερή», 10,22a «σε γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως» 22b «ούτε μπορεί να δει κανείς τη ζωή των θνητών». «Κυνηγιέμαι δε», λέει, «σαν λιοντάρι για σφαγή», δηλαδή: «βρίσκομαι παγιδευμένος και δεν το γνωρίζω».

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. —Περί θανάτου και της καταστάσεως στον Άδη. «Εάν ο άνθρωπος κατέβει στον Άδη, δεν πρόκειται να ανέβει πλέον, ούτε πρόκειται να τον αναγνωρίσει ξανά ο τόπος του.» «Γη σκοτεινή και ζοφερή, γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών.» «Δεν υπάρχει στον θάνατο κανείς που να σε μνημονεύει», και τα λοιπά. «Ποια ωφέλεια υπάρχει στο αίμα μου, με το να κατεβαίνω εγώ;» και τα λοιπά. «Μήπως θα διηγηθεί κανείς στον τάφο το έλεός σου;» και τα λοιπά. «Δεν θα σε δοξολογήσουν οι νεκροί, Κύριε, ούτε όλοι», και τα λοιπά. «Ποιος θα δοξολογήσει τον Ύψιστο στον Άδη; Από τον νεκρό, ως μη υπάρχοντα πλέον, χάνεται η δοξολογία.» «Δεν υπάρχει στον Άδη αναζήτηση της ζωής. Ω θάνατε, πόσο πικρή είναι η ανάμνησή σου σε άνθρωπο που ζει ειρηνικά με τα υπάρχοντά του, σε άνδρα αμέριμνο, που ευημερεί στα πάντα, και που έχει ακόμη τη δύναμη να τρέφεται! Ω θάνατε, καλή είναι η κρίση σου για άνθρωπο που στερείται και του οποίου μειώνεται η δύναμη, που βρίσκεται σε έσχατο γήρας, που μεριμνά για τα πάντα, που δυσανασχετεί και έχει χάσει την υπομονή.» «Ο Άδης και η απώλεια δεν χορταίνουν.» Τα δεινά στον Άδη δεν έχουν ως αίτιο τον Θεό, αλλά εμάς τους ίδιους. Ο Άδης είναι κοινό πανδοχείο, και εργαστήριο θρήνων.

3. Εμείς υποστηρίζουμε ότι ούτε οι δίκαιοι έχουν λάβει πλήρως τον δικό τους κλήρο και εκείνη τη μακάρια κατάσταση, για την οποία προετοίμασαν τον εαυτό τους από αυτή τη ζωή μέσω των έργων τους, ούτε ότι οι αμαρτωλοί αμέσως μετά τον θάνατο οδηγούνται στην αιώνια κόλαση, όπου θα βασανίζονται παντοτινά, αλλά ότι και τα δύο αυτά θα συμβούν αναγκαστικά μετά από εκείνη την έσχατη ημέρα της κρίσεως και την ανάσταση πάντων· προς το παρόν όμως, αμφότεροι βρίσκονται στους κατάλληλους τόπους, οι μεν (οι δίκαιοι) απολύτως ελεύθεροι και άνετοι στον ουρανό μαζί με τους αγγέλους και κοντά στον ίδιο τον Θεό, και βεβαίως στον παράδεισο, από όπου εξέπεσε μεν ο Αδάμ, αλλά εισήχθη στη θέση του, πριν από τους άλλους, ο ευγνώμων ληστής, και ότι επισκέπτονται εμάς κάθε τόσο στους ναούς όπου τιμώνται, και εισακούουν όσους τους επικαλούνται και πρεσβεύουν υπέρ αυτών στον Θεό, έχοντας λάβει αυτό το εξαιρετικό προνόμιο από Αυτόν, και ότι θαυματουργούν μέσω των ιερών λειψάνων τους, και μάλιστα ότι απολαμβάνουν τη μακάρια θεωρία του Θεού και την αίγλη που εκπέμπεται από εκεί πιο τέλεια και πιο καθαρά σε σχέση με την προηγούμενη ζωή τους· οι δε αντίθετοι (οι αμαρτωλοί) παραμένουν κατακλεισμένοι στον άδη, σε μέρη σκοτεινά και σε σκιά θανάτου και στον κατώτατο λάκκο, όπως λέει ο Δαβίδ, αλλά και ο Ιώβ: «σε γη σκοτεινή και ζοφερή, σε γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών»· και έτσι οι μεν διάγουν μέσα σε κάθε ευφροσύνη και χαρά, προσδοκώντας ήδη και έχοντας σχεδόν στα χέρια τους την υποσχεθείσα σε αυτούς βασιλεία και τα ανέκφραστα αγαθά· ενώ οι άλλοι, αντίθετα, βρίσκονται σε κάθε στενοχώρια και απαρηγόρητη λύπη, σαν κατάδικοι που αναμένουν την απόφαση του κριτή και προβλέπουν εκείνα τα βασανιστήρια· χωρίς ωστόσο ούτε εκείνοι να έχουν λάβει την κληρονομία της βασιλείας και τα αγαθά «που μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε ανθρώπου νους συνέλαβε», ούτε τούτοι να έχουν ήδη παραδοθεί στα αιώνια βασανιστήρια και να κατακαίγονται στο άσβεστο πυρ.

Φοβάμαι μήπως, δεμένος στα χέρια και στα πόδια, ριχτώ σε γη ζοφερή και σκοτεινή, σε γη αιώνιου σκότους, όπου δεν υπάρχει φως ούτε φαίνεται ζωή θνητών· επειδή έδεσα εκουσίως με τα πάθη τις πρακτικές δυνάμεις της ψυχής και εμπόδισα τα βήματά της από τον θείο δρόμο της ευαγγελικής πολιτείας.

Διότι βλέπουμε τη φύση των ανθρώπων να φεύγει πάντοτε από την Ιόππη, δηλαδή από την έξη της αρετής και της γνώσης και από τη χάρη της σοφίας που βασίζεται σε αυτές, όπως ο Αδάμ από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, επειδή η διάνοιά της ρέπει σταθερά προς τα πονηρά, και να παρασύρεται με τη θέλησή της στη θάλασσα, εννοώ δηλαδή στην αλμύρα της αμαρτίας, όπως ακριβώς ο προπάτορας Αδάμ, όταν εξέπεσε από τον παράδεισο, κυλίστηκε σε τούτον τον κόσμο, και να υπηρετεί με επιμέλεια την άστατη πλάνη και σύγχυση των υλικών πραγμάτων, η οποία με ποικίλους τρόπους παρασύρει και παρασύρεται. Το κέρδος αυτής της πλάνης για όσους προσκολλώνται σε αυτήν είναι μόνο το να καταποντιστούν και να καταποθούν από το κήτος, και να τους περιχύσει το νερό έως την ψυχή, και να περικυκλωθούν από την έσχατη άβυσσο, και να βυθίσουν το κεφάλι τους σε σχισμές βουνών, και να κατέλθουν στη γη, της οποίας οι μοχλοί αποτελούν αιώνια δεσμά, επειδή αυτή προφανώς αποτελεί τον πυθμένα της έσχατης αβύσσου, τη γη την όντως σκοτεινή και ζοφερή, γη σκότους αιωνίου, στην οποία δεν υπάρχει φως ούτε μπορεί κανείς να δει ζωή θνητών, όπως κάπου λέει ο μέγας Ιώβ, ο οποίος αγωνίστηκε σκληρά σε μεγάλους άθλους υπέρ της αλήθειας.

Ο προφήτης, λοιπόν, υποδηλώνει τον Αδάμ, δηλαδή την κοινή φύση των ανθρώπων, προτυπώνοντας αυτά τα πράγματα μυστικά στον εαυτό του: τη φύση που γλίστρησε μακριά από τα θεία αγαθά, σαν να έφυγε από την Ιόππη, και κατήλθε στην ταλαιπωρία αυτού του βίου, που μοιάζει με θάλασσα, και καταποντίστηκε στο ασταθές και πολυτάραχο πέλαγος της εμπαθούς προσκόλλησης στα υλικά, και καταβροχθίστηκε από το κήτος, το νοητό και άπληστο θηρίο, τον διάβολο, και δέχτηκε το νερό των πονηρών πειρασμών που ξεχύθηκε από παντού μέχρι την ψυχή της, καθώς δηλαδή η ζωή της περισφίχτηκε από τους πειρασμούς και κυκλώθηκε από την έσχατη άβυσσο, δηλαδή ο νους δεσμεύτηκε από την απόλυτη άγνοια και ο λογισμός κατακλύστηκε από το μεγάλο βάρος της κακίας, και βύθισε το κεφάλι της στις σχισμές των ορέων, δηλαδή τον πρώτο λόγο της πίστης περί της μονάδος του Θεού, που είναι σαν κεφάλι όλου του σώματος των αρετών, η οποία εγκλωβίστηκε σαν σε κάποιες σκοτεινές σχισμές ορέων, δηλαδή στις διάνοιες των πονηρών δυνάμεων, και καταμερίστηκε σε πολλές δοξασίες και φαντασίες —διότι ο λόγος ονόμασε «σχισμές ορέων» τις πλανεμένες έννοιες των πνευμάτων της πονηρίας, τα οποία βρίσκονται κάπου στο βάθος της έσχατης αβύσσου της άγνοιας—, και κατήλθε στη γη, οι μοχλοί της οποίας είναι αιώνια δεσμά, δηλαδή κατήλθε σε μια έξη στερημένη από κάθε θεία αίσθηση και ζωτική κίνηση των αρετών, η οποία δεν έχει απολύτως καμία αίσθηση της αγαθότητας ούτε κίνηση νοερής έφεσης προς τον Θεό. Πάνω σε αυτήν την έξη έχει εγκατασταθεί, σαν άβυσσος, το ζόφος της άγνοιας και το ανεξιχνίαστο βάθος της κακίας, και έχουν ριζώσει τα όρη της πλάνης, εννοώ τα πνευματικά όντα της πονηρίας· στις σχισμές των οποίων, αφού πρώτα εισέδυσε η ανθρώπινη φύση, έγινε ύστερα βάση τους, εξαιτίας της χείριστης έξης της, επειδή ήταν δεκτική της δικής τους πλάνης και πονηρίας. Αυτή η έξη έχει, σαν αιώνιους μοχλούς, τις εσωτερικές εμπαθείς προσκολλήσεις στα υλικά πράγματα, οι οποίες δεν επιτρέπουν στη διάνοια, αφού απαλλαγεί από το σκοτάδι της άγνοιας, να δει το φως της αληθινής επίγνωσης. Αυτήν ακριβώς την έξη, όπως είπα λίγο πριν, υπαινισσόμενος ο μέγας Ιώβ έλεγε: «γη σκοτεινή και ζοφερή, γη αιώνιου σκότους»· σκοτεινή μεν, ως στερημένη από κάθε αληθινή γνώση και θεωρία, ζοφερή δε, ως στερημένη από κάθε αρετή και πράξη· στην οποία, λέει, δεν υπάρχει φως, δηλαδή φως γνώσης και αλήθειας, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών, εννοώντας προφανώς τη διαγωγή που ταιριάζει σε λογικά όντα.