Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 3:25

«Αυτή όμως αγάπησε ξένους και, ενώ εγώ ο σύζυγός της ζω, λογίζεται μοιχαλίδα και δεν φοβάται που δόθηκε σε άλλον άνδρα.» Τι θα έλεγε άραγε ο νυμφαγωγός, ο θείος και μακάριος Παύλος, τόσο εκείνος ο αρχαίος όσο και τούτος ο νέος, υπό τη μεσιτεία και τη διδασκαλία του οποίου, αφού εγκατέλειψες τον μητρικό οίκο, ενώθηκες με τον Κύριο; Άραγε δεν θα έλεγε ο καθένας τους, συγκλονισμένος από ένα τόσο μεγάλο κακό: «Διότι ο φόβος που φοβόμουν με βρήκε και αυτό που έτρεμα με συνάντησε· επειδή εγώ σε αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σε παραστήσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό»;

Και αυτόν τον φόβο διαρκώς αναλογιζόταν μέσα του, και αυτήν την αγωνία πάντοτε έτρεφε, γνωρίζοντας τη φύση των ανθρώπινων πραγμάτων και αναλογιζόμενος τον πρόσκαιρο χαρακτήρα τους. Γι' αυτό και έλεγε: «Ο φόβος που φοβόμουν με βρήκε, και ο κίνδυνος που έτρεμα με συνάντησε». Διότι διαρκώς με τους λογισμούς του βάδιζε προς αυτόν, αναμένοντας, υπολογίζοντας και προσδοκώντας τον· γι' αυτό, όταν αυτός παρουσιάστηκε, δεν τον τάραξε: «Ούτε ειρήνευσα, ούτε ησύχασα, ούτε αναπαύθηκα, αλλά ήλθε σε μένα οργή». Δεν είπε: «Δεν ειρηνεύω, ούτε ησυχάζω», αλλά, «Ούτε ειρήνευσα», σε χρόνο παρελθοντικό. Διότι, κι αν τα πράγματα με προδιέθεταν να υπερηφανεύομαι, η προσδοκία των λυπηρών καταστάσεων δεν με άφηνε να εφησυχάζω. Κι αν η υπερβολική ευημερία με ωθούσε στην τρυφηλότητα, η αγωνία για όσα επρόκειτο να συμβούν έδιωχνε μακριά την αμεριμνησία· κι αν τα παρόντα με ανάγκαζαν να τα απολαμβάνω, η φροντίδα για τα προσδοκώμενα διέκοπτε αυτήν την απόλαυση. Γι' αυτό, όσα είχε μελετήσει στους λογισμούς του, όταν τα είδε να συμβαίνουν στην πραγματικότητα, τα υπέμεινε γενναία. Βλέποντας μπροστά του τα παλαίσματα που από παλιά είχε μελετήσει και είχε προκαταλάβει μέσω της προσδοκίας, δεν ταρασσόταν. Διότι, για να καταλάβεις ότι ούτε όταν ήταν παρόντα τα αγαθά δεν ήταν υπερβολικά προσκολλημένος σε αυτά, άκουσε τι λέει: «Αν ποτέ χάρηκα επειδή απέκτησα πολύ πλούτο, αν θεώρησα τον χρυσό δύναμή μου, αν εμπιστεύθηκα σε πολύτιμο λίθο, και αν άπλωσα το χέρι μου σε αναρίθμητα αγαθά». Τι λες, άνθρωπε; Δεν χαιρόσουν με τον πλούτο που έρεε άφθονος γύρω σου;

Το θηρίο είναι πονηρό και ποτέ δεν απελπίζεται· πράγμα που γίνεται για εμάς η μεγαλύτερη καταδίκη, διότι εκείνος μεν ποτέ δεν χάνει την ελπίδα του για την απώλειά μας, ενώ εμείς απελπιζόμαστε για τη δική μας σωτηρία. Αλλά δες πώς προμελετούσε την αναπηρία και τη φθορά του σώματος. Επειδή δηλαδή ο ίδιος δεν είχε ποτέ υπομείνει κάτι τέτοιο, αλλά ζούσε συνεχώς μέσα σε πλούτο, σε τρυφή και σε κάθε άλλη λαμπρότητα, αναλογιζόταν καθημερινά τις συμφορές των άλλων. Και φανερώνοντας αυτό, έλεγε: «Διότι ο φόβος, τον οποίο φοβόμουν, ήρθε σε εμένα, και εκείνο που έτρεμα, με συνάντησε». Και πάλι: «Εγώ δε για κάθε αδύναμο έκλαψα, και στέναξα βλέποντας άνθρωπο σε ανάγκες». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν τον τάραζε τίποτα από όσα του συνέβαιναν, από εκείνα τα μεγάλα και αφόρητα. Διότι μη μου βλέπεις μόνο την απώλεια των χρημάτων, ούτε τον χαμό των παιδιών, ούτε εκείνη την ανίατη πληγή, ούτε την επιβουλή της γυναίκας του, αλλά εκείνα που είναι πολύ πιο οδυνηρά από αυτά. Και τι χειρότερο από αυτά, λέει κάποιος, έπαθε ο Ιώβ; Διότι από την ιστορία δεν μαθαίνουμε τίποτα περισσότερο από αυτά. Επειδή κοιμόμαστε, δεν μαθαίνουμε· διότι όποιος μεριμνά και αναζητά επιμελώς το μαργαριτάρι, θα μάθει πολύ περισσότερα από αυτά. Διότι τα πιο οδυνηρά, και ικανά να προκαλέσουν μεγαλύτερη ταραχή, ήταν άλλα. Και πρώτον, το ότι δεν γνώριζε τίποτα το σαφές περί της βασιλείας των ουρανών και της αναστάσεως· πράγμα που άλλωστε έλεγε θρηνώντας: «Διότι δεν θα ζήσω αιώνια, για να κάνω υπομονή».

Ο θάνατος, λέγει, είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο. Αυτό αποτελεί οριστική απόφαση. Εάν λοιπόν είναι ανάπαυση, για ποιο λόγο δεν προστρέχουν σε αυτόν οι περισσότεροι; Διότι για τον λόγο αυτόν ο Θεός έκανε τη ζωή επιθυμητή σε εμάς, ώστε να μην προστρέχουμε γρήγορα στον θάνατο. Του οποίου η οδός, λέγει, έχει αποκρυβεί. Σε εμένα φαίνεται ότι εννοεί την οδό «του θανάτου», ενώ κάποιοι λένε «του ανθρώπου». Διότι το ότι εννοεί «του θανάτου» είναι φανερό από τα προηγούμενα και από το ότι λέγει: «ανασκάπτοντάς τον σαν θησαυρό», επειδή ακριβώς είναι κρυμμένος. «Άδηλο είναι το μέλλον», λέγει, «δεν βρίσκουμε την οδό». Και μη μου αναφέρεις αυτούς που απαγχονίζονται· διότι ομιλεί για τον φυσικό θάνατο και σύμφωνα με το πρόσταγμα του Θεού. Διότι ο Κύριος, λέγει, έθεσε φραγμό γύρω του, σύμφωνα με το λεγόμενο στο Ευαγγέλιο, ότι η ημέρα του Κυρίου έρχεται όπως ο κλέφτης μέσα στη νύχτα. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Για ποιο λόγο λοιπόν δεν επιλέγεις τον θάνατο;», ο Κύριος, λέγει, έθεσε φραγμό γύρω του. «Οι πύλες», λέγει, «είναι κλειστές». Έπειτα περιγράφει δραματικά τη συμφορά: «διότι πριν από την τροφή μου», λέγει, «έρχεται σε εμένα ο στεναγμός, και εγώ δακρύζω κατεχόμενος από φόβο». «Θρηνώ για τα παρόντα και για τα μέλλοντα. Ο καιρός της τροφής είναι για εμένα καιρός δακρύων». Διότι θα με θρέψεις, λέγει, με άρτο δακρύων. «Διότι ο φόβος τον οποίο φοβόμουν με βρήκε, και εκείνο που έτρεμα με συνάντησε». Βλέπεις τη φιλοσοφία του ανδρός;

Και το αξιοθαύμαστο είναι ότι, παρά τον καθαρό του βίο και την άμεμπτη ζωή του, περίμενε τα αντίθετα, και όχι μόνο τα περίμενε, αλλά και τα φοβόταν, αναλογιζόμενος τα παλαιότερα, όπως εκείνα που συνέβησαν στον Αβραάμ. Εμείς όμως, που ζούμε καθημερινά μέσα στην πονηρία, δεν θα υποπτευτούμε καμία αντίξοη εξέλιξη; Δες πώς φιλοσοφούσε ακόμη και πριν από τη δοκιμασία. Διότι αυτός που περιμένει την ανατροπή, παρότι ζει ενάρετο βίο, δεν λειτουργούσε ως μισθωτός, ώστε μας αποδεικνύει τη μεγάλη του αρετή λέγοντας: «Ο φόβος που φοβόμουν με βρήκε». 4,1 ΠΑΙΡΝΟΝΤΑΣ ΔΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ Ο ΕΛΙΦΑΖ Ο ΘΑΙΜΑΝΙΤΗΣ ΛΕΕΙ: 4,2a 〈Μήπως πολλές φορές σου έχουν μιλήσει με κόπο;〉 2b 〈Και τη δύναμη των λόγων σου ποιος θα την υποφέρει;〉 Ορθώς μίλησε εκ των προτέρων για όλα τα κακά που τον βρήκαν και για την προσθήκη των δεινών, επειδή εκείνοι ήθελαν να τον καταπατήσουν και να του επιτεθούν ενώ κειτόταν κάτω. Διότι δεν είναι ίδιον όλων των ανθρώπων το να γνωρίζουν πώς να συμπεριφέρονται κατάλληλα σε τέτοιες συμφορές, αλλά πολλοί πολλές φορές έκαναν το τραύμα χειρότερο, άλλοι από φθόνο και άλλοι από ανοησία. Διότι εκείνος που έχει αναλάβει τον παρηγορητικό λόγο δεν χρειάζεται μικρότερη τέχνη από τους ιατρούς που τέμνουν τα τραύματα. Δικαίως, λοιπόν, ονομάστηκαν ιατροί κακών, εφόσον επιδεινώνουν το τραύμα· και το κάνουν αυτό από φθόνο. Πόσης πονηρίας δείγμα θα ήταν να φθονεί κανείς μέσα σε τόσο μεγάλη τρικυμία, να επιδεικνύει κακεντρέχεια απέναντι σε αυτόν που κείτεται κάτω, και αυτόν που είναι άξιος ελέους να τον περιβάλλει με μύρια δεινά.

Από αυτά επιχειρεί να διαβάλει τη δόξα των προηγούμενων κατορθωμάτων του, ώστε μου φαίνεται πως και εκείνο είναι το νόημα: μήπως δεν έχεις μιλήσει πολλές φορές σε καιρό κόπου; «Δεν μίλησες πολλές φορές», λέει, «όταν άλλοι βρίσκονταν σε κόπο; Διότι ποιος μπορεί να αντέξει τη δύναμη των λόγων σου, για τους οποίους πάντοτε καυχώσουν; Αλλά, ιδού, τώρα ελέγχθηκε η μεγαλορρημοσύνη σου». Επειδή, πράγματι, ήταν φυσικό να έχει αναφέρει ο δίκαιος κάποια από τα δικά του κατορθώματα, έχοντας περιπέσει πλέον σε ανάγκη όπως ακριβώς και τώρα· γι' αυτό λέει: «εν κόπω». «Διότι ποιος μπορεί», λέει, «να το διηγηθεί αυτό ή να ανεχθεί τα καυχήματά σου; Αλλά τώρα αυτά έχουν ελεγχθεί. Διότι αν εσύ βοήθησες άλλους, 〈———〉». Και πρόσεξε πώς καυχιόταν· δεν ανέφερε τα κατορθώματά του ως προς τα χρήματα, αλλά το αν ωφέλησε κάποιους με τα λόγια του. Αυτά ακριβώς, λοιπόν, του καταλογίζει. Μήπως ο φόβος σου δεν βρίσκεται στην αφροσύνη, όπως και η ελπίδα σου και η κακία της οδού σου; Δηλαδή: «Ο σκοπός για τον οποίο τα έκανες αυτά· είτε ότι δεν τα έπραξες καν, είτε ότι ο βίος σου είναι γεμάτος πονηρία, είτε ότι δεν φοβόσουν τον Θεό με ορθή διάνοια, αλλά επρόκειτο απλώς για λόγια. Και η ελπίδα σου βρισκόταν στην αφροσύνη, ήταν γεμάτη ανοησία», λέει. Γιατί; Ποια ανάγκη το επιβάλλει αυτό; Δεν είναι, τάχα, δυνατόν, κάποιος που βοήθησε πολλές φορές άλλους να βρεθεί και ο ίδιος σε συμφορές; «Όχι», απαντά. Έπειτα πλέκει και έναν μάταιο συλλογισμό· επειδή, δηλαδή, (ο Ιώβ) έλεγε: «ο φόβος, τον οποίο φοβόμουν, με βρήκε», λέει: «Αυτός ο φόβος βρισκόταν στην αφροσύνη, και η ελπίδα σου προερχόταν από την κακία της καρδιάς σου».

Διότι, εάν οι πράξεις σου ήταν αληθινές και ο βίος σου καθαρός, δεν θα τα περίμενες αυτά, ώστε εσύ ο ίδιος κατέκρινες τον εαυτό σου, ότι δηλαδή έζησες βίο ακάθαρτο και πονηρό. Διότι είναι ανόητο», λέει, «ένας αγαθός και χρηστός άνθρωπος να φοβάται τέτοια πράγματα και να προσδοκά τέτοια. Εάν, λοιπόν, ανάλωσες τον βίο σου στο να διορθώνεις τις συμφορές των άλλων, πώς λες ότι "ο φόβος, τον οποίο φοβόμουν, ήρθε σε μένα"; Αλλά η κακία της πορείας σου σε έκανε να προσδοκάς τέτοια.» Πρόσεξε πώς αγωνίζεται και φιλονικεί και κινεί τα πάντα για να δείξει ότι αυτός τα έπαθε αυτά εξαιτίας της πονηρίας του. 4,7a 〈Θυμήσου λοιπόν,〉 λέει —δεν είπε: «βλέπε», αλλά «θυμήσου»— 4,7a 〈ποιος, όντας καθαρός, καταστράφηκε;〉 Δηλαδή: «Αναλογίσου όλο τον παρελθόντα χρόνο, τόσο σαφές είναι αυτό και ολοφάνερο.» Έπειτα, επειδή το επιχείρημά του ήταν ευάλωτο, προσθέτει το δεύτερο που φαίνεται να είναι αναμφισβήτητο: 4,7b 〈ή πότε αληθινοί άνθρωποι καταστράφηκαν σύρριζα;〉 Τον πλήττει μέσω της συμφοράς των παιδιών του: «Διότι, έστω ότι μπορείς να πεις πως κάποιοι άλλοι έπαθαν κάτι δεινό, όμως τα δεινά δεν έφτασαν μέχρι τους απογόνους τους ούτε ανατράπηκαν μέχρι την ίδια τους τη ρίζα.» Επειδή δηλαδή το πρώτο επιχείρημα επιδεχόταν ανασκευή, προέβαλε το δεύτερο που φαινόταν ισχυρό και του υπενθύμιζε τη δική του συμφορά. 4,8a 〈Καθώς ακριβώς είδα〉, λέει, 〈αυτούς που οργώνουν τα άτοπα.〉 Δηλαδή: αυτή η συμφορά ανήκει σε εκείνους που έπραξαν την αδικία. «

Από αυτό μαθαίνουμε ότι όχι μόνο η ζωή, αλλά και ο θάνατος έχει δημιουργηθεί για σκοπό ωφέλιμο, εφόσον είναι τόσο ποθητός· συνεχίζει λοιπόν: «Εκείνοι που λαχταρούν τον θάνατο και δεν τον βρίσκουν, που σκάβουν γι' αυτόν όπως για θησαυρούς· και γίνονται περιχαρείς εάν τον πετύχουν». Γι' αυτό λέει: «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα». Και πάλι: «Ω θάνατε, πόσο πικρή είναι η θύμησή σου σε άνθρωπο που ζει ειρηνικά με τα υπάρχοντά του, σε άνδρα αμέριμνο και που ευοδώνεται στα πάντα, και που έχει ακόμη τη δύναμη να δεχθεί τροφή!». Και πάλι: «Ω θάνατε, πόσο καλή είναι η κρίση σου για τον άνθρωπο που βρίσκεται σε ανάγκη και του οποίου μειώνεται η δύναμη, στον υπέργηρο, και σε αυτόν που περισπάται για τα πάντα, που δυστροπεί και που έχει χάσει την υπομονή του». Γι' αυτό και ο Ιώβ, ενώ βρίσκεται μέσα σε συμφορές, επιθυμεί τον θάνατο και λέει αυτά, ώστε, όταν ακούσεις τη γυναίκα του να τον συμβουλεύει: «Πες έναν λόγο προς τον Κύριο και πέθανε», να μην νομίσεις ότι από προσκόλληση στη ζωή (φιλοζωία) δεν τον είπε, αλλά από ευσέβεια. Διότι αυτός που θεωρούσε τον θάνατο τόσο ποθητό για τον εαυτό του, και τον νόμιζε ως ένα μεγάλο αγαθό, αν και μπορούσε να τον βρει, δεν το τόλμησε. «Ο θάνατος είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο· διότι ο Θεός τον περιέκλεισε από παντού». Αυτή είναι μια απόφαση· εάν λοιπόν είναι ανάπαυση, για ποιο λόγο δεν προστρέχουν σε αυτόν οι περισσότεροι; Διότι γι' αυτό ακριβώς ο Θεός έκανε τη ζωή ποθητή σε εμάς, για να μην προστρέχουμε στον θάνατο. «Διότι ο φόβος για τον οποίο ανησυχούσα ήλθε σε εμένα, και εκείνο που φοβόμουν με συνάντησε».

Αυτή λοιπόν ήταν η αιτία που, μέσα σε έναν τόσο σφοδρό χειμώνα και σε κύματα τόσο ανείπωτα, ο δίκαιος στάθηκε γενναία: το ότι, όταν ήταν πλούσιος, περίμενε τη φτώχεια· όταν ήταν υγιής, περίμενε την ασθένεια· όταν έγινε πατέρας τόσων παιδιών, περίμενε ότι ξαφνικά μπορεί να απομείνει άτεκνος. Και έτρεφε πάντοτε μέσα του αυτόν τον φόβο και την αγωνία, επειδή γνώριζε τη φύση των ανθρωπίνων πραγμάτων και αναλογιζόταν την εφημερότητά τους. Γι' αυτό και έλεγε: «Ο φόβος που φοβόμουν με συνάντησε». Και πολύ ορθά είπε, «με συνάντησε», σαν να έλεγε: «Αυτόν που πάντοτε πλησίαζα με τους λογισμούς μου»· διότι πάντοτε βάδιζε προς αυτόν με τη διάνοιά του, περιμένοντάς τον, αναμένοντάς τον και προσδοκώντας τον. Διότι, αν και διήλθε τον βίο του μέσα σε πλούτο, σε ανέσεις και σε μεγάλη δόξα, εντούτοις καθημερινά αναλογιζόταν τις συμφορές των άλλων· για τον λόγο αυτόν τίποτε δεν τον θορύβησε όταν τον έπληξαν μεγάλες και αβάσταχτες δοκιμασίες. «Ούτε ειρήνευσα, ούτε ησύχασα, ούτε αναπαύθηκα· και ήλθε σε εμένα οργή». Δεν είπε, «Δεν ειρηνεύω, ούτε ησυχάζω»· αλλά, «Δεν ειρήνευσα», σε χρόνο παρελθοντικό. Διότι, μολονότι οι προγενέστερες συνθήκες του επέτρεπαν να ζει μέσα στην τρυφή, εντούτοις η προσδοκία των λυπηρών καταστάσεων δεν τον άφηνε να εφησυχάζει, ούτε να απολαμβάνει ανέμελα τα παρόντα αγαθά.

Παρατήρησε δε ότι, εκτός από τις άλλες αρετές, ο Ελιφάζ μαρτυρεί για τον Ιώβ ότι διέθετε και το διδακτικό χάρισμα, και ότι προσέφερε τον παρηγορητικό λόγο με θεία χάρη, ώστε μέσω της παραινέσεως να κάνει να αναθαρρούν όσοι βρίσκονταν σε συμφορές. Αυτά τα λόγια του Ελιφάζ δεν είναι ακόμη σκληρά· τα επόμενα όμως δεν τα εκφέρει πλέον με το ύφος αυτού που παρηγορεί. Διότι άκουσε: «Μήπως ο φόβος σου δεν βρίσκεται στην αφροσύνη; Καθώς και η ελπίδα σου, και η κακία της οδού σου;» Ο δε Ακύλας αποδίδει: «Η υπομονή σου, και η απλότητα των οδών σου». Πλέκει λοιπόν έναν μάταιο συλλογισμό· διότι επειδή ο Ιώβ είπε, "Ο φόβος για τον οποίο ανησυχούσα με βρήκε", ισχυρίζεται ότι "Αυτός ο φόβος βρισκόταν στην αφροσύνη, και η ελπίδα σου προερχόταν από την κακία της καρδιάς σου"· διότι είναι ανόητο, ενώ είναι κανείς αγαθός, να προσδοκά τέτοια πράγματα· επομένως, εσύ ο ίδιος έλεγξες τον εαυτό σου αποδεικνύοντας ότι ζούσες πονηρό βίο· διότι, αν είχες θάρρος για την καθαρότητά σου, ο φόβος σου θα ήταν μάταιος. «Από το πρόσταγμα του Κυρίου θα καταστραφούν· και από το πνεύμα της οργής Του θα αφανιστούν.» Η δε φράση «από το πρόσταγμα του Κυρίου» σημαίνει, λέει, μη νομίσεις ότι αυτά που συνέβησαν προέρχονται από πονηρούς δαίμονες ή από επίβουλους ανθρώπους. Ο Θεός είναι αυτός που τιμωρεί, άρα δεν είναι αναμφισβήτητο ότι η τιμωρία είναι δίκαιη; «Εάν δε είχε υπάρξει κάποιο αληθινό ρήμα στα λόγια σου.» Και το, «Εάν είχε υπάρξει κάποιο αληθινό ρήμα στα λόγια σου», υπονοεί ότι πολλές φορές ο Ιώβ ξεστόμισε κάποια σεμνά λόγια, είτε για να παρακινήσει κάποιους σε ζήλο, είτε εξαιτίας κάποιας άλλης οικονομίας. «

Ύστερα λοιπόν από δύο ημέρες, ο βασιλιάς φθάνει στο παλάτι του γιου του. Και όταν εκείνος βγήκε για να τον προϋπαντήσει, ο πατέρας δεν τον ασπάστηκε όπως συνήθιζε· αλλά, με ύφος δυσαρεστημένο και οργισμένο, αφού εισήλθε στον βασιλικό κοιτώνα, κάθισε σκυθρωπός. Έπειτα, αφού προσκάλεσε τον γιο του, του είπε: «Ποια είναι αυτή η φήμη που ηχεί στα αυτιά μου, παιδί μου, και λιώνει την ψυχή μου από τη θλίψη; Διότι νομίζω πως κανένας από τους ανθρώπους δεν γέμισε ποτέ με τόση χαρά για τη γέννηση ενός παιδιού, όση η ευφροσύνη που εγώ δοκίμασα για σένα· αλλά και πάλι, νομίζω πως κανείς δεν λυπήθηκε ούτε ένιωσε τόση κακή μεταχείριση από το παιδί του, όσο εσύ τώρα με έκανες να νιώσω και ατίμασες τα λευκά μου μαλλιά, και αφαίρεσες το φως των ματιών μου και έκοψες τη δύναμη των νεύρων μου· διότι ο φόβος που φοβόμουν για σένα ήρθε σε εμένα, και εκείνο που έτρεμα με βρήκε. Και έγινες αιτία χαιρεκακίας των εχθρών μου και περίγελος των αντιπάλων μου. Με απαίδευτο νου και νηπιώδη κρίση ακολούθησες τα λόγια των απατεώνων, και προτιμώντας τη βουλή των κακόβουλων από τη δική μου βουλή, και εγκαταλείποντας τον σεβασμό των δικών μας θεών, λάτρευσες αλλότριο Θεό. Γιατί, παιδί μου, τα έκανες αυτά; Εσύ, που ήλπιζα να αναθρέψω με κάθε ασφάλεια και να σε έχω βακτηρία και δύναμη στα γηρατειά μου, και να σε αφήσω άριστο διάδοχο της βασιλείας, δεν ντράπηκες να επιδείξεις απέναντί μου συμπεριφορά εχθρών και πολεμίων;»