Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 33:4

Με το ότι λέγει, «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή», δεν είναι φανερό ότι δήλωσε τη θεία ενέργεια του αγίου Πνεύματος; Αυτό κηρύχθηκε και μέσω των προφητών, όπως στο· «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου»· και· «Το Πνεύμα Κυρίου τους οδήγησε»· και· «Πνεύμα γνώσεως γέμισε τον Βεσελεήλ», τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και· «Πνεύμα που παροξύνεται»· και «Πνεύμα σήκωσε τον Ηλία με άρμα, και ο Ελισσαίος ζήτησε διπλάσιο από αυτό»· και με αγαθό και ηγεμονικό Πνεύμα ο Δαβίδ οδηγούνταν και στηριζόταν. Προαναγγέλθηκε δε πρώτα από τον Ιωήλ, όταν λέγει· «Και στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε κάθε σάρκα που πίστεψε, «και επάνω στους υιούς σας και επάνω στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Και· «Το θείο Πνεύμα που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορα που με διδάσκει». Και πάλι· «Θα αποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανανεώσεις το πρόσωπο της γης». Ομοίως, και με το ότι ο Θεός λέγει για τον Αδάμ, ότι «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», δηλώνει Πατέρα, Υιό και άγιο Πνεύμα. Πρόσθεσε δε και αυτό στον λογαριασμό σου, και δες εκείνο που ειπώθηκε για τον Θεό διά του νόμου, όταν λέγει· «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Δεν είναι φανερό από αυτή την τριπλή λέξη ότι η αγία Τριάδα είναι ένας Θεός; Και ότι Πατέρας και Υιός και άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός, είναι φανερό και από όσα έχουμε ήδη πει και από όσα οφείλουμε ακόμη να πούμε. Και από εδώ πρόσεξε ακόμη. Εκείνον τον ονομάζουμε Υιό, για τον οποίο είπε ο προφήτης· «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και σε ποιον αναφερόμαστε όταν λέμε άγιο Πνεύμα; «Και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Έτσι, λοιπόν, εμείς σεβόμαστε έναν Θεό μέσα στην Τριάδα. Πες λοιπόν εσύ, Ιουδαίε, προς ποιον λέγει η Γραφή σας· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»; Και αν πει ότι ο ψαλμός μιλά για τον Σολομώντα, πες του· Και ποιο μέρος του κόσμου εξουσίασε ο Σολομών; Βέβαια ούτε το μισό, ούτε το τρίτο του κόσμου, αλλά μόνο την Ιουδαία. Και άκουσε με σύνεση, Ιουδαίε, και μάθε ότι ο ψαλμός μιλά για τον Χριστό και όχι για τον Σολομώντα. Διότι λέγει· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομία σου και για κατοχή σου τα πέρατα της γης· θα τους ποιμάνεις με σιδερένια ράβδο, σαν πήλινα σκεύη θα τους συντρίψεις». Πες μου λοιπόν τώρα, Ιουδαίε· είναι βέβαιο και ομολογημένο, όπως είπαμε, ότι ο Σολομών δεν κατείχε ούτε το μισό της γης ούτε το τρίτο, παρά μόνο τη γη της Ιουδαίας. Λοιπόν, πότε ο Σολομών κατείχε τα πέρατα της γης; Και πότε τους ποίμανε με σιδερένια ράβδο; Και πότε συνέτριψε τους εχθρούς του σαν σκεύη κεραμέως; Βέβαια, ποτέ.

Γʹ. Προοίμιο πριν από την πραγματεία. Αρχή των λόγων σου, Χριστέ, είναι η αλήθεια· ή μάλλον, εσύ ο ίδιος, ο Θεός Λόγος, η αληθινή Αλήθεια, αφού αληθινά είσαι γέννημα και αλήθεια της υπεραληθούς πατρικής Αλήθειας, και υπόσχεσαι στους εραστές της δικής σου αλήθειας να αποστείλεις το Πνεύμα της αληθείας, λέγοντας: «Ο δε Παράκλητος, τον οποίο θα σας στείλω στο όνομα του Πατρός μου, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, ώστε να μην είστε εσείς εκείνοι που μιλούν, αλλά το Πνεύμα της αληθείας που μιλά μέσα σας την αλήθεια». Διότι και όσοι θέλουν να αλιεύσουν και να φανερώσουν στους ανθρώπους τους φωτοφόρους και πολυτίμους μαργαρίτες από βυθούς αόρατους για τους ανθρώπους, γυμνώνοντας τον εαυτό τους από κάθε περίβλημα, γεμίζοντας το στόμα τους με λάδι και ελκύοντας από τον αέρα αρκετό πνεύμα στα ρουθούνια τους, έτσι παραδίδουν τον εαυτό τους στον φοβερό και σκοτεινό βυθό. Και το παράδειγμα αυτό, καθώς νομίζω, δείχνει ότι κάθε άνθρωπος που θέλει να διερευνήσει τα βάθη των πνευματικών υδάτων και των δογμάτων και να αλιεύσει από αυτά τους θείους και καθαρούς μαργαρίτες, πρέπει να είναι γυμνός από κάθε εμπαθές περίβλημα και να ελκύει και να έχει το Άγιο Πνεύμα στα ρουθούνια της ψυχής, κατά τον άγιο που λέγει: «Θείο Πνεύμα είναι εκείνο που υπάρχει στα ρουθούνια μου· και πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει», και: «Άνοιξα το στόμα μου και έλκυσα πνεύμα», το οποίο είναι το έλαιο της αγαλλιάσεως, ώστε να εκπληρώνεται σε αυτούς το θείο λόγιο που λέγει: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα αγαθά», όπως ακριβώς και ο εμπαθής άνθρωπος από τον εμπαθή θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα πονηρά. Διότι δεν είναι τόσο μεγάλος ο κίνδυνος για εκείνους που τολμούν να κατεβαίνουν στα βάθη των υδάτων, όσο για εκείνους που έχουν τα πάθη και επιχειρούν να διερευνήσουν τα βάθη των ιερών Γραφών· επειδή μόνο το Άγιο Πνεύμα, ως Θεός, δύναται να ερευνά τα βάθη του Θεού. Γι’ αυτό και κάποιος σοφός έλεγε ότι πρώτα πρέπει να καθαρίσει κανείς τον εαυτό του και έπειτα να συνομιλήσει με τον Καθαρό. Διότι, αν εκείνος που είχε μέσα του τον Χριστό να μιλά, και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, και έμαθε στον παράδεισο άρρητα ρήματα, και είπε ότι «Ζω όχι πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», έγραφε στους Κορινθίους ότι «κατά μέρος μιλούμε και κατά μέρος γνωρίζουμε», ποιος είναι εκείνος που μπορεί να πει: «Μιλώ τελείως και γνωρίζω τελείως, και μάλιστα τα περί του ακαταλήπτου Θεού;» Αυτά ακριβώς πάλι ένας θεολόγος, μιλώντας διά του Αγίου Πνεύματος, έλεγε: «Όταν μιλώ για τον Θεό, φρίττω και στη γλώσσα και στην ακοή και στη διάνοια». Διότι το να μιλά κανείς για τον Θεό δεν είναι χωρίς κίνδυνο.

Και εμείς θείο το αποκαλούμε, αλλά όχι Θεό. Ορθ. Το δε θείο Πνεύμα, εφόσον είναι άκτιστο, τι άλλο είναι παρά Θεός; Μακεδ. Άλλο είναι το θείο, και άλλο ο Θεός. Ορθ. Εάν λέει η Γραφή, «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε», δεν εννοεί το Άγιο Πνεύμα; Μακεδ. Όχι· διότι ο Θεός είναι αυτός που εποίησε τον άνθρωπο. Ορθ. Και όχι το Πνεύμα; Μακεδ. Ο Θεός λοιπόν είναι θείο Πνεύμα;

Ανόμ. Εάν η αγέννητη φύση είναι η αιτία της γιγνόμενης, και το αγέννητο δεν είναι τίποτα, πώς θα μπορούσε το μηδέν να είναι αιτία αυτού που δημιουργήθηκε; Ορθ. Αιτία του Υιού, του Αγίου Πνεύματος και όλης της κτίσεως είναι η φύση του Θεού, αλλά του μεν Υιού ως Λόγου, «εν αρχή γαρ ην ο Λόγος», του δε Πνεύματος ως πνοής, «διότι πνοή του Παντοκράτορος είναι εκείνη που με δίδαξε», της δε κτίσεως ως δημιουργήματος, «διότι από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως γνωρίζεται ο δημιουργός τους». Ούτε όμως πρόκειται για προφορικό λόγο που εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε για κάποια πνοή που διαχέεται και εξέρχεται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά για Λόγο ζωντανό και ενεργό, «διότι τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και για Πνεύμα ζωντανό και ενεργό, «διότι όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται». Το αγέννητο, εξάλλου, δεν είναι η αιτία του γεννητού, διότι δεν αποτελεί το ότι ο Θεός δεν έχει γεννηθεί την αιτία των ουσιών, αλλά η ουσία είναι η αιτία των ουσιών, όπως έχει λεχθεί. Διότι, εάν το αγέννητο είναι αιτία, και εφόσον ο Υιός είναι αιτία των κτισμάτων, άρα είναι αγέννητος· όμως, σύμφωνα με εσένα, δεν είναι αγέννητος, ενώ είναι αιτία· συνεπώς, το αγέννητο δεν είναι η αιτία.

Μακεδ. Δείξε μου πιο ξεκάθαρα ότι το Άγιο Πνεύμα κτίζει. Ορθ. Για όποιον διαθέτει νου είναι βέβαια αρκετά και τα όσα προαναφέρθηκαν ως φανερή απόδειξη· επειδή όμως θέλεις να πειστείς και από το πλήθος των μαρτυριών, άκουσε τον Ιώβ που λέει: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε· και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει». Μακεδ. Ο Ελιού είναι αυτός που ομιλεί, και δεν είπε απλώς: «Αυτό που με εποίησε», αλλά λέει το εξής: «Καθαρή είναι η καρδιά μου στα λόγια της, και η σύνεση των χειλέων μου θα νοήσει καθαρά· το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε να νοήσω καθαρά».—«Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε», δηλαδή, αυτό που με έκανε να νοήσω καθαρά. Ορθ. Ομολογείς πάντως απολύτως ότι το Πνεύμα είναι θείο. Μακεδ. Μα δεν το είπε αυτό ο Ιώβ, αλλά ο Ελιού, τον οποίο κατέκρινε ο Θεός.

Επομένως, και η ονομασία του Παρακλήτου συμβάλλει σημαντικά στην απόδειξη της δόξας του Αγίου Πνεύματος. Και τα μεν ονόματα είναι τέτοια, ενδεικτικά του μεγαλείου της φύσεώς του· ποιες είναι όμως οι ενέργειες του Αγίου Πνεύματος; «Με τον λόγο του Κυρίου», λέγει, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Όπως λοιπόν ο Θεός Λόγος είναι δημιουργός των ουρανών, έτσι και το Άγιο Πνεύμα παρέχει τη στερεότητα και τη σταθερότητα της αρετής στις ουράνιες δυνάμεις. Και πάλι ο Ιώβ λέγει: «Πνεύμα Κυρίου είναι αυτό που με εποίησε»· χωρίς να αναφέρεται στη δημιουργία, όπως νομίζω, αλλά στην τελείωση ως προς την ανθρώπινη αρετή. Ο δε Ησαΐας, ομιλώντας εκ προσώπου του Κυρίου –εννοείται κατά την ανθρώπινη φύση του– λέγει: «Ο Κύριος απέστειλε εμένα και το Πνεύμα του». Και πάλι ο ψαλμός, φανερώνοντας ότι η δύναμη του Πνεύματος έχει διεισδύσει στα πάντα, λέγει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»

Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν. Και αυτό το ρητό έχει την ίδια έννοια με το προαναφερθέν. Διότι, λέει ο Ιώβ, θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε. Και διευκρινίζοντας ποιο είναι το άλλο χέρι, ο Σολομών λέει: Θεέ των πατέρων και Κύριε του ελέους σου, εσύ που εποίησες τα πάντα με τον λόγο σου, και με τη σοφία σου κατασκεύασες τον άνθρωπο. Ο Χριστός δε είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, η οποία αποτελεί δημιουργικό χέρι σύμφωνα με τον λόγο της τροπολογίας. Εξάλλου, ανέθεσε ολόκληρη τη φύση μας και στην ενέργεια του Πνεύματος, και ο λόγος το αναφέρει ως ανακαινιστικό της δημιουργίας προς την αφθαρσία: Εάν αφαιρέσεις το πνεύμα τους, θα εκλείψουν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης. Βεβαίως, δεν αποστέλλει ο ίδιος τον εαυτό του· αλλά ονομάζει αποστολή τη συγκατάβασή του για το έργο, και όχι τη μετάβαση από τόπο σε τόπο.

Και εξαρχής βέβαια, κατά τη δημιουργία του κόσμου, είναι φανερό ότι ο Θεός συνομιλεί με τον Υιό και το Πνεύμα, όπως με πιο ανθρώπινο τρόπο τον παρουσίασε ο Μωυσής να συνομιλεί και να λέει: «Ας κάνουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Διότι σε ποιον λέει το «Ας κάνουμε», παρά στον Λόγο και μονογενή Υιό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, και στο Πνεύμα, για το οποίο έχει γραφτεί: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε»; Και αν δεν λέει ρητά για ποιους ή προς ποιους συνομιλεί, ωστόσο είναι φανερό ότι δεν μιλάει μόνο για τον εαυτό Του, όταν λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς»· και πάλι: «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας μπερδέψουμε τις γλώσσες τους», ώστε να κατανοήσεις ότι συναριθμούνται και άλλα πρόσωπα. Διότι ούτε θα τολμήσει κανείς να τοποθετήσει σε ισοτιμία τους αγγέλους με τον Δημιουργό και Δεσπότη, ούτε πάλι είναι δυνατόν να νοηθεί ένα μόνο πρόσωπο στον Θεό, εφόσον λέγεται: «Σαν ένας από εμάς» και «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας μπερδέψουμε». Σαφές είναι επίσης και αυτό που λέγεται σχετικά με την καταστροφή των Σοδόμων· αφενός το ότι: «Έβρεξε ο Κύριος θειάφι και φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό»· και αφετέρου αυτό που αναφέρεται στους προφήτες παρομοίως με αυτά, εκ προσώπου του Θεού: «Τους κατέστρεψα», λέει, «όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα». Και σε άλλη περίπτωση, εκφράζοντας τη φιλανθρωπία Του, ο Θεός λέει: «Θα τους σώσω μέσω του Κυρίου του Θεού τους»· γεγονός το οποίο δεν απέχει από την αποστολική ρήση που λέει: «Είθε να του δώσει ο Κύριος να βρει έλεος από τον Κύριο κατά την ημέρα εκείνη».

Εάν δε λέγει ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε»· πού είναι ο Υιός; Εάν δε λέγει ο ίδιος ο Ιώβ: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει»· πού είναι ο Υιός; Εάν δε λέγει ο Δαβίδ: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· πού είναι ο Υιός; Εάν δε λέγει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»· πού είναι ο Υιός; Εάν δε λέγει: «Ουαί, τέκνα αποστάτες, αυτά λέγει ο Κύριος: Λάβατε αποφάσεις όχι δι' εμού, και συνάψατε διαθήκες όχι διά του Πνεύματός μου»· πού είναι ο Υιός; Εάν δε λέγει: «Και θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβλαστήσει από τη ρίζα του, και θα αναπαυθεί επ' αυτόν Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, Πνεύμα βουλής και ισχύος, Πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας, και θα τον γεμίσει Πνεύμα φόβου Θεού»· πώς να χωρίσω το Πνεύμα; Εάν δε λέγει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, με απέστειλε να ευαγγελιστώ στους φτωχούς, να κηρύξω στους αιχμαλώτους άφεση, και στους τυφλούς ανάβλεψη»· πώς να χωρίσω το Πνεύμα; Και όσα με φιλοπονία είναι δυνατόν να βρει κανείς τόσο από την Παλαιά Γραφή όσο και από την Καινή Διαθήκη περί του Πνεύματος και του Υιού και του Πατρός. Χαίρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου· διότι ιδού, θα συλλάβεις στη γαστέρα σου, και θα γεννήσεις υιό.

Εκείνος που αθετεί εσάς, εμένα αθετεί. Γιατί; Προφανώς εξαιτίας του Πνεύματος που ενοικεί σε αυτούς. Ώστε, όποιος δεν τιμά το Πνεύμα, δεν τιμά τον Υιό· και όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα. Έτσι λοιπόν, η αγνωμοσύνη απέναντι σε ένα από αυτά τα οποία πιστεύουμε, αποτελεί άρνηση ολόκληρης της θεότητας. Εάν το Πνεύμα είναι κτιστό, δεν είναι θείο. Αλλά όμως η Γραφή λέει: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε». Και προσθέτει: «Ο Θεός ενέπλησε τον Βεσελεήλ με Πνεύμα θείο, σοφίας και συνέσεως». Πού λοιπόν βρίσκεις να προσεγγίζει το θείο; Στην κτίση ή στη θεότητα; Διότι, εάν μεν προσεγγίζει στην κτίση, τότε θα αποκαλέσεις κτίσμα και τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού· διότι έχει γραφτεί για Αυτόν: «Η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα»· εάν όμως προσεγγίζει στη θεότητα, τότε, αφού σταματήσεις τη βλασφημία, αναγνώρισε την αξία του Πνεύματος.

«Με τον λόγο του Κυρίου», λέει ο Ψαλμωδός, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Και στο βιβλίο του Ιώβ είναι γραμμένο: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε». Και όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε κανέναν άλλον Λόγο, εκτός από τον Υιό, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν οι ουρανοί (διότι τότε δεν θα είχαν πλέον δημιουργηθεί μέσω του Κυρίου, εάν είχαν δημιουργηθεί μέσω κάποιου άλλου λόγου)· έτσι δεν είναι δυνατόν να υποθέσουμε και κάποιο άλλο Πνεύμα, το οποίο μαζί με τον Λόγο στερεώνει τις δυνάμεις των ουρανών. Και όταν ακούμε για Πνεύμα του στόματος, δεν το κατανοούμε με ανθρώπινο τρόπο, αλλά όπως αρμόζει στον Θεό, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον Λόγο. Διότι ούτε ο Λόγος είναι ένας απλός φθόγγος που διαλύεται, αλλά όπως λέει ο ψαλμωδός: «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος Σου παραμένει στον ουρανό». Ούτε το Πνεύμα είναι κάποια πνοή που διασκορπίζεται, αλλά έχει σταθερή υπόσταση και παραμένει. «Διότι πού να πάω μακριά από το Πνεύμα Σου;» λέει ο Δαβίδ, εφόσον δηλαδή αυτό είναι υπαρκτό, και έχει πληρώσει τα σύμπαντα, και κατέχει θεϊκή αξία. Διότι αυτό που είπε για το Πνεύμα, το ίδιο λέει και για το πρόσωπο του Θεού, και για τη δεξιά Του, αναφέροντας στη συνέχεια: «Και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, Εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τις φτερούγες μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας· γιατί και εκεί το χέρι Σου θα με οδηγήσει, και θα με κρατήσει η δεξιά Σου».

Έτσι, τα ονόματα είναι κοινά για το Πνεύμα με τον Πατέρα και τον Υιό, εφόσον έλαβε αυτές τις προσηγορίες εξαιτίας της κατά φύση οικειότητάς Του. Διότι από πού αλλού; Πάλι, έχει ονομαστεί Ηγεμονικό, και Πνεύμα της αληθείας, και Πνεύμα σοφίας. «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε». Και: «Τον Βεσελεήλ», λέει, «τον ενέπλησε ο Θεός με θείο Πνεύμα σοφίας και συνέσεως και επιστήμης». Τέτοια είναι λοιπόν τα ονόματά Του, υπερφυή και μεγάλα· χωρίς βεβαίως να εμπεριέχουν καμία υπερβολή ως προς τη δόξα Του.

Διότι έτσι δημιουργώ το πνεύμα, και καθιστώντας σαφή την ανακήρυξη εκείνου που θα επέλεγα να είναι Χριστός, δηλαδή εκείνου που χρίεται για τη βασιλεία και στον οποίο λαχαίνει η εξουσία· όχι παρά τη θέλησή μου, αλλά με τα δικά μου προστάγματα δημιουργούνται η αυγή και η ομίχλη, δηλαδή η νύχτα και η ημέρα, το φως και το σκοτάδι. Επειδή, ας μας πουν εκείνοι, τι κοινό υπάρχει μεταξύ της βροντής και του Αγίου Πνεύματος, και τι σχέση έχουν η αυγή και η ομίχλη με εκείνο που προέρχεται από τον Θεό και βρίσκεται μέσα στον Θεό; Δεν είναι άραγε σαφής ο λόγος; Β. Έτσι φαίνεται. Διότι το εντελώς ετερόκλητο και ασυμβίβαστο των πραγμάτων που ονομάστηκαν θα καταδικάσει το άκομψο της δικής τους γνώμης. Α. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι υπάρχει ως κτίσμα και δημιούργημα, τη στιγμή που συνδημιουργεί με τον μόνο Δημιουργό, και μάλιστα έχοντας αυτή τη δύναμη και την εξουσία όχι επίκτητη από έξω, ούτε έχοντάς την ως παράσημο ή έχοντας πλουτίσει από κάποιον άλλον, αλλά από τον εαυτό του, ως δική του και εκ φύσεως; «Διότι το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», λέει. Αν και οι ιερές Γραφές διαβεβαιώνουν ότι ο Θεός πήρε χώμα από τη γη και, σαν με τη δική Του χειρωνακτική εργασία, τίμησε τον άνθρωπο, εφόσον βέβαια λέει αλήθεια αυτός που λέει: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν». Β. Και βέβαια το γεγονός αυτό είναι αληθές. Α. Και λοιπόν, δεν θα πιστέψουμε ότι και η ανάπλαση των ανθρώπινων σωμάτων στους έσχατους καιρούς του αιώνα, καθώς και η εκ νέου παραγωγή τους στην ύπαρξη, θα πραγματοποιηθούν μέσω της ενέργειας του Πνεύματος, όπως μας έχει προφητεύσει ο θείος λόγος;

ΑΛΛΟ. Απόδειξη μέσω μαρτυριών ότι οι Θείες Γραφές το «ήταν», το «ο ων», το «υπάρχων», το «ήμουν», το «είμαι» και το «είναι», τα αποδίδουν μόνο στον Λόγο, ενώ για τα δημιουργήματα (τα γενητά) όχι, αλλά μάλλον το «κάποτε», το «πριν», το «προτού», το «έγινε» και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Ο Σωτήρας, υποδηλώνοντας το άναρχο της δικής του υποστάσεως, έλεγε: «Εγώ είμαι η αλήθεια· εγώ είμαι το φως· εγώ είμαι ο ποιμένας». Και πάλι προς τους μαθητές: «Εσείς με αποκαλείτε Κύριο και Διδάσκαλο, και καλά λέτε· διότι είμαι»· και ο Ψαλμωδός γι' αυτόν: «Προτού θεμελιωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη· και από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ είσαι». Ο ίδιος για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι η οδός· και εγώ είμαι η θύρα». Ο δε Πατέρας γι' αυτόν: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και πάλι: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ». Παντού το «είσαι» και το «ήταν» συναντάται σε αυτά· πουθενά όμως το «έγινε». Ενώ για τα δημιουργήματα: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε»· ο Μωυσής, διηγούμενος τα περί της γενέσεως του κόσμου: «Και κάθε χλωρό φυτό του αγρού προτού να γίνει πάνω στη γη και κάθε χόρτο του αγρού προτού να ανατείλει· διότι ο Θεός δεν είχε βρέξει πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργήσει τη γη».

Ο Ματθαίος: Κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί. Ο Ιώβ: Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε, και πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει. Στο Ψαλτήρι: Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.

Για το Πνεύμα δε, ο ίδιος ο Δαβίδ λέει: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν.» Και πάλι: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» Και ο Ιώβ: «Πνεύμα θεϊκό είναι αυτό που με έπλασε, και πνοή του Παντοκράτορα αυτή που με διδάσκει.» Όμως, ένα Πνεύμα που αποστέλλεται, και δημιουργεί, και στερεώνει, και συγκρατεί, δεν είναι μια αναπνοή που διαλύεται, όπως ακριβώς ούτε το στόμα του Θεού είναι σωματικό μέλος· διότι και τα δύο πρέπει να γίνονται κατανοητά θεοπρεπώς.

Ο Βασίλειος είναι αληθινά η βάση των αρετών, η βίβλος των επαίνων, ο βίος των θαυμάτων· αυτός που βάδιζε εν σαρκί και πορευόταν εν πνεύματι· αυτός που συζούσε με τα επίγεια και ατένιζε τα επουράνια· το βηρύλλινο πλήκτρο της μυστικής κιθάρας, που έτερψε τη χορεία των αγίων Αγγέλων· το βέβαιο αρνίο της μάνδρας της ζωής, που έβοσκησε τη χλόη του ιερού Πνεύματος· που αναπήδησε με πόθο και άρπαξε το άνθος από την κορυφή του τιμίου σταυρού· η φάτνη των δογμάτων, η γλώσσα των ρημάτων, το βραβείο των ορθών και χρηστών νοημάτων· αυτός που βύθισε τον εαυτό του στον βυθό των Γραφών και ανέσυρε τον λαμπρό μαργαρίτη· ο ωραιοποιημένος βότρυς της θεϊκής αμπέλου, που έλαβε από τον ουρανό τη θεία γλυκύτητα· η καλή περγαμηνή της ιερής σοφίας, που σφραγίστηκε άνωθεν με τα θεία χαράγματα· το άριστο κτήμα της άνω βασιλείας, που βλάστησε για τον Θεό καρπούς δικαιοσύνης· βουνό ολάνθιστο με μυστική ροδωνιά, του οποίου η ευωδία του χάρισε τον ουρανό· αυτός που έψαλε στη γη ευάρεστα άσματα και έλαβε στους ουρανούς ευπρόσιτα στέμματα· αυτός που κατανόησε τη χάρη και αναφώνησε όπως ο Ιώβ την ομολογία προς τον Σωτήρα των όλων, λέγοντας: Το Πνεύμα του Κυρίου Θεού είναι αυτό που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει· βεβαιώνοντας έτσι ότι εν Αγίω Πνεύματι κήρυττε τον Κύριο Ιησού Χριστό σε όλους.

Αυτό διδάσκει και ο Ιώβ λέγοντας: «το πνεύμα του Κυρίου είναι που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Δικαίως, λοιπόν, σε εκείνους που διαφύλαξαν αυτό «το πνεύμα που προέρχεται από εμένα και την πνοή που εγώ δημιούργησα», μέσω της οποίας «ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή», «δεν θα οργίζομαι στον αιώνα». Διότι, ακόμη κι αν για «κάποιο μικρό» χρονικό διάστημα, εξαιτίας κάποιων «αμαρτιών» που προέκυψαν από ανθρώπινη αδυναμία, «λύπησα» αυτούς που αμάρτησαν «και τους πάταξα», σαν «πατέρας που παιδαγωγεί τους γιους του» («διότι όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε γιο που αποδέχεται»). Αλλά επειδή, αφού αποκτήσατε επίγνωση της παιδαγωγίας μου, «λυπηθήκατε» με «την κατά Θεόν λύπη» «και πορευτήκατε σκυθρωποί» έχοντας μετανοήσει· γι' αυτόν τον λόγο, βλέποντας την επιστροφή και τη μετάνοιά σας, καθώς και τις μετέπειτα πράξεις και «τις οδούς» του βίου σας, «σας θεράπευσα» «και σας παρηγόρησα» δίνοντάς σας «αληθινή παρηγοριά»· διότι όλα όσα χορηγούνται από εμένα στους δικούς μου ανθρώπους τυγχάνουν να είναι «αληθινά». Γι' αυτό, σε αυτούς που συνετίστηκαν από την παιδαγωγία μου, «έδωσα αληθινή παρηγοριά» και «ειρήνη» όχι κάποια απλή και πρόσκαιρη, αλλά πολλαπλασιαζόμενη, ώστε να την έχουν και από αυτούς που βρίσκονται «κοντά» και από αυτούς που κατοικούν «μακριά». Έχοντας υποσχεθεί αυτά ο θεολογηθείς «Κύριος», προσθέτει: «Θα τους θεραπεύσω», υποσχόμενος τη δική του ίαση σε αυτούς που έχουν κακωμένες την ψυχή και την καρδιά.

ΙΔ΄. Αυτό το Πνεύμα συνδημιουργεί με τον Υιό και την κτίση και την ανάσταση. Και ας σε πείσει το: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε, και πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει»· και πάλι: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης».

Μετέχεται, δεν μετέχει· πληροί, δεν πληρούται· συγκρατεί, δεν συγκρατείται· κληρονομείται, δοξάζεται, συναριθμείται, επαπειλείται· είναι δάκτυλος Θεού, πυρ ως Θεός, προς έμφαση, νομίζω, του ομοουσίου· Πνεύμα που δημιούργησε, που αναδημιουργεί διά του βαπτίσματος, διά της αναστάσεως· Πνεύμα που γνωρίζει τα πάντα, που διδάσκει, που πνέει όπου θέλει και όσο θέλει, που οδηγεί, που λαλεί, που αποστέλλει, που ξεχωρίζει, που παροξύνεται, που πειράζεται· αποκαλυπτικό, φωτιστικό, ζωτικό, μάλλον δε το ίδιο φως και ζωή· που καθιστά ναούς, που θεώνει, που τελειοποιεί, ώστε και να προλαμβάνει το βάπτισμα, και να επιζητείται μετά το βάπτισμα· που ενεργεί όσα και ο Θεός, που μερίζεται σε πύρινες γλώσσες, που διαιρεί τα χαρίσματα, που αναδεικνύει αποστόλους, προφήτες, ευαγγελιστές, ποιμένες και διδασκάλους· νοερό, πολυμερές, σαφές, τρανό, ανεμπόδιστο, αμόλυντο· πράγμα που ισοδυναμεί με το ότι είναι πάνσοφο και πολύτροπο στις ενέργειές του, διασαφηνιστικό των πάντων, τρανωτικό, αυτεξούσιο και αναλλοίωτο· παντοδύναμο, παντεπίσκοπο, που διαπερνά όλα τα νοερά πνεύματα, τα καθαρά, τα λεπτότατα, τις αγγελικές, νομίζω, δυνάμεις, όπως ακριβώς και τις προφητικές και αποστολικές, ταυτόχρονα, και ενώ αυτά δεν βρίσκονται στους ίδιους τόπους, αλλά είναι κατανεμημένα σε διαφορετικά μέρη, γεγονός με το οποίο δηλώνεται το απερίγραπτό του.

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Εξάλλου, εφόσον αυτή σημαίνει τη δημιουργική αιτία, δεν θα μπορούσε κάποιος να μιλήσει, αν και εσφαλμένα, μόνο για δύο, αλλά και για περισσότερες· διότι αυτή η αρχή είναι τρισυπόστατη και, όντας φυσική, είναι και κοινή· εφόσον δε είναι κοινή, πώς δεν θα κατείχε και το Πνεύμα αυτήν την αρχή; Και ο Ελιού, που συνομιλεί με τον Ιώβ υπερασπιζόμενος τη δικαιοσύνη του Θεού, λέγοντας «πνεύμα Κυρίου είναι αυτό που με εποίησε», δεν αποκαλεί το Πνεύμα ποιητική αρχή; Και ο θείος υμνωδός Δαβίδ, ψάλλοντας ότι «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του οι δυνάμεις των ουρανών», δεν προσμαρτυρεί τη δημιουργική αρχή, όπως ακριβώς στον Υιό, έτσι και στο Πνεύμα; Εάν λοιπόν, επειδή έχει γραφτεί «η αρχή από την αρχή», τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για δύο αρχές, τότε, επειδή έχει γραφτεί ότι και το Πνεύμα είναι δημιουργός, τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για δύο δημιουργούς· ή επειδή «με τον Λόγο του Θεού και το Πνεύμα στερεώθηκε η κτίση», που είναι το ίδιο με το να λέμε ότι συγκροτήθηκε, τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για τρεις αρχές. Αλλά πουθενά κανείς από τους θεολόγους δεν μίλησε ούτε για δύο ούτε για τρεις· διότι, όπως ακριβώς ονομάζουμε Θεό την καθεμία από εκείνες τις προσκυνητές υποστάσεις, και Θεό από Θεό την καθεμία (από τις προερχόμενες), αλλά παρ' όλα αυτά δεν λέμε ποτέ τρεις ή δύο θεούς, έτσι λέμε και αρχή από αρχή, αλλά ποτέ δεν λέμε δύο αρχές· διότι δεύτερη αρχή δεν έχουμε ακούσει ποτέ μέχρι σήμερα από τους ευσεβείς, όπως ακριβώς ούτε δεύτερο θεό.

Και ο Ελιούς, που συνομιλεί με τον Ιώβ υπέρ της δικαιοσύνης του Θεού, λέγοντας «το πνεύμα του Κυρίου είναι που με έπλασε», δεν αποκαλεί το Πνεύμα δημιουργική αρχή; Και ο θείος υμνωδός Δαβίδ, ψάλλοντας ότι «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του όλες οι δυνάμεις των ουρανών», δεν προσμαρτυρεί, όπως ακριβώς στον Υιό, έτσι και στο Πνεύμα τη δημιουργική αρχή; Αν λοιπόν, επειδή έχει γραφτεί «η αρχή που προέρχεται από την αρχή», τίποτα δεν σε εμποδίζει να ομιλείς για δύο αρχές, επομένως και επειδή το Πνεύμα έχει αναγραφεί ως δημιουργός, τίποτα δεν εμποδίζει να ομιλούμε για δύο δημιουργούς· ή επειδή «με τον λόγο του Θεού και το πνεύμα η κτίση στερεώνεται», δηλαδή συνιστάται, δεν είναι καθόλου άτοπο να ομιλούμε για τρεις αρχές.

Παρατήρησε όμως τη σύνεσή του, πώς παρενέβη αμέσως από την αρχή, πώς τηρεί την πρέπουσα τάξη. 32,6a ΠΑΙΡΝΟΝΤΑΣ ΔΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ Ο ΕΛΙΟΥΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΒΑΡΑΧΙΗΛ, Ο ΑΠΟΓΟΝΟΣ ΤΟΥ ΒΟΥΖΙ, ΛΕΕΙ: 32,6b 〈εγώ μεν είμαι νεότερος στην ηλικία, ενώ εσείς είστε μεγαλύτεροι.〉 6c 〈Γι' αυτό σιώπησα από φόβο〉 6d 〈να σας ανακοινώσω τη δική μου γνώση.〉 Για να μην πει κάποιος: «Και για ποιον λόγο δεν αγωνίστηκες μαζί μας υπέρ του Θεού από την αρχή;», κατέφυγε ως δικαιολογία στην ηλικία του και λέει: «Περίμενα να λεχθεί από εσάς κάτι το σπουδαίο και θαυμαστό». Πρόσεξε πόσο απαλλαγμένος από κενοδοξία ήταν, πώς παραχωρούσε τα πρωτεία σε εκείνους, πώς έδειξε ότι ούτε και τώρα θα μιλούσε, αν εκείνοι δεν τον έφερναν σε αυτή την ανάγκη. 32,7a 〈Είπα, λοιπόν,〉 λέει, 〈ότι: δεν είναι ο χρόνος αυτός που ομιλεί,〉 7b 〈και στα πολλά χρόνια δεν γνωρίζουν τη σοφία;〉 32,8a 〈Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα, παρά υπάρχει πνεύμα στους θνητούς,〉 8b 〈και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.〉 Και από τα δύο συμπεραίνουμε τη σύνεσή του, τόσο από τη σιωπή του όσο και από την ομιλία του. Διότι ούτε βιάστηκε να πει κάτι από αυτά προτού έρθει η κατάλληλη στιγμή, ούτε σιώπησε όταν ο καιρός τον καλούσε να μιλήσει. Έπειτα διατυπώνει και έναν δίκαιο συλλογισμό: 32,9a 〈Διότι δεν είναι οι πολυχρόνιοι σοφοί〉 9b 〈ούτε οι γέροντες γνωρίζουν το δίκαιο.〉 «Διότι δεν είναι κατ' ανάγκην», λέει, «μόνο οι γέροντες σοφοί, αλλά είναι δυνατόν να ακούσει κανείς κάτι το σπουδαίο και από τη νεότητα».

Και πρόσεξε, αυτός ο τελευταίος λέει πολλά από όσα πρόκειται να πει ο Θεός, ώστε ο Θεός να δικαιωθεί περισσότερο, όταν ακούσει και από τον ομόδουλό του τα ίδια ακριβώς πράγματα, τα οποία αργότερα θα ακούσει από τον Δεσπότη. Αυτό κάνουμε και εμείς στους υπηρέτες: όταν τους κατηγορούν οι σύνδουλοί τους, τότε κυρίως επιτιθέμεθα και εμείς. Διότι δεν μπορεί να τους κατηγορήσει ότι το κάνουν αυτό άδικα. 33,4a «Το θείο πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», 4b «και η πνοή», λέει, «του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει». 33,5a «Εάν μπορέσεις, δώσε μου απάντηση σε αυτά», 5b «υπόμεινε και στάσου εσύ απέναντί μου, και εγώ απέναντί σου». 33,6a «Από πηλό έχεις πλαστεί εσύ, όπως και εγώ», 6b «από τον ίδιο πηλό έχουμε κατασκευαστεί». Επειδή έλεγε: «εάν βέβαια υπήρχε κριτής» και ότι «άνθρωπος είμαι», [του απαντά:] «Ιδού, εγώ είμαι όμοιός σου, από τον ίδιο πηλό», λέει, «είμαστε πλασμένοι». 33,7a «Ο φόβος μου δεν θα σε ταράξει», 7b «ούτε το χέρι μου θα πέσει βαρύ επάνω σου»· πράγματα τα οποία εκείνος έλεγε για τον Θεό. 33,8a «Όμως, είπες στα αυτιά μου», 8b «και τη φωνή των λόγων σου την άκουσα», 33,9a «διότι λες ότι: καθαρός είμαι, δεν αμάρτησα με τα έργα μου», 9b «και άμεμπτος είμαι· διότι δεν παρανόμησα», 33,10a «αλλά βρήκε αφορμή κατηγορίας εναντίον μου». Επειδή έλεγε για τον Θεό: "δεν θα με εισακούσει", «αυτό είναι που του προσάπτεις», λέει, «ότι δεν εισάκουσε τη δίκαιη υπόθεσή σου. Από πού είναι φανερό, πες μου, ότι δεν εισάκουσε; Επειδή κολάζει και τιμωρεί;»

Τα περί του Ελιούζ, του υιού του Βαραχιήλ του Βουζίτου· πώς οργίστηκε με τον Ιώβ, επειδή ανακήρυξε τον εαυτό του δίκαιο ενώπιον του Κυρίου. Λαμβάνοντας τον λόγο ο Ελιούζ, ο υιός του Βαραχιήλ του Βουζίτη, είπε: Είμαι νεότερος στην ηλικία· γι' αυτό παρέμεινα σιωπηλός, επειδή φοβήθηκα να σας αναγγείλω τη γνώση μου. Αφού σηκώθηκε ο Ελιούζ, με αναίδεια καταφέρεται εναντίον του Ιώβ, μετά τη σιωπή των τριών ανδρών: Πάλι θα μιλήσω· διότι είμαι γεμάτος από λόγια. Είπε δε ο Ελιούζ προς τον Ιώβ: Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε, και η πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει. Εάν μπορείς, δώσε μου απάντηση. Ώστε να αποστρέψει τον άνθρωπο από την αδικία.

Ο προφορικός λόγος όμως ούτε αποστέλλεται ούτε παραμένει αιώνια. Σχετικά δε με το Πνεύμα, ο ίδιος ο Δαβίδ αναφέρει: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και πάλι: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επίσης ο Ιώβ λέει: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με συνέχει». Πνεύμα όμως το οποίο αποστέλλεται, δημιουργεί, στερεώνει και συνέχει, δεν είναι μια αναπνοή που διαλύεται, όπως ακριβώς ούτε το στόμα του Θεού είναι σωματικό μέλος· διότι και τα δύο πρέπει να τα εννοούμε με τρόπο θεοπρεπή.

Και ο μεν θείος Ιεζεκιήλ λέγει: «Με ανέλαβε το Πνεύμα και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Ο δε ενδέκατος από τους προφήτες, ο Ζαχαρίας, λέει: «Και τους λόγους σου εξαπέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με το Πνεύμα Του». Και ο Μιχαίας: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Ο δε Αγγαίος: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι που με δημιούργησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Ενώ στη Σοφία: «Διότι υπάρχει σε αυτήν Πνεύμα άγιο νοερό, απαύγασμα αιώνιου φωτός». Και πάλι: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει στα πάντα». Και στους Κριτές: «Ήλθε σε αυτόν το Πνεύμα του Κυρίου και έκρινε τον Ισραήλ». Και: «Ήλθε στον Ιεφθάε το Πνεύμα του Κυρίου». Και: «Όρμησε το Πνεύμα του Κυρίου πάνω στον Σαμψών». Στους δε Αριθμούς: «Θα πάρω από το Πνεύμα που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· και: «Είθε να γινόταν όλος ο λαός του Κυρίου προφήτες, όταν δώσει ο Κύριος το Πνεύμα Του σε αυτούς». Ενώ στη Γένεση: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά μέχρι πότε θα προσπαθούμε να αριθμήσουμε τα αναρίθμητα;

Νεοφύτου Πρεσβυτέρου Μοναχού και Εγκλείστου Περί του Αγίου Πνεύματος και εις την Αγίαν Πεντηκοστήν. «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε», όπως έχει γραφτεί, «και η πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει», με παρακινεί να μιλήσω περί αυτού όσο είναι δυνατόν· διότι, αν και προηγουμένως μιλήσαμε γι' αυτό σε άρρηκτη σύνδεση με τον Πατέρα και τον Υιό, εφόσον είναι και ενωμένο κατά τη φύση, ωστόσο με ωθούσε να μιλήσω και ιδιαιτέρως. Ανέβαλλα δε το εγχείρημα από φόβο, διότι υπάρχει φόβος σε αυτόν που αποτολμά να μιλήσει περί αυτού, και έχει ανάγκη από έναν εξαιρετικά ασφαλή και πολυόμματο νου, για να μην παρεκκλίνει· γι' αυτό ανέβαλλα κι εγώ μέχρι τώρα, προσμένοντας μήπως τυχόν έλθει ο καιρός «και ανθίσει η αμυγδαλιά και παχύνει η ακρίδα και διασκορπιστεί η κάπαρη» και ανυψωθεί ο φοίνικας και ο πλάτανος και δώσουν οσμή αρωμάτων ο ασπάλαθος και το κιννάμωμο.

Εγώ όμως έχω διδαχθεί να θεωρώ αυτό και Θεό και ενυπόστατο, όπως τον Πατέρα και τον Υιό, και αχώριστο ως προς τη φύση, και δι' αυτού έχω αναγεννηθεί άνωθεν και έχω αξιωθεί της υιοθεσίας, και δι' αυτού πάλι έχω εξιλεωθεί για «τα παραπτώματα», είμαι πεπεισμένος και πιστεύω ότι καθαίρομαι από αυτό μιλώντας γι' αυτό και φωτίζομαι, και με τις άνωθεν μαρτυρίες γι' αυτό σπεύδω να αποστομώσω τους αλλοτριόφρονες και όσους δεν θεωρούν Θεό τον θείο Παράκλητο. Και ιδού, φέρνω στο μέσο ως προοίμιο μια μαρτυρία από το ιερό βιβλίο του Ιώβ: «πνεύμα», λέει, «θείο είναι αυτό που με εποίησε, και πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει».

Και ποιος, λοιπόν, από όσους σκέφτονται ορθά και μετέχουν έστω και λίγο του Πνεύματος, θα αμφέβαλλε ότι το Πνεύμα είναι Θεός, ίσο και ομοφυές με τον Πατέρα και τον Υιό, ακούγοντας γι' αυτό ότι είναι θείο, ότι είναι δημιουργικό, ότι είναι πνοή Θεού και ότι είναι διδακτικό; «Πνεύμα», λέει, «θείο είναι αυτό που με δημιούργησε, και πνοή του Παντοκράτορα αυτή που με διδάσκει». Και ότι είναι «πνεύμα αληθείας», ότι είναι Παράκλητος· και ότι «εκπορεύεται από τον Πατέρα», ότι ως «άγιο Πνεύμα παιδείας θα αποφύγει τον δόλο» και, ως υπέρσοφο, «απομακρύνεται από ασύνετους λογισμούς»· και ότι είναι «φιλάνθρωπο» και ελέγχει τον «βλάσφημο από τα χείλη του» και είναι «μάρτυρας των νεφρών και των χειλέων και αληθινός επίσκοπος»· και ότι «πνεύμα άγιο έχει γεμίσει την οικουμένη»· και ότι «συγκρατεί τα πάντα και έχει γνώση κάθε φωνής»· και ότι είναι «πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα του αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού, «μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο» και τα εξής· και ότι ήλθε «από τα ύψιστα και» διόρθωσε «τους δρόμους των ανθρώπων επί της γης»· και ότι το πνεύμα «του στόματός του είναι όλη η δύναμή του»· και ότι το πνεύμα είναι ηγεμονικό, αγαθό, καθαρτικό και «πνεύμα σοφίας και συνέσεως και βουλής και ισχύος» και τα εξής· και ότι εκχέεται σε όσους είναι άξιοί του.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.