Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 29:16

Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, διότι, εξαιτίας του ευκαταφρόνητου της ηλικίας του, δεν είναι εύκολο στα ορφανά να οδηγήσουν σε δίκη εκείνους που τα αδικούν. Αποδώστε, λοιπόν, δικαιοσύνη στα ορφανά που στερούνται συνηγόρων· αναπληρώστε εσείς οι ίδιοι σε αυτά ό,τι τους λείπει εξαιτίας της ηλικίας τους, ώστε να έχετε το καύχημα του Ιώβ: Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων.

Διότι σαφέστατα εξήγησε η προφητική χάρη ότι δεν αποκαλούμε κάποιον πατέρα κατά φύση, αλλά κατά τη χάρη του Θεού και κατά θέσιν. Και για να γνωρίσεις ακριβέστερα ότι στις θείες γραφές δεν ονομάζεται πάντοτε πατέρας μόνο ο κατά φύση πατέρας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Διότι, κι αν έχετε μυριάδες παιδαγωγούς στον Χριστό, δεν έχετε όμως πολλούς πατέρες· διότι εγώ σας γέννησα εν Χριστώ Ιησού διά του ευαγγελίου». Διότι ο Παύλος ήταν πατέρας των Κορινθίων όχι επειδή τους γέννησε κατά σάρκα, αλλά επειδή τους δίδαξε και τους αναγέννησε κατά πνεύμα. Άκουσε επίσης και τον Ιώβ που λέει: «Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων». Διότι ονόμασε τον εαυτό του πατέρα όχι επειδή τους είχε γεννήσει όλους, αλλά επειδή τους φρόντιζε. Και αυτός ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, όταν κατά την ώρα του σταυρού είχε καρφωμένη τη σάρκα στο ξύλο, βλέποντας τη Μαριάμ, τη μητέρα του κατά σάρκα, και τον Ιωάννη, τον πιο αγαπητό από τους μαθητές, λέει στον μεν: «Ιδού η μητέρα σου»· προς δε τη Μαριάμ: «Ιδού ο υιός σου»· διδάσκοντας την οφειλόμενη φιλοστοργία, και επιλύοντας εμμέσως εκείνο που ειπώθηκε από τον Λουκά, το: «Και ήταν ο πατέρας του και η μητέρα του γεμάτοι θαυμασμό», το οποίο αρπάζουν τα τέκνα των αιρετικών, υποστηρίζοντας ότι γεννήθηκε από άνδρα και γυναίκα.

Εκείνος που κατείχε τα παρόντα αγαθά δεν τα είχε αποκτήσει για τον εαυτό του, αλλά για τους φτωχούς, λέγοντας: Σε κάθε προσερχόμενο η πόρτα μου ήταν ανοιχτή. Εγώ είμαι πατέρας των αδυνάτων, μάτι των τυφλών και πόδι των χωλών· και από την κουρά των αμνών μου ζεστάθηκαν οι ώμοι των φτωχών.

Τι πρέπει να πούμε για τον τρισμακάριο Ιώβ, εκείνον τον αληθινό άνθρωπο, τον άμεμπτο, τον δίκαιο, τον θεοσεβή; Ποια άραγε ήταν η αιτία της άκρας ευσέβειας και δικαιοπραγίας του; Μήπως τα παραγγέλματα του Μωυσή; Σε καμία περίπτωση. Αλλά μήπως ήταν η τήρηση της ημέρας του Σαββάτου ή η φύλαξη κάποιας άλλης ιουδαϊκής εθελοθρησκείας; Πώς θα μπορούσε, αφού έζησε σε χρόνια παλαιότερα από τον Μωυσή και τη νομοθεσία του; Διότι ο μεν Μωυσής γενεαλογείται έβδομος από τον Αβραάμ, ενώ αυτός πέμπτος, προηγούμενος του Μωυσή κατά δύο γενεές. Δες λοιπόν και τον βίο αυτού, ο οποίος δεν φέρει τίποτα από τη νομοθεσία του Μωυσή, αλλά δεν είναι καθόλου ξένος προς την ευαγγελική διδασκαλία του Σωτήρος μας. Λέει λοιπόν ο ίδιος, εξιστορώντας τον βίο του, στην απολογία προς τους φίλους του: «Διότι διέσωσα τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη, και βοήθησα το ορφανό που δεν είχε βοηθό. Στόμα χήρας με ευλόγησε, και είχα ντυθεί τη δικαιοσύνη. Είχα περιβληθεί τη δίκαιη κρίση σαν πανωφόρι, ήμουν οφθαλμός των τυφλών και πόδι των χωλών, εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων». Αυτά ακριβώς είναι ολοφάνερα τα διδάγματα που κηρύττονται σε όλους εμάς μέσω της ευαγγελικής διδασκαλίας.

Έτσι και εγώ, με θάρρος θα μπορούσα να την κοσμήσω και με τα λόγια του Ιώβ: Η θύρα της ήταν ανοιχτή σε κάθε προσερχόμενο· και κανένας ξένος δεν διανυκτέρευε έξω. Ήταν οφθαλμός για τους τυφλούς, πόδι για τους χωλούς, και μητέρα για τα ορφανά. Ως προς την ευσπλαχνία της δε για τις χήρες, τι σπουδαιότερο πρέπει να πει κανείς, παρά ότι είχε ως καρπό το να μην ονομαστεί η ίδια χήρα; Η δική της εστία ήταν κοινό καταφύγιο για τους ενδεείς συγγενείς της εξ αίματος· και τα υπάρχοντά της ήταν κοινά σε όλους όσους είχαν ανάγκη, όχι λιγότερο από όσο ήταν για τον καθένα τα δικά του.

Και δεν επεδείκνυαν στους έχοντες ανάγκη μόνο τη συνδρομή μέσω των χρημάτων, αλλά και την πρόνοια μέσω της προστασίας. «Διότι εγώ ήμουν», λέει, «πόδια για τους χωλούς, μάτια για τους τυφλούς, και μέσα από τα δόντια άρπαξα το θήραμα». Τον βλέπεις και να προνοεί για τους αδικουμένους, και να αναπληρώνει για όλους τα ανάπηρα μέλη τους; Αυτόν θα έπρεπε όλοι να μιμούνται, αυτόν που πριν από τον Νόμο, πριν από τη Χάρη, επέδειξε τόσο υψηλή φιλοσοφία, και μάλιστα χωρίς να έχει κάποιον διδάσκαλο, ούτε ενάρετους προγόνους, αλλά από μόνος του και με ορθή προαίρεση έφτασε σε αυτόν τον χρηστό τρόπο ζωής. Διότι ο καθένας από εμάς έχει εναποθετημένη μέσα στην ίδια του τη φύση τη γνώση της αρετής· και αν κάποιος δεν θελήσει εξαιτίας της ραθυμίας να προδώσει την έμφυτη ευγένειά του, ποτέ δεν πρόκειται να τη στερηθεί. Είθε λοιπόν όλοι μας, αφού επιλέξουμε αυτήν την αρετή και την εφαρμόσουμε με ακρίβεια, να αξιωθούμε να επιτύχουμε τα αγαθά των υποσχέσεων που περιμένουν αυτούς που Τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον Οποίο ανήκει στον Πατέρα, συνάμα και στο Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όταν, λοιπόν, αυτοί που σώθηκαν δι' αυτού τον έκαναν κύριο των λαφύρων, απέρριψε τα πάντα, μέχρι και κλωστή και λουρί υποδήματος. Ζʹ. Τέτοιος ήταν και ο μακάριος Ιώβ. Διότι, όπως λέει, «Η θύρα μου ήταν ανοιχτή σε καθέναν που ερχόταν. Εγώ ήμουν οφθαλμός των τυφλών και πόδι των χωλών· εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων· κανένας ξένος δεν διανυκτέρευε έξω· και οι αδύνατοι, αν ποτέ είχαν κάποια ανάγκη, δεν αποτύγχαναν, ούτε άφησα ποτέ αδύνατο να εξέλθει από τη θύρα μου με άδεια χέρια».

Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν ένα σπίτι που είναι ριζωμένο στην ελεημοσύνη να πάθει κάτι το φοβερό· αλλά και αν υποστεί κάτι προσωρινά, θα καταλήξει σε καλό. Αυτό θα αποτελέσει για ολόκληρο το σπίτι προστασία ανώτερη από ασπίδα και δόρυ. Άκουσε τι λέει ο διάβολος για τον Ιώβ: «Δεν περιέφραξες εσύ τα εσωτερικά του και τα εξωτερικά του;». Γιατί; Άκουσε τον ίδιο τον Ιώβ που λέει: «Ήμουν μάτι των τυφλών», λέει, «πόδι των χωλών, πατέρας των ορφανών». Όπως ακριβώς εκείνος που δεν αποκόπτει τον εαυτό του από τις ξένες συμφορές, δεν πρόκειται ποτέ να πάθει κανένα κακό ούτε και στα δικά του ζητήματα, εφόσον διδάσκεται μέσα από το να συμπάσχει· έτσι και εκείνος που δεν θέλει να επωμιστεί τη λύπη της συμπόνιας, θα τα βιώσει όλα αυτά στα δικά του. Και όπως ακριβώς συμβαίνει στο σώμα: όταν το πόδι σαπίζει, αν το χέρι δεν συμπάσχει, και δεν καθαρίσει το τραύμα, δεν επιθέσει φάρμακο και δεν ξεπλύνει το πύον, θα υποστεί και αυτό την ίδια βλάβη· και, επειδή δεν θέλησε να διακονήσει το άλλο μέλος, ενώ το ίδιο ήταν απαλλαγμένο από την ασθένεια, θα καταστεί και αυτό ένοχο στην ίδια ασθένεια. Διότι το κακό, έρποντας από εκεί, θα φθάσει και σε αυτό, και πλέον το ζήτημα για αυτό δεν θα είναι η διακονία, αλλά η δική του θεραπεία και απαλλαγή. Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ: όποιος δεν θέλει να συμπάσχει με τους άλλους, θα πονέσει ο ίδιος. Περιέφραξες, λέει, τα εσωτερικά του και τα εξωτερικά του, και δεν τολμώ να επιτεθώ. Αλλά έπαθε, θα πει κανείς, φοβερά δεινά.

Διότι ο μεν φτωχός ζει χωρίς να φοβάται κανέναν, επειδή πλουτεί μόνο με τη φιλοσοφία και την υπομονή· ο δε πλούσιος, επειδή συζεί με την πλεονεξία, μισείται από όλους, και στις δημόσιες συναθροίσεις περιφέρεται ως εχθρός, ο οποίος κατά πρόσωπο μεν κολακεύεται, στη σκέψη όμως των άλλων μισείται. Ότι δε αυτά έτσι ακριβώς έχουν, φαίνεται όταν έλθει ο άνεμος και ρίξει τα φύλλα, όταν γίνει μεταβολή των πραγμάτων· τότε ανακαλύπτονται οι πλαστοί φίλοι, τότε αναγνωρίζονται τα προσωπεία των κολάκων, τότε φανερώνεται ο χορός των υποκριτών και η σκηνοθεσία του δράματος. Ανοίγουν τα στόματα όλων λέγοντας: «Ο μιαρός, ο πονηρός, ο παμπόνηρος». Τι λες; Δεν τον κολάκευες χθες; Δεν καταφιλούσες τα χέρια του; «Προσωπείο ήταν εκείνα. Ήλθε ο καιρός, έβγαλα το προσωπείο και φανέρωσα την αληθινή μου σκέψη». Τι λοιπόν φοβάσαι, πες μου, αυτόν που κατηγορείται από τόσους πολλούς; Και τι σημαίνει αυτό; Μακάρι να μην κατηγορούσε ο ίδιος τον εαυτό του. Αυτά τα λέω, όχι για να διαβάλω τον πλούτο –άλλωστε το έχω πει χιλιάδες φορές– αλλά εκείνους που χρησιμοποιούν κακώς ένα καλό πράγμα. Διότι τα χρήματα, όταν συνοδεύονται από καλές πράξεις, είναι καλά. Πώς όμως είναι καλά; Εάν παρηγορούν την πενία, εάν θεραπεύουν τη φτώχεια. Άκουσε πώς λέει ο Ιώβ: «Εγώ ήμουν οφθαλμός των τυφλών και πόδι των χωλών· εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων». Ιδού πλούτος, όπου αμαρτία δεν υπήρχε, αλλά φιλοπτωχία. «Το σπίτι μου ήταν ανοιχτό σε καθέναν που ερχόταν». Αυτή είναι η διακονία του πλούτου, ενός πλούτου όχι στα λόγια, αλλά στην πράξη.

Αλλά πρώτα, αφού ανέθεσε στον Θεό την επίβλεψη και τη φύλαξή του, τότε καυχάται εν Κυρίω. 29,13a 〈Είθε να έλθει επάνω μου η ευλογία εκείνου που χανόταν,〉 13b 〈και στόμα χήρας με ευλόγησε.〉 29,14a 〈Είχα ενδυθεί τη δικαιοσύνη,〉 14b 〈και είχα περιβληθεί τη δίκαιη κρίση σαν διπλοΐδα.〉 29,15a 〈Ήμουν οφθαλμός των τυφλών,〉 15b 〈και πόδι των χωλών·〉 29,16a 〈εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων.〉 16b 〈Και διερεύνησα υπόθεση την οποία δεν γνώριζα.〉 29,17a 〈Συνέτριψα τις σιαγόνες των αδίκων,〉 17b 〈και μέσα από τα δόντια τους άρπαξα το θήραμα.〉 29,18a 〈Είπα: Η ηλικία μου θα φτάσει σε βαθύ γήρας〉 18b 〈σαν κορμός φοίνικα, και θα ζήσω για πολύ χρόνο.〉 «Όχι επειδή τα έπραττα με αυτήν την ελπίδα, αλλά διότι προσδοκούσα εξαιτίας αυτού μακρύ γήρας, προερχόμενο από αγαθή συνείδηση και χρηστές ελπίδες.» Διότι, λέει, διέσωσα τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη. Δες τον να μην υπερηφανεύεται για την αποχή από τα κακά, ούτε για τις θυσίες όπως οι Ιουδαίοι, αλλά για αυτό ακριβώς που επιθυμεί ο Θεός: κρίνετε, λέει, υπέρ του ορφανού και δικαιώστε τη χήρα. Δες τον να μην επαίρεται, αλλά να χρησιμοποιεί τη δύναμή του για το πρέπον, όντας κοινό λιμάνι και καταφύγιο για όσους βρίσκονταν σε ανάγκη. Ήταν κοινός πατέρας και προστάτης· δεν χρησιμοποιούσε τον πλούτο για αδικία, ούτε τη δόξα για αλαζονεία, ούτε τη σοφία για κακουργία, αλλά για να απαλλάσσει από τα δεινά που τους περιέβαλαν εκείνους που είχαν αιχμαλωτιστεί. Και τον ορφανό, που δεν είχε βοηθό, τον βοήθησα. Δες τον να λέει ακόμη και αυτά με μετριοφροσύνη. Και στόμα, λέει, χήρας με ευλόγησε.

Δεν είπε: «Ανακούφισα τη συμφορά» ούτε «εξάλειψα την αίσθηση της αναπηρίας», αλλά «Ήμουν οφθαλμός· έβλεπαν μέσα από εμένα, δεν ένιωθαν το βάρος της δικής τους συμφοράς χάρη σε εμένα, δεν αναζητούσαν ανθρώπους για να τους κρατούν από το χέρι και να τους οδηγούν, παντού το σκοτάδι γι' αυτούς το μετέτρεπα σε φως». Όπως ακριβώς πολλοί που έχουν οφθαλμούς βλέπουν σκοτάδι, έτσι και αυτός έκανε τους τυφλούς να βλέπουν. Παρατήρησε σημεία αποστολικά: δεν αποκαθιστούσε τους οφθαλμούς —επειδή δεν είχε έρθει ακόμη αυτή η χάρις— αλλά, ενώ παρέμεναν ανάπηροι, τους παρείχε φως· αντίθετα, οι σημερινοί τυφλώνουν ακόμη και αυτούς που βλέπουν. Δεν είπε: «Ενεργούσα μέσω των υπηρετών μου», αλλά «Εγώ ο ίδιος διόρθωνα τα σφάλματα της φύσης, όχι μόνο εκείνα που προέρχονταν από τους ανθρώπους, αλλά και εκείνα από την ίδια τη φύση». Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων. Δες έπειτα από πόσον καιρό τα λέει αυτά, όχι καυχώμενος ούτε υπερηφανευόμενος, αλλά επειδή αναγκάζεται να ομολογήσει την πρόνοια του Θεού, και για ποια έργα απολάμβανε την εύνοιά Του, και σε ποια κατάσταση βρίσκεται τώρα. Δίκη, την οποία δεν γνώριζα, την εξιχνίασα. Βλέπεις την προστασία; «Δεν περιοριζόμουν στα χρήματα, ούτε στην τροφή και τα ενδύματα, αλλά αναλάμβανα την υπεράσπιση σε ξένη διαμάχη φτάνοντας μέχρι τον κίνδυνο. Ερευνούσα υπόθεση που δεν με αφορούσε καθόλου, σαν ένας άριστος θηρευτής».

«Όχι μόνο δεν παρέβλεπα τους γνωστούς» —όπως κάνουν οι σημερινοί— «ούτε απωθούσα όσους ήταν παρόντες, αλλά, ακόμη κι αν δεν υπήρχε κανείς, έχοντας αυτό ως έργο μου και σαν ένας άριστος κυνηγός, περιφερόμουν εξετάζοντας συνεχώς γύρω μου, μήπως τυχόν κάποιος αδικείται, μήπως κάποιος καταδυναστεύεται». Εξιχνίασα, λέει. Και πρόσεξε: «υποθέσεις που διέφευγαν εντελώς την προσοχή», λέει, «και ήταν κρυμμένες και παρουσίαζαν δυσκολία τόσο στο να ανακαλυφθούν όσο και στο να διαλευκανθούν». Και συνέτριψα τις σιαγόνες των αδίκων. Αυτό είναι εκείνο το αποστολικό: «ο προϊστάμενος εν σπουδή». Και μέσα από τα δόντια τους άρπαξα πίσω το θήραμα. Πρόσεξε τη δυσκολία του πράγματος: «ενώ το πράγμα είχε ήδη καταποθεί και καταληφθεί, το επανόρθωσα». Όχι όπως εμείς, που λέμε: «δεν γίνεται», λέει, «είναι ακατόρθωτο». Συνέτριψα τις σιαγόνες των αδίκων. Πρόσεξε πώς διαπρέπει και στα δύο είδη αρετής, τόσο εκεί όπου έπρεπε να τιμωρήσει, όσο και εκεί όπου έπρεπε να βοηθήσει. Και για ποιον λόγο; «Συνέτριψα», λέει, «τις σιαγόνες των αδίκων, βοηθώντας τους ίδιους και καθιστώντας τους στο εξής ανίκανους για μια άλλη τέτοια πλεονεξία. Και το αξιοθαύμαστο είναι πως δεν εισέπραξα καμία έχθρα γι' αυτά, αλλά με αποδέχονταν», λέει, «όταν μιλούσα».

«Σύμφωνα με τα προστάγματά μου», λέει, «πορεύθηκε, και φύλαξε τις εντολές μου, για να τις εφαρμόζει». Και όλα αυτά, αφού συνδεθούν και ανακραθούν, συγκρατούμενα σαν ένα σώμα με πολλά μέλη και απόλυτα αρμονικό, αποτελούν τον δίκαιο. Και αφού τον ολοκλήρωσε μέσα από τόσα πολλά γνωρίσματα, συνθέτοντας από αυτά σαν έναν ορισμό και μία ενιαία περιγραφή γι' αυτόν, τα συμπεριέλαβε όλα σε ένα όνομα και λέει: «Αυτός ο δίκαιος θα ζήσει αληθινή ζωή». Επειδή, λοιπόν, ακούσαμε ποια είναι τα γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν τον δίκαιο, ελάτε να εξετάσουμε με βάση αυτά και την περίπτωση του Ιώβ. Ευσεβής είναι ο δίκαιος· και τι ήταν ο Ιώβ; Δεν εξιλέωνε τον Θεό με θυσίες κάθε ημέρα; Σώφρων ο δίκαιος, το ίδιο και αυτός, καθώς λέει: «Έκανα συμφωνία με τα μάτια μου, να μην κοιτάξω παρθένο». Πράος και επιεικής ο δίκαιος, και ποιος υπήρξε πιο πράος από αυτόν; Από τον οποίο και οι ίδιοι οι υπηρέτες του, εξαιτίας της υπερβολικής του καλοσύνης, ήταν τόσο πολύ προσκολλημένοι πάνω του, ώστε σχεδόν να επιθυμούν να τον καταπιούν· διότι έλεγαν: «Ποιος θα μας δώσει να χορτάσουμε από τις σάρκες του;» Ελεήμων και κοινωνικός ο δίκαιος, και ποιος θα μπορούσε εδώ να παραβληθεί με τον Ιώβ; Η πόρτα του δεν ήταν ορθάνοιχτη σε κάθε περαστικό, και δεν αναχωρούσε κανένας με άδεια χέρια; Ο δίκαιος θα κρίνει δίκαια όσους φιλονικούν· επιτρέπεται και σε αυτό το σημείο να καυχηθεί ο Ιώβ και να πει: «Ερεύνησα προσεκτικά την υπόθεση που δεν γνώριζα, και συνέτριψα τα δόντια των αδίκων». Ο δίκαιος δεν θα αδικήσει κανέναν, ενώ ο Ιώβ φτάνει στο σημείο να καταραστεί και τον ίδιο τον εαυτό του, λέγοντας: «Αν σήκωσα το χέρι μου εναντίον ορφανού, τότε ας αποκοπεί ο ώμος μου από την κλείδα».

Πρόσεξε τα αποστολικά σημεία: «Ήμουν οφθαλμός των τυφλών», όχι αποδίδοντάς τους την όραση (διότι δεν υπήρχε ακόμη αυτή η χάρις), αλλά κάνοντάς τους να μην αισθάνονται καν τη συμφορά τους· οι σημερινοί, όμως, τυφλώνουν ακόμη και εκείνους που βλέπουν. Δεν είπε: «Ενεργούσα μέσω των υπηρετών»· αλλά: «Εγώ ο ίδιος διόρθωνα τα ελαττώματα της φύσης, όχι μόνο εκείνα που προέρχονταν από τους ανθρώπους, αλλά και εκείνα της ίδιας της φύσης»· διότι τα μέλη του σώματος που έλειπαν τα αναπλήρωνε σε εκείνους που είχαν ανάγκη, με την παροχή των αναγκαίων αγαθών και με πολλή φροντίδα. Ως προς δε την πνευματική διάσταση, διάνοιγε τυφλές διάνοιες, και ωφελούσε όσους είχαν ανάπηρη την ψυχή, και ο ίδιος γινόταν οφθαλμός τους· πόδια δε χάριζε σε αυτούς που χώλαιναν στα θεμέλια της ψυχής, και με τον λόγο του γινόταν πόδι τους, και καθοδηγούσε και τους μεν και τους δε. Εκλαμβάνεται δε ο μεν οφθαλμός με την έννοια της νοητικής καθοδήγησης, ο δε πόδας με την έννοια της ηθικής. «Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων». Ούτε εδώ είπε: «Παρηγορούσα τα ορφανά»· αλλά: «Δεν άφησα ούτε καν να δημιουργηθεί αίσθηση της ορφάνιας, ούτε να φανεί η συμφορά»· όπως ακριβώς εκεί αντιμετώπιζε την αναπηρία με την αφθονία της πρόνοιας, αφαιρώντας από αυτούς που είχαν πάθει τέτοια δεινά ακόμη και την ίδια την αίσθηση των δεινών τους.

Σε αυτά φανερώνονται τα λόγια εκείνου που βοηθά τους αδυνάτους, τους ασθενείς. Και πρόσεξε ύστερα από πόσο χρόνο τα λέει αυτά. «Την υπόθεση που δεν γνώριζα, την εξιχνίασα». Αυτό είναι πολύ ανώτερο από το έργο του δικαστή· διότι οι μεν δικαστές κάθονται και περιμένουν τους αδικημένους, και μετά την έκκληση εκείνων, τότε παρέχουν τη δική τους βοήθεια οι πιο άξιοι από αυτούς· αφού οι περισσότεροι δεν κάνουν ούτε καν αυτό. Αυτός όμως ξεπέρασε και τους πιο άξιους, και εκ του περισσού τους άφησε πολύ πίσω· διότι ούτε περίμενε να έρθουν σε αυτόν οι αδικημένοι, ούτε παρείχε τη βοήθειά του μετά τη δική τους έκκληση, αλλά ο ίδιος, προλαβαίνοντας τις καταστάσεις, περιφερόταν και αναζητούσε τους αδικημένους· και δεν τους αναζητούσε απλώς, αλλά με πολλή αγρυπνία, με πολλή φροντίδα. Και αυτό θα το κατανοήσεις σαφώς, εάν εμβαθύνεις στη δύναμη της λέξης· διότι δεν είπε «αναζήτησα», αλλά «την υπόθεση που δεν γνώριζα εξιχνίασα, ερεύνησα, εξέτασα λεπτομερώς, ασχολήθηκα ακατάπαυστα, κινώντας τα πάντα, ώστε να βρω μήπως τυχόν διαφεύγει της προσοχής κάποιος που αδικείται». Βλέπεις την προστασία; Δεν περιοριζόταν μόνο στην προσφορά χρημάτων, ούτε στην τροφή και στα ενδύματα, αλλά λέει «μέχρι και κινδύνους αντιμετώπιζα αναλαμβάνοντας την υπεράσπιση ξένων υποθέσεων». «Μέσα από τα δόντια τους άρπαξα το θήραμα». Πρόσεξε τη δυσκολία του πράγματος.

Το να κρίνει, όμως, κανείς και να διορθώνει με αγάπη, και να ελευθερώνει τον αδικούμενο από το χέρι αυτού που τον αδικεί, και να γίνεται πατέρας των αδυνάτων, και μάτι για τους τυφλούς, και πόδι για τους χωλούς, όπως έχει ειπωθεί, είναι πράξη ευσεβής και δίκαιη όταν γίνεται με την πρέπουσα νουθεσία και παραίνεση· όπως λέει ο μακάριος Απόστολος: «Επί τρία χρόνια, νύχτα και μέρα, δεν σταμάτησα να νουθετώ με δάκρυα τον καθένα από εσάς». Ο Χριστιανός, εξάλλου, πρέπει να αποφεύγει τα αισχρά κέρδη, να είναι περισσότερο ευλαβής και όσιος, και να δίνει προσοχή στην ανάγνωση, στην παράκληση, στη νουθεσία και στη διδασκαλία σύμφωνα με τα γραφόμενα: «Διδάσκοντας και νουθετώντας τους εαυτούς σας με ψαλμούς και ύμνους και ωδές πνευματικές, ψάλλοντας με χάρη μέσα στην καρδιά σας προς τον Κύριο»· να τιμούμε και εκείνους που μας γέννησαν, για να ζήσουμε πολλά χρόνια πάνω στη γη, και να μην κακολογούμε τον πατέρα ή τη μητέρα μας, αλλά να προνοούμε για τους δικούς μας, και μάλιστα για τους οικείους της πίστεως. Και αυτός που δεν απουσιάζει από τις εκκλησιαστικές συγκεντρώσεις, δηλαδή από τις κοινές συνάξεις και προσευχές, αλλά και δημόσια, ενώπιον όλου του λαού, αναπέμπει τις προσευχές του στον Θεό, και δεν περιφρονεί τις σοφές παραινέσεις ή τα θεοσεβή διδάγματα, ούτε θεωρεί απίστευτα ή αδύνατα τα θαύματα και τα έργα του Θεού που ενεργούνται σε κάθε γενεά, δεν κάνει τέτοιους συλλογισμούς.

Και ας παρουσιάσουμε, εάν συμφωνείτε, τον μεγάλο αθλητή της υπομονής, ο οποίος διέλαμψε και στους δύο τρόπους, τον αδάμαντα, την πέτρα, εκείνον που, αν και έζησε στη χώρα της Αυσιτίδας, καταύγασε όλη την οικουμένη με την υπερβολή της δικής του αρετής· και ας αναφέρουμε τα κατορθώματά του καθώς και τα παθήματά του, για να γνωρίσεις από πού έλαμψε περισσότερο. Ποια είναι, λοιπόν, τα κατορθώματά του; «Ο οίκος μου», λέει, «ήταν ανοιχτός για καθέναν που ερχόταν και αποτελούσε κοινό λιμάνι για τους οδοιπόρους, ενώ οι έχοντες ανάγκη κατείχαν σχεδόν όλα μου τα υπάρχοντα. Διότι εγώ ήμουν», λέει, «μάτι για τους τυφλούς και πόδι για τους χωλούς, εγώ ήμουν πατέρας για τους αδύναμους, και εξιχνίασα δίκες τις οποίες δεν γνώριζα και συνέτριψα τα σαγόνια των αδίκων και άρπαξα το θήραμα μέσα από τα δόντια τους, ενώ οι αδύναμοι, όποια ανάγκη κι αν είχαν ποτέ, δεν απέτυχαν, ούτε βγήκε κανείς από την πόρτα μου με άδειο τον κόρφο». Είδες τα διάφορα είδη της φιλανθρωπίας και τα ποικίλα λιμάνια της ελεημοσύνης και πώς αυτός βοηθούσε με κάθε τρόπο εκείνους που είχαν ανάγκη; Είδες πώς ανακούφιζε τη φτώχεια, πώς στήριζε τη χήρα, πώς υπερασπιζόταν τους αδικουμένους, πώς γινόταν φοβερός απέναντι σε όσους τους καταπίεζαν; Διότι δεν επιδείκνυε τον ζήλο του μόνο μέχρι να παρασταθεί και να βοηθήσει —όπως κάνουν οι πολλοί— αλλά μέχρι να οδηγήσει την υπόθεση στο τέλος και με πολλή σφοδρότητα· διότι «συνέτριψα», λέει, «τα σαγόνια των αδίκων», υψώνοντας ως τείχος τη δική του προστασία απέναντι στη δική τους επιθετικότητα.

Δ'. Τον είδες μέσα στους πειρασμούς, όσο σου ήταν δυνατόν να τον δεις; Διότι με ακρίβεια ούτε ο ίδιος ο λόγος δεν μπόρεσε να τον παραστήσει. Επειδή την οδύνη και τα βάσανα και την τυραννία της απελπισίας και την ταραχή που προκαλούνταν από τις τόσες καταιγίδες συμφορών, καμία δύναμη λόγου δεν μπορεί να τα ερμηνεύσει σε όσους απλώς τα ακούν, παρά μόνο η ίδια η εμπειρία των πραγμάτων. Έλα λοιπόν να σου τον δείξω πάλι (διότι ούτε αυτό είναι μικρό, αλλά απαιτεί εξαιρετικά φιλοσοφημένη ψυχή) μέσα στον πλούτο και στην ευημερία να επιδεικνύει πολλή φιλοσοφία. Ποιος ήταν λοιπόν όταν ήταν πλούσιος; Κοινό λιμάνι όλων, κοινός πατέρας όλων, κοινός ιατρός, μάλλον δε και κάτι ανώτερο από ιατρός· άκουσέ τον άλλωστε να λέει: «Εγώ ήμουν μάτι των τυφλών, και πόδι των χωλών». Βλέπεις πώς, ανώτερος από ιατρό, αναπλήρωνε την ίδια τη φύση για τους αναπήρους; Και όσα οι ιατροί δεν μπόρεσαν με την τέχνη τους να διορθώσουν, αυτά εκείνος τα αποκαθιστούσε με την παρηγοριά, γινόμενος για αυτούς τα ίδια τους τα μέλη χάρη στη μεγάλη του πρόνοια προς αυτούς. Διότι, σαν να ήταν υγιείς, με γερά πόδια και καλή όραση, έτσι ακριβώς αισθάνονταν εκείνοι που είχαν στερηθεί ή ακρωτηριαστεί σε αυτά τα μέλη, χωρίς να αντιλαμβάνονται τη χωλότητα ούτε την αναπηρία τους χάρη στη δική του μεγάλη πρόνοια. Γι' αυτό ακριβώς δεν είπε ότι «εγώ παρηγορούσα χωλούς και τυφλούς», αλλά, «ήμουν πόδι και μάτι τους»· και πάλι, «Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων».

Ούτε εδώ είπε, «Παρηγορούσα τα ορφανά», αλλά, «Ήμουν πατέρας τους»· δηλώνοντας με αυτό, ότι δεν άφηνε καν να υπάρξει η αίσθηση της ορφάνιας, ούτε επέτρεπε να φανεί αυτή η συμφορά· όπως ακριβώς και εκεί [αντιμετώπιζε] την αναπηρία με την άφθονη πρόνοιά του προς όσους είχαν υποστεί τέτοια δεινά, αναιρώντας και την ίδια την αίσθηση των συμφορών. Και δεν θεράπευε μόνο ακρωτηριασμένα σώματα, ούτε αποκαθιστούσε μόνο την ορφάνια, γινόμενος για τους μεν στη θέση των μελών του σώματος και για τους δε στη θέση των γονέων, αλλά καθίστατο και αυτοχειροτόνητος δικαστής· μάλλον δε και κάτι περισσότερο από δικαστής. «Διότι την υπόθεση», λέει, «την οποία δεν γνώριζα, την εξιχνίασα, και συνέτριψα τις σιαγόνες των αδίκων, και μέσα από τα δόντια τους εξήρπασα το άρπαγμα».

Αυτό είναι πολύ ανώτερο από το έργο του δικαστή. Διότι οι μεν δικαστές κάθονται αναμένοντας τους αδικημένους, και μόνο μετά την παράκληση εκείνων παρέχουν τη συνδρομή τους οι πιο εξαίρετοι από τους δικαστές· ενώ οι περισσότεροι ούτε καν αυτό δεν πράττουν. Αυτός, όμως, ξεπέρασε ακόμη και τους πιο εξαίρετους, και τους υπερφαλάγγισε κατά πολύ. Διότι δεν περίμενε τους αδικημένους να έλθουν προς αυτόν, ούτε μετά την παράκλησή τους προσέφερε τη συνδρομή του, αλλά ο ίδιος, προλαβαίνοντάς τους, περιφερόταν αναζητώντας τους αδικημένους, και όχι απλώς αναζητώντας, αλλά με πολλή αγρυπνία και με πολλή φροντίδα. Και αυτό θα το κατανοήσεις σαφώς, εάν εμβαθύνεις στη δύναμη της λέξεως· διότι δεν είπε: «Αναζήτησα», αλλά: «Υπόθεση την οποία δεν γνώριζα, την εξιχνίασα»· δηλαδή, ερεύνησα, εξέτασα ενδελεχώς με πολλή επιμέλεια, δεν έπαψα να κινώ τα πάντα, ώστε να ανακαλύψω μήπως τυχόν διαλανθάνει της προσοχής κάποιος αδικημένος.

Η ευλογία εκείνων που χάνονταν ας έλθει επάνω μου. Ήμουν, λέει, οφθαλμός των τυφλών, πόδι των χωλών, και πατέρας των αδυνάτων. Συνέτριψα τους μύλιους οδόντες των αδίκων, και μέσα από τα δόντια τους απέσπασα το άρπαγμα. Όπως η διψασμένη γη που προσδέχεται τη βροχή, έτσι προσδέχονταν και αυτοί τα λόγια μου. Κατασκήνωνα σαν βασιλιάς ανάμεσα σε στρατιώτες. Γιοι αφρόνων και άνθρωποι χωρίς όνομα· τώρα όμως εγώ έγινα το τραγούδι τους, και με έχουν κάνει περίγελο. Και δεν συγκράτησαν το φτύσιμο από το πρόσωπό μου. Με θεώρησες ίσο με τον πηλό, στο χώμα και στη στάχτη βρίσκεται η μερίδα μου. Με κραταιό χέρι με μαστίγωσες. Έγινα, λέει, αδελφός των σειρήνων, και σύντροφος των στρουθοκαμήλων. Αν η καρδιά μου παρασύρθηκε από γυναίκα άλλου άνδρα, τότε ας αρέσει και η δική μου γυναίκα σε άλλον. Διότι ο θυμός του άνδρα είναι ασυγκράτητος εναντίον εκείνου που θα μολύνει τη γυναίκα του. Αν περιφρόνησα γυμνό που χανόταν και δεν τον έντυσα, και αν από το μαλλί των προβάτων μου δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι του, τότε ας αποκοπεί ο ώμος μου από την κλείδα μου. Διότι αν χάρηκα με την πτώση των εχθρών μου, και αν η καρδιά μου είπε «Εύγε», τότε ας ακούσει το αυτί μου τη δική μου κατάρα. Αν δεν έσκισα τη χρεωστική ομολογία και δεν την επέστρεψα, χωρίς να λάβω τίποτα απολύτως από τον οφειλέτη, και αν η γη στέναξε εξαιτίας μου, τότε αντί για σιτάρι ας φυτρώσουν σε εμένα τσουκνίδες.

Εκείνος δε είπε: «Ποιος σε όρισε άρχοντα και δικαστή πάνω μας; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις, όπως ακριβώς σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;» Ο Μωυσής τότε φοβήθηκε και είπε: «Ώστε λοιπόν έγινε φανερό αυτό το γεγονός;» «Διέσωσα τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη. Σύντριψα τις σιαγόνες των αδίκων, και μέσα από τα δόντια τους απέσπασα το άρπαγμα.» «Ελευθέρωσε αυτούς που οδηγούνται στον θάνατο, και γλίτωσε αυτούς που δολοφονούνται, μη διστάσεις. Εάν όμως πεις: “Δεν τον γνωρίζω αυτόν”, μάθε ότι ο Κύριος, ο οποίος αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, γνωρίζει τις καρδιές όλων.» «Ελευθερώστε τον λεηλατημένο από το χέρι εκείνου που τον αδικεί.» «Απομακρύνετε την αδικία και την ταλαιπωρία· εξαλείψτε την καταδυνάστευση από τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ελευθέρωσε τον αδικούμενο από το χέρι εκείνου που τον αδικεί.» Καθένας που πλέει στη θάλασσα βρίσκεται κοντά στο ναυάγιο, και τόσο περισσότερο μάλιστα, όσο πιο γρήγορα πλέει· και καθένας που είναι ενδεδυμένος με σώμα, βρίσκεται κοντά στις δοκιμασίες του σώματος, και τόσο περισσότερο, όσο βαδίζει όρθιος και δεν βλέπει εκείνους που κείτονται πεσμένοι μπροστά του. Όσο πλέεις με ούριο άνεμο, δώσε το χέρι σου σε εκείνον που ναυαγεί· όσο έχεις υγεία και πλούτο, βοήθησε εκείνον που κακοπαθεί. Μην περιμένεις να μάθεις πάνω στον εαυτό σου πόσο κακό πράγμα είναι η απανθρωπιά, και πόσο μεγάλο αγαθό είναι να δείχνεις ευσπλαχνία σε όσους έχουν ανάγκη.

ΤΙΤΛΟΣ Η΄. — Περί ελεημοσύνης και ευποιίας προς τους φτωχούς. «Δεν πρόκειται να λείψει ο στερημένος από τη γη. Γι' αυτό εγώ σε προστάζω να εφαρμόζεις αυτόν τον λόγο, λέγοντας: Να ανοίγεις διάπλατα τα χέρια σου στον αδελφό σου, στον φτωχό και σε αυτόν που έχει ανάγκη.» —«Δεν θα τραβήξεις πίσω το χέρι σου μπροστά στον αδελφό σου.» «Εγώ σε προστάζω να αγαπάς τον προσήλυτο, να του δίνεις ψωμί και ένδυμα.» «Η θύρα μου ήταν ανοιχτή σε καθέναν που ερχόταν. Οι αδύναμοι, όποια ανάγκη κι αν είχαν, δεν έμειναν ανικανοποίητοι· και δεν άφησα τα μάτια της χήρας να μαραζώσουν. Μήπως έφαγα μόνος το ψωμί μου και δεν το μοιράστηκα με το ορφανό; Μήπως παρέβλεψα τον γυμνό να χάνεται και δεν τον έντυσα; Ή μήπως δεν με ευλόγησαν οι αδύναμοι, και δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι τους από το μαλλί των προβάτων μου; Εγώ ήμουν μάτι για τους τυφλούς και πόδι για τους κουτσούς· εγώ ήμουν Πατέρας των αδύναμων.» «Ο δίκαιος σπλαχνίζεται και δίνει.» «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα.» «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει· σκόρπισε, έδωσε», και τα λοιπά. «Η ελεημοσύνη και η πίστη ας μη σου λείψουν· δέσε τες γύρω από τον λαιμό σου, και θα βρεις χάρη.»

Δεν εξαπατήθηκες από τον φθαρτό πλούτο, και καθώς αυτός έρεε δεν προσκόλλησες σε αυτόν την καρδιά σου. Δεν συναναστράφηκες με χλευαστές, των οποίων ο βίος είναι αίσχος και η ζωή τους είναι γεμάτη κηλίδες. Δεν έσπευσε το πόδι σου προς τον δόλο· ούτε χάρηκες με την πτώση των εχθρών, για να πει η καρδιά σου: Εύγε. Δεν στέναξε η γη εξαιτίας σου· διότι δεν έφαγες μόνος σου τη δύναμή της χωρίς αντάλλαγμα, ούτε κατέθλιψες τις ψυχές των κυρίων της. Απέσυρες τα χέρια σου από άδικα δώρα· διέσωσες τον πτωχό από το χέρι του δυνάστη, και έκλαψες για κάθε αδύναμο· και βλέποντας άνθρωπο σε ανάγκη, στέναξες. Βοήθησες τα ορφανά που δεν είχαν βοηθό· και στόματα χηρών σε ευλόγησαν. Διότι ενδύθηκες τη δικαιοσύνη, και περιβλήθηκες την ευθεία κρίση σαν διπλό μανδύα. Έγινες οφθαλμός των τυφλών, πόδι των χωλών και πατέρας των αδυνάτων. Συνέτριψες τις σιαγόνες των αδίκων, και μέσα από τα δόντια τους απέσπασες το άρπαγμα. Και για να μιλήσω συνοπτικά, τρέφεις εκείνους που πεινούν και ποτίζεις εκείνους που διψούν, περιθάλπεις τους ξένους και ντύνεις τους γυμνούς, επισκέπτεσαι τους ασθενείς και διακονείς εκείνους που βρίσκονται στις φυλακές· μάλλον δε, με όλα αυτά γίνεσαι ευάρεστος στον Θεό· για χάρη του οποίου έκρινες πιο ένδοξο από όλα το να βοηθάς όλους αυτούς με προθυμία.

Και κάθε αμαρτία που ακούς, Πνευματικέ, να την εξετάζεις ως προς τις επτά περιστάσεις που αναφέραμε· δηλαδή, ποιος είναι αυτός που έκανε την αμαρτία· ποια αμαρτία έκανε ως προς το είδος της· γιατί την έκανε· με ποιον τρόπο την έκανε· σε ποιον χρόνο· σε ποιον τόπο· και πόσες φορές· και σε ποια Εντολή από τις δέκα έσφαλε· μιμούμενος σε αυτό και εσύ τον δίκαιο Ιώβ, ο οποίος ερευνούσε επιμελώς και εξιχνίαζε κάθε υπόθεση που δεν γνώριζε: «Υπόθεση την οποία δεν γνώριζα, την εξιχνίασα».

Αλλά αυτά μεν, όπως έχει λεχθεί, αποτελούν τα τεκμήρια της ιερής στοργής. Εσύ δε, ω παντεπαίνετε, μοιάζεις σαν να έχεις ιδρυθεί ως κάποια ακρόπολη στη βασιλίδα των πόλεων ή, για να πούμε την αλήθεια ακριβέστερα, ως ευρύχωρο λιμάνι, ανάπαυση για τους θλιμμένους, επαρκής παρηγοριά για αυτούς που διψούν για αρμονικό λόγο, υποδεχόμενος καθημερινά, τρόπον τινά, και ιατρεύοντας, θεραπεύοντας και φροντίζοντας τον έναν και τον άλλον, μεγάλους και μικρούς, ιερείς και αρχιερείς, ανώτερους και υποδεέστερους. Πόσο μεγαλοπρεπές είναι το θείο σου αξίωμα και το θεοφιλές σου έργο. Σου ταιριάζουν και τα λόγια του αοίδιμου Ιώβ: έγινα πατέρας των ορφανών, πόδι των χωλών, και σε κάθε άνθρωπο ήταν ανοιχτή η πόρτα μου και όλα όσα έπονται αυτών. Εσύ είσαι το υπόλειμμα της ευσέβειας, εσύ το κειμήλιο της ορθοδοξίας· και ο λόγος ας παραλείψει τα πολλά, για να μη φανεί ότι λέγονται προς χάριν και κολακεία όσα ακούγονται κατά πρόσωπο. Όμως, αφού προσθέσει μία ακόμη φράση, ας σταματήσει: μία είναι η παρηγοριά για τον πατέρα, ο μονογενής και φιλοπάτωρ υιός, και για τη βασιλίδα πόλη η δική σου μεγαλοφυής και ονομαστή αρισταρχία.