Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 38:1

Διότι μετά τις πληγές έζησε άλλα εκατόν εβδομήντα έτη. Ο Ιώβ έζησε πριν από τον Μωυσή· διότι ήταν ο πέμπτος κατά σειρά από τον Αβραάμ, απόγονος του Ησαύ. Εξαιτίας της πληγής που τον βρήκε, ήλθαν τρεις φίλοι του για να τον παρηγορήσουν: ο Ελιφάζ ο βασιλιάς των Θαιμανών, ο Βαλδάδ ο ηγεμόνας των Σαυχαίων, και ο Σοφάρ ο βασιλιάς των Μιναίων. Αυτοί, όμως, του μίλησαν εριστικά και ανελέητα, επιτιθέμενοι εναντίον του, με αποτέλεσμα να τους καταλογιστεί αυτό ως αμαρτία. Ο Ιώβ, ωστόσο, παρακάλεσε τον Θεό υπέρ αυτών, και τους δόθηκε συγχώρεση. Υπάρχουν, λοιπόν, εννέα διάλογοι του Ιώβ προς τους φίλους του· του Ελιφάζ προς αυτόν τρεις, του Σοφάρ προς αυτόν δύο, και του Βαλδάδ τρεις. Υπάρχει επίσης και ένας του Ελιούς, του γιου του Βαραχιήλ, του Βουζίτη. Και τελικά ο Κύριος απευθύνει τον λόγο Του στον Ιώβ μέσα από θύελλα και σύννεφα. Και ο Ιώβ αποκρίνεται στον Κύριο με λόγια για δεύτερη φορά.

Αυτός δε ο ίδιος, ο οποίος εμφανίστηκε και στον Αβραάμ, αναγορεύεται Θεός και Κύριος, μυσταγωγώντας τον θεοφιλή στα περί της αυθεντίας του Πατρός, και διδάσκοντας ορισμένα πράγματα ωσάν να επρόκειτο περί ετέρου Θεού, τα οποία και θα εξετάσουμε στον κατάλληλο καιρό. Αλλά και στον Ιώβ είναι θεμιτό να πούμε ότι κανείς άλλος παρά αυτός ήταν που του αποκαλύφθηκε, μετά την επαρκή δοκιμασία του. Διότι, αφού αρχικά του εμφανίστηκε «μέσα από λαίλαπα και νέφη», παρουσίαζε τον εαυτό του ως τον Θεό των όλων, προχωρώντας δε στη συνέχεια φανερώνει τον εαυτό του, ώστε να πει ο Ιώβ: «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω κι εγώ. Μόνο την ακοή της φωνής σου άκουγα προηγουμένως, τώρα όμως ο οφθαλμός μου σε είδε».

Στον μεν Αβραάμ, λοιπόν, όταν εμφανίστηκε δίπλα στη δρυ με ανθρώπινη μορφή, παρουσίασε τον εαυτό του με σχήμα γαλήνιο και ειρηνικό, προαναγγέλλοντας από τότε τη σωτήρια παρουσία του στους ανθρώπους. Στον Ιακώβ, επειδή ως ασκητής και αγωνιστής επρόκειτο να παλέψει ενάντια σε εχθρούς και να αγωνιστεί, εμφανίστηκε σαν άνθρωπος. Στον Μωυσή δε και στον λαό προηγούνταν με μορφή νεφέλης και φωτιάς, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ταυτόχρονα φοβερό και επισκιασμένο. Και επειδή ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς, επρόκειτο να παραταχθεί απέναντι σε εχθρούς, τους παλαιούς κατοίκους της γης των Παλαιστινίων, έθνη αλλόφυλα και ασεβέστατα, εύλογα εμφανίζεται με ρομφαία γυμνωμένη και ακονισμένη εναντίον των εχθρών, δείχνοντας σχεδόν με την όψη του ότι επρόκειτο ο ίδιος με αόρατη ρομφαία και με ένθεη δύναμη να καταδιώξει τους ασεβείς, συστρατευόμενος και συναγωνιζόμενος με τους δικούς του. Γι' αυτό και στην κατάλληλη στιγμή ανακήρυξε τον εαυτό του «Αρχιστράτηγο του Κυρίου». 〈Από τον Ιώβ〉. «Είπε δε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από θύελλα και νεφέλες: Πού ήσουν όταν εγώ θεμελίωνα τη γη; Ανάγγειλέ μου, αν έχεις σύνεση. Ποιος έθεσε τα μέτρα της, αν το γνωρίζεις;» Και στη συνέχεια: «Όταν γεννήθηκαν», λέει, «τα άστρα, με δοξολόγησαν με δυνατή φωνή όλοι οι άγγελοί μου· έφραξα δε τη θάλασσα με πύλες», και στη συνέχεια: «Ή μήπως επί των ημερών σου διέταξα το πρωινό φως, και ο εωσφόρος αντίκρισε τη δική του τάξη;» Και πάλι: «Ή μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το έθεσες πάνω στη γη προικισμένο με λαλιά;»

Ότι, λοιπόν, τα προκείμενα λόγια ανήκουν στον Κύριο τον Δημιουργό, είναι εύκολο να το διαγνώσουμε όχι μόνο από τα όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και από όσα σου είναι προφανή. Ότι δε το χωρίο «ήλθες στις πηγές της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου;» και το «σου ανοίγονται με φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη, βλέποντάς σε, τρόμαξαν;» προφητεύουν την κάθοδο του Σωτήρος μας στον Άδη, θα το αποδείξουμε στον κατάλληλο καιρό, επισημαίνοντας τώρα μόνον τούτο: ότι αρμόζει να αποδίδονται τα όσα αναφέρονται στο χωρίο αυτό μάλλον στον Θεό Λόγο παρά στον Θεό των όλων. Ο Ιώβ, λοιπόν, στη συνέχεια, παρομοίως με τους πατέρες, μαρτυρεί ότι έχει δει αυτοπροσώπως αυτόν ακριβώς τον Κύριο που του αποκαλυπτόταν στην αρχή «μέσα από λαίλαπα και σύννεφα», λέγοντας: «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω και εγώ· θα σε ρωτήσω, και εσύ δίδαξέ με. Προηγουμένως σε άκουγα μόνο εξ ακοής, τώρα όμως το μάτι μου σε είδε. Γι' αυτό θεώρησα ανάξιο τον εαυτό μου και έλιωσα· και λογάριασα τον εαυτό μου για χώμα και στάχτη».

Και δεν το σκέπτονταν μόνο, αλλά ούτε και ντρέπονταν να τον ονειδίζουν για τη φοβερή συμφορά, ενώ, ακόμη και αν υπέφερε εξαιτίας κάποιας κακίας, θα έπρεπε να απαλύνουν τον πόνο του με λόγια παρηγοριάς. ΙΗ΄. Έτσι λοιπόν ήταν ο Ιώβ, και αυτά ήταν τα πρώτα στάδια της δοκιμασίας του. Διότι υπήρχε αγώνας ανάμεσα στην αρετή και τον φθόνο· από τη μια ο φθόνος φιλονικούσε για να κατανικήσει το καλό, και από την άλλη η αρετή υπέμενε τα πάντα για να παραμείνει αήττητη. Και ο μεν φθόνος αγωνιζόταν να κάνει την κακία να ευδοκιμήσει μέσω της τιμωρίας όσων πράττουν το ορθό, η δε αρετή αγωνιζόταν να διατηρήσει τους αγαθούς, ώστε να υπερέχουν ακόμη και μέσα στις συμφορές. Τι έπραξε λοιπόν Εκείνος που του μίλησε μέσα από τη θύελλα και τα νέφη, Εκείνος που είναι βραδύς στην τιμωρία και ταχύς στη βοήθεια, που δεν αφήνει τελείως τη ράβδο των αμαρτωλών να πέσει πάνω στον κλήρο των δικαίων, για να μη μάθουν οι δίκαιοι την κακία; Στο τέλος των άθλων ανακηρύσσει τον αθλητή με λαμπρό κήρυγμα, και αποκαλύπτει το μυστικό της πληγής, λέγοντας: «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα διαφορετικά, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος;» Αυτό είναι το φάρμακο των τραυμάτων, αυτός είναι ο στέφανος του αγώνα, αυτή είναι η ανταμοιβή της υπομονής. Διότι τα όσα ακολούθησαν είναι ίσως μικρά, έστω κι αν σε κάποιους φαίνονται μεγάλα, και έχουν οικονομηθεί για μικρά πράγματα, ακόμη κι αν λαμβάνει ως ανταπόδοση τα διπλάσια από όσα του αφαιρέθηκαν.

Και όμως, ώ διαλεκτικέ και φλύαρε, θα σε ρωτήσω κάτι μικρό. Εσύ όμως αποκρίσου, όπως λέει στον Ιώβ Εκείνος που του ομιλεί μέσα από τη θύελλα και τα σύννεφα. Άραγε υπάρχουν πολλές μονές παρά τω Θεώ, όπως ακούς, ή μία; Πολλές, θα απαντήσεις προφανώς, και όχι μία. Και άραγε πρέπει να πληρωθούν όλες, ή άλλες μεν ναι, άλλες δε όχι, ώστε να μείνουν κενές και να έχουν ετοιμαστεί μάταια; Ναι, όλες· διότι τίποτα από όσα έχουν γίνει από τον Θεό δεν έγινε μάταια. Και τι ακριβώς θα θεωρήσεις ότι είναι αυτή η μονή, θα μπορούσες να μου πεις; Μήπως η εκεί ανάπαυση και η δόξα που έχει αποταμιευθεί για τους μακαρίους, ή κάτι άλλο; Τίποτα άλλο παρά αυτό. Επειδή, λοιπόν, συμφωνήσαμε σε αυτό, ας εξετάσουμε επιπλέον και το εξής. Υπάρχει άραγε κάτι που να εξασφαλίζει αυτές τις μονές, όπως υποστηρίζω εγώ, ή τίποτα; Υπάρχει πάντως. Τι είναι αυτό; Το ότι υπάρχουν διάφοροι τρόποι βίου και προαιρέσεις, και ότι η καθεμία οδηγεί αλλού σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως, πράγμα που το ονομάζουμε και οδούς. Πρέπει λοιπόν να τις βαδίσουμε όλες ή μερικές από αυτές τις οδούς; Αν μεν είναι δυνατόν στον ίδιο άνθρωπο, όλες· αν δεν είναι, όσες περισσότερες γίνεται· αν ούτε αυτό, κάποιες· και αν δεν καταφέρει ούτε αυτό, είναι σπουδαίο έστω και το να βαδίσει εξαιρετικά καλά μία, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται. Ορθά το αντιλαμβάνεσαι αυτό. Τι γίνεται λοιπόν; Όταν ακούσεις ότι η οδός είναι μία, και μάλιστα στενή, τι νομίζεις ότι φανερώνει ο λόγος; Ότι είναι μία ως προς την αρετή· διότι η αρετή είναι μία, έστω και αν διακλαδίζεται σε πολλά είδη· και ότι είναι στενή εξαιτίας των κόπων και επειδή δεν είναι βατή σε πολλούς, σε σύγκριση με το πλήθος των αντιθέτων και με όσους πορεύονται μέσω της κακίας. Έτσι νομίζω και εγώ.

Και γιατί να απαριθμώ τα μεγαλύτερα και υψηλότερα κατορθώματα της επινοήσεως; Διότι είναι δυνατόν, σε όποιον δεν διάκειται εριστικά απέναντι στην αλήθεια, να αντιληφθεί ότι και όλα τα υπόλοιπα, όσα βιωφελή και χρήσιμα για τη ζωή των ανθρώπων εφηύρε ο χρόνος, δεν έχουν εφευρεθεί με κανέναν άλλον τρόπο παρά μέσω της επινοήσεως. Και μου φαίνεται πως, αν κάποιος έκρινε την επινόηση ως προτιμότερη από όλα τα αγαθά που ενεργούνται μέσα μας σε αυτήν τη ζωή, τα οποία ενυπάρχουν στις ψυχές μας χάρη στη θεία πρόνοια, δεν θα έσφαλλε ως προς την πρέπουσα κρίση. Αυτά δε τα λέγω έχοντας διδαχθεί από τον Ιώβ, στο βιβλίο του οποίου ο Θεός παρουσιάζεται να ομιλεί μέσα από ανεμοστρόβιλο και σύννεφα στον θεράποντά Του, λέγοντας, μεταξύ άλλων, όσα άρμοζε να λέει ο Θεός, και ότι Αυτός είναι που οδήγησε τον άνθρωπο στη γνώση των τεχνών και χάρισε στις γυναίκες τη γνώση της υφαντικής και της κεντητικής. Διότι το γεγονός ότι δεν μας δίδαξε τέτοιες τέχνες μέσω κάποιας πρακτικής ενέργειας, κάνοντας ο Ίδιος επίδειξη της εργασίας, όπως μπορεί να δει κανείς σε όσους διδάσκονται σωματικώς, κανείς απολύτως δεν θα το αμφισβητούσε, εκτός κι αν είναι εντελώς σαρκικός και κτηνώδης. Παρόλα αυτά, έχει λεχθεί ότι η καθοδήγηση για τις τέτοιες τέχνες μάς δόθηκε από Αυτόν.

«Δίδαξέ με», λέει, «τι θα του πούμε, και θα σταματήσουμε να λέμε πολλά». Δηλαδή: «Γιατί έγιναν αυτά; Μήπως μπορούμε να τον ρωτήσουμε; Δεν λέω τίποτα», λέει, «αν μπορέσουμε να μάθουμε μόνο αυτά». «Μήπως κάποιο βιβλίο», λέει, «ή κάποιος γραμματέας στάθηκε δίπλα μου, ώστε να αποστομώσω άνθρωπο;». «Διότι μήπως μέσα από βιβλίο», λέει, «του τα λέμε αυτά; Μήπως είναι άνθρωπος; Δεν βλέπεις αντί για γράμματα ολόκληρη τη δημιουργία να βοά παντού;». «Να αποστομώσω», λέει, «άνθρωπο; Όμως η κτίση αντιμιλά παντού, σε όλη την υπάρχουσα και ορατή γη. Φέρω εγώ γραπτή κατηγορία, αλλά Αυτός φέρει ολόκληρη την οικουμένη, ώστε δεν ήταν δυνατόν», λέει, «να διαλεχθεί κανείς με τον Θεό χρησιμοποιώντας λόγια, ούτε να του αντιτάξει όλα αυτά». Δες λοιπόν πώς ο Θεός παρενέβη τόσο επίκαιρα, αφού πρώτα ο δούλος Του άνοιξε τον δρόμο, μίλησε για τη σοφία Του και κατεύνασε την κατάσταση: «Και αφού σταμάτησε», λέει, «ο Ελιού τη συζήτηση, μίλησε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από θύελλα και σύννεφο». Μου φαίνεται ότι τότε τοποθέτησε το σύννεφο πάνω από τον δίκαιο εκείνο, ώστε να αφυπνίσει τη διάνοιά του και να τον πείσει ότι η φωνή αυτή προέρχεται από ψηλά, όπως ακριβώς γινόταν στο ιλαστήριο πάνω στην κιβωτό. Επειδή δηλαδή το σύννεφο αποτελεί σύμβολο του ουρανού, σαν να ήθελε να τοποθετήσει τον ίδιο τον ουρανό πάνω από τον Ιώβ, έφερε τρόπον τινά τον ίδιο τον θρόνο Του κοντά του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΛΗ΄. «Και αφού έπαψε να μιλάει ο Ελιού, μίλησε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από λαίλαπα και νέφη». Επειδή το νέφος αποτελεί σύμβολο του ουρανού, σαν να ήθελε να φέρει τον ίδιο τον ουρανό πάνω από τον Ιώβ, έφερε τον θρόνο Του, τρόπον τινά, πλησίον του, ώστε να ανορθωθεί η διάνοιά του και να πεισθεί ότι η φωνή αυτή προέρχεται άνωθεν, όπως ακριβώς συνέβη και στο ιλαστήριο της κιβωτού. Αυτό νομίζω ότι συνέβη και στο όρος, όταν επικάθισε η νεφέλη, ώστε να μάθουν ότι η φωνή προέρχεται άνωθεν. «Ποιος είναι αυτός που αποκρύπτει από εμένα τη βουλή του; [Κατά τον Σύμμαχο: Σκοτεινός στη γνώμη,] και συγκρατεί τα λόγια μέσα στην καρδιά του, νομίζοντας ότι τα κρύβει από εμένα;» Δες τι κάνει· μου φαίνεται, καθώς στοχάζομαι από τα λόγια αυτά, ότι κάτι άλλο εισέρχεται στη διάνοιά του.

Και όταν είδε ότι αυτός είχε αδειάσει ολόκληρη τη φαρέτρα του εναντίον του δικαίου και του είχε καταφέρει διάφορες σωματικές πληγές, και ότι εκείνος δεν δέχθηκε καμία ψυχική βλάβη βλασφημίας, αλλά οχυρώθηκε με τον θείο πόθο, ενδύθηκε «τον θυρεό της πίστεως» και κατέσβεσε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού, τότε, στον αθλητή που καταπονούνταν σωματικά, ο αγαθός, δίκαιος, φιλάνθρωπος και παντοδύναμος Βασιλεύς ευδόκησε να μιλήσει μέσα από ανεμοστρόβιλο και νέφος.

Δες πόσο γεμάτα οίκτο και δόλο, προερχόμενα από διαβολική πανουργία, είναι τα λόγια της, με σκοπό να καταλύσουν το θεάρεστο και γενναιότατο φρόνημα του δικαίου. Τι σέβεσαι, λέει, τι ευλογείς τον Θεό που σε αφάνισε κατ' αυτόν τον τρόπο και σε αγνόησε σαν να ήσουν ασεβής και άθεος; Και επειδή η τωρινή σου ζωή έχει καταστεί βαρύτερη από τον θάνατο, «πες λοιπόν κάποιον λόγο προς τον Κύριο και πέθανε». Εκείνος δε, αφού την κοίταξε, λέει, δηλαδή αφού την ατένισε και αντιλήφθηκε αυτόν που μιλούσε δόλια μέσα από το στόμα της, της λέει: «Γιατί μίλησες έτσι, σαν μία από τις άφρονες γυναίκες;» Νόμιζα, λέει, ότι σκέφτεσαι σύμφωνα με τον Θεό, από τον οποίο και απόλαυσες πολλά αγαθά· εσύ όμως μίλησας έτσι ως μία από τις άφρονες ή όμοια με την προμήτορα που συμβούλευσε τον σύζυγό της. «Αν δεχθήκαμε τα αγαθά από το χέρι του Κυρίου, δεν θα υπομείνουμε και τα κακά;» Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα λόγια ο γενναίος, και τη γυναίκα του καταντρόπιασε, και τον διάβολο έπληξε, και τους αγγέλους ευφρανε, και τον Θεό εξιλέωσε. Από Αυτόν, μάλιστα, λαμβάνει διπλάσια όσα πριν από λίγο είχε χάσει, καθώς και τη ρώση του σώματός του και την αθάνατη ζωή, και γίνεται στήλη υπομονής και θεοσεβείας και προεικόνιση των θείων παθών του Χριστού, και αναδεικνύεται άξιος θείας συνομιλίας μέσα από λαίλαπα και νέφος και, όσο του είναι δυνατό, βλέπει κατά πρόσωπο τον Αόρατο και διδάσκεται από Αυτόν μεγάλα και θαυμαστά, τα οποία δεν γνώριζε.