Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 38:11

Δυνατός είσαι, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει· εσύ κυριαρχείς στη δύναμη της θάλασσας. Ο λόγος καταδεικνύει ότι αυτός που έλαβε τη μορφή του δούλου είναι εκείνος που εξ αρχής δημιούργησε το υγρό στοιχείο· και αυτός είναι που έθεσε την άμμο ως όριο στη θάλασσα, και της είπε: Μέχρι εδώ θα έλθεις, και δεν θα το υπερβείς. Απέδειξε δε ότι αυτό είναι αληθές, όταν επιτίμησε και τη θάλασσα και τους ανέμους, την ώρα που συνέπλεε με τους μαθητές. Τον δε σάλο των κυμάτων της εσύ τον καταπραΰνεις. Εσύ ταπείνωσες τον υπερήφανο ωσάν τραυματία. Διότι αυτός είναι που έδεσε τον ισχυρό και υπερήφανο, και έδωσε στους δικούς του την εξουσία να πατούν επάνω σε όφεις και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού.

Ανεβαίνουν στα όρη και κατεβαίνουν στις πεδιάδες. Όταν υψώνονται τα ύδατα, λέγει, θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με όρη· αλλά όταν απλώνονται πάλι εξαιτίας του φόβου Σου, γίνονται σαν πεδιάδα και ομαλή γη. Διότι θεμελίωσες για αυτά τόπο τον οποίο δεν είναι δυνατόν να υπερβούν. Και αυτό ακριβώς σημαίνει το εξής: «Έθεσες όριο, το οποίο δεν θα ξεπεράσουν». Γι' αυτόν τον λόγο δεν μπορούν ούτε να κατακλύσουν τη γη. Παρόμοιο δε είναι και αυτό που ειπώθηκε προς τη θάλασσα μέσω του προφήτου: «Μέχρις εδώ θα σταθείς, και δεν θα το υπερβείς. Αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου».

Διότι είπε: «Μέχρις εδώ θα φθάσεις, και τα κύματά σου μέσα σου θα συντριβούν». Ο ωκεανός, που είναι απέραντος για τους ανθρώπους, και οι κόσμοι μετά από αυτόν, διευθύνονται από τις ίδιες προσταγές του Δεσπότου. Οι εαρινές, θερινές, φθινοπωρινές και χειμερινές εποχές παραδίδουν με ειρήνη η μία στην άλλη τη θέση τους.

Λέγοντας δε ευθύ τον λόγο του Κυρίου, μου φαίνεται ότι αναφέρεται στα ευαγγελικά προστάγματα, ως μη έχοντα τίποτα το σκολιό, ή αινιγματώδες, ή εντελώς δυσνόητο, και καλυμμένο με την ασάφεια του γράμματος, όπως ακριβώς ήταν και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή. Διότι μέσα από μακρύ κύκλο και δυσχερή περίοδο, αμυδρά και με δυσκολία κατανοούμε τα λόγια του Μωυσή. «Ο δε λόγος του Κυρίου», δηλαδή η ευαγγελική διδασκαλία, είναι ευθύς, ευσύνοπτος και ικανός να κατευθύνει προς κάθε είδος αρετής.] <Αυτός που τοποθετεί τις αβύσσους σε ταμιευτήρες.> (B f. 100) Έτσι κάπου λέει για τη θάλασσα: «Έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες, και της είπα: Μέχρι εδώ θα φτάσεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου.» Είπε δε κάπου και προς κάποιους από τους αρχαιότερους μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος, ή ενώπιον του προσώπου μου δεν θα νιώσετε δέος, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως πρόσταγμα αιώνιο, το οποίο δεν θα υπερβεί;» Διότι το γεγονός ότι τη γη, η οποία βρισκόταν κάτω από τα ύδατα, την αποκάλυψε εξαρχής ένα θείο νεύμα, το διευκρίνισε ο Μωυσής, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά.»

«Ή δεν θα ευλαβηθείτε το πρόσωπό μου, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως αιώνιο πρόσταγμα, και δεν θα το υπερβεί;» Και πάλι, υποδηλώνοντας ακριβώς αυτό στο βιβλίο του Ιώβ σχετικά με τη θάλασσα, λέει: «Έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες· και της είπα: Μέχρι εδώ θα έρθεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα· αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Και ο μακάριος Ψαλμωδός, κρούοντας την πνευματική λύρα για δοξολογία, λέει προς τον Θεό: «Εσύ δεσπόζεις επί της δυνάμεως της θάλασσας, και τον σάλο των κυμάτων της εσύ καταπραΰνεις». Όταν, λοιπόν, αυτό χαρακτηρίζει τη θεία φύση, δηλαδή το να μπορεί να κυριαρχεί στη θάλασσα, και να επιβάλλει νόμους στα ύδατα, και να φέρνει υπό τον ζυγό της κυριαρχίας του τα πιο σημαντικά από τα στοιχεία του κόσμου, και εφόσον ο Υιός φαίνεται να το πράττει αυτό με πολύ μεγάλη εξουσία, πώς γίνεται να μην είναι φύσει Θεός; Πώς θα μπορούσε να είναι γενητός (κτιστός) αυτός που μπορεί και πολύ εύκολα να επιτελεί όσα αρμόζουν μόνο στον Θεό και Πατέρα; Διότι, αν λέμε ότι δεν σημαίνει απολύτως τίποτα το να μπορεί κανείς να κυριαρχεί στη θάλασσα, και να της τοποθετεί κλείθρα και πύλες, γιατί άραγε καυχιέται μάταια γι' αυτά ο Θεός και Πατέρας, θεωρώντας τα ως μεγάλη απόδειξη της αξιοπιστίας του; Αν, όμως, το να μπορεί να τα κάνει αυτά εξαρτάται μόνο από τη θεοπρεπή δύναμη και δόξα, καμία λογική δεν θα επιτρέψει να αποδίδουμε στην ουσία των γενητών όσα οφείλονται αποκλειστικά και μόνο στη θεία φύση.

Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρη, εκεί υπάρχουν πλάσματα αναρίθμητα. Ποιος μπορεί να διηγηθεί την ομορφιά των ψαριών που βρίσκονται μέσα σε αυτήν; Ποιος μπορεί να περιγράψει τα μεγέθη των κητών και τη φύση των αμφίβιων ζώων, πώς δηλαδή διαβιούν και στην ξηρά και στα ύδατα; Ποιος μπορεί να διηγηθεί τον βυθό και το πλάτος της θάλασσας ή την ορμή των υπέρμετρων κυμάτων; Όμως στέκεται στα όριά της εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Μέχρις εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»· η οποία, φανερώνοντας τη δύναμη του προστάγματος που της έχει επιβληθεί, όταν ξεχύνεται με τα κύματά της, αφήνει μια ευδιάκριτη γραμμή στους αιγιαλούς, δείχνοντας σε όσους τη βλέπουν ότι, τρόπον τινά, δεν έχει παραβεί τα προσταγμένα σε αυτήν όρια.

Καυχώνται πάλι επειδή έχουν την περιτομή και επαίρονται τάχα ότι αυτή είναι η σφραγίδα και το γνώρισμα τόσο των πατριαρχών όσο και των δικαίων που πολιτεύθηκαν σύμφωνα με τον νόμο, μέσω της οποίας νομίζουν ότι εξισώνονται με εκείνους. Και μάλιστα θέλουν να αντλούν την καθιέρωσή της από τον ίδιο τον Χριστό, όπως κάνουν και οι ακόλουθοι του Κήρινθου. Διότι λένε και αυτοί, σύμφωνα με τον παραληρηματικό λόγο εκείνων: «είναι αρκετό για τον μαθητή να είναι όπως ο διδάσκαλος»· «περιτμήθηκε», λέει, «ο Χριστός, γι' αυτό περιτμήσου κι εσύ». Και προκειμένου με κάθε τρόπο να καταισχυνθούν τα σπέρματα της πλάνης· όπως ακριβώς ο χαλινός που ορίστηκε από τον Θεό για τη θάλασσα, τα κλείθρα και οι πύλες, η άμμος ως όριο στη θάλασσα και το πρόσταγμα: «έως εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις, αλλά μέσα σε εσένα την ίδια θα συντριβούν τα κύματά σου», όπως λέει (η Γραφή), έτσι και αυτοί θα καταναλωθούν μέσα τους. Αλλά εκεί μεν, από πρόσταγμα του Θεού για την ευταξία της θάλασσας, έχει ειπωθεί από τον Θεό ο λόγος περί του ορίου, εδώ δε, από μόνη της η κακία και η πλάνη, τυφλώνοντας τον νου και αποστρεφόμενη τον ευσεβή λογισμό, άρχισε να εγείρει εναντίον του εαυτού της σαν κύματα τα άθλια επιχειρήματα των προαναφερθεισών αντιλήψεών της, συγκρούοντάς τα με άλλα δικά της κύματα, και, συντριβόμενη διαρκώς μέσα της, να διαλύει τον εαυτό της, —ή σαν ένα φοβερό ερπετό που λυμαίνεται τον εαυτό του και, στρέφοντας προς τα πίσω την ουρά του, καταβροχθίζει τον εαυτό του, γινόμενο το ίδιο αναλωτικό του εαυτού του.

Έτσι λοιπόν, παρατηρώντας κανείς τους μετεωρισμούς της θάλασσας, πώς τα κύματά της υψώνονται κυρτωμένα, και πώς πάλι αυτά καταπίπτοντας συντρίβονται μεταξύ τους, και πώς ούτε μπορούν ούτε τολμούν να υπερβούν το όριο και τον νόμο που τους έχει οριστεί, θα δει και μέσα από αυτά τη δύναμη της μεγαλοπρέπειας του Θεού. Διότι της είπε: «Μέχρις εδώ θα φτάσεις, και μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου», και της έθεσε όριο, το οποίο δεν θα υπερβεί, ούτε θα επιστρέψει για να καλύψει τη γη. Και με άλλον τρόπο, πέρα από όσα ειπώθηκαν, θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι μετεωρισμοί της θάλασσας είναι θαυμαστοί, τότε που οι μαθητές τον πλησίασαν και του είπαν: «Κύριε, σώσε μας, χανόμαστε»· οπότε και την επέπληξε, και έγινε μεγάλη γαλήνη.

ΙΓ΄. Ποιος από όσους διηγούνται τα θεία, θα τα υμνήσει και θα τα διηγηθεί επάξια; Ποιος θα εξαγγείλει τις δυναστείες του Κυρίου και θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις Του; Ποια φωνή ή ποια δύναμη του λόγου θα μπορέσει να εξισωθεί με το θαύμα; Ποιος συνέτριψε το όπλο, και τη ρομφαία, και τον πόλεμο; Ποιος συνέθλιψε τα κεφάλια των δρακόντων πάνω στο ύδωρ; Ποιος τον έδωσε ως τροφή στους λαούς, στους οποίους και τον παρέδωσε; Ποιος μετέτρεψε την καταιγίδα σε αύρα; Ποιος είπε στη θάλασσα: «Σιώπα, φιμώσου» και «Μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»; Και μάλιστα τα συνέτριψε, χωρίς να τα αφήσει να υψωθούν και να αναβράσουν για πολύ; Ποιος μας δώρισε την εξουσία να πατάμε πάνω σε όφεις και σκορπιούς, οι οποίοι δεν παραμονεύουν πλέον κρυφά τη φτέρνα, όπως όριζε η αρχέγονη καταδίκη, αλλά ορθώνονται φανερά και υψώνουν το κεφάλι τους, το οποίο καταδικάστηκαν να καταπατείται; Ποιος είναι Εκείνος που ενήργησε κρίση και απροσδόκητη δικαιοσύνη; Ποιος είναι Εκείνος που δεν άφησε εντελώς τη ράβδο των αμαρτωλών —άραγε πρέπει να τολμήσουμε να το πούμε αυτό;— πάνω στον κλήρο των δικαίων; Ή, για να πούμε κάτι πιο μετριοπαθές από αυτό, πάνω στον κλήρο εκείνων που Τον γνωρίζουν;

Προσευχή του Μανασσή <του βασιλιά των Ιουδαίων>. Κύριε παντοκράτορα: Διότι αυτοί έγιναν προπάτορες, καθώς από αυτούς επρόκειτο να γεννηθεί κατά σάρκα ο Χριστός· γι' αυτό ονομάστηκαν έτσι. Του Αβραάμ: Υπαινίσσεται τον Χριστό, καθώς προήλθε από αυτούς κατά σάρκα μέσω της Παρθένου. Που εποίησες: Διότι τίνος έργο ήταν να δημιουργήσει τον ουρανό και τη γη, αν όχι του Χριστού; Για τον οποίο έχει γραφτεί: με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί. Που περιόρισες: <Διότι είναι γραμμένο στον Ιώβ: με ομίχλη την σπαργάνωσα· και έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες. Και της είπα: μέχρις εδώ θα έρθεις, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου>. Που έκλεισες: Υπαινίσσεται την Παρθένο, η οποία θα παραμείνει κεκλεισμένη εις τον αιώνα· άβυσσος λόγω του ακατάληπτου του μυστηρίου. Τον οποίο τα πάντα φρίττουν: Διότι ποιος, ακούγοντας για τη δύναμη του Θεού, δεν φρίττει; Διότι είναι αβάσταχτη: Διότι ποιος μπορεί να υπομείνει να δει τη δόξα του Θεού; Και ακατανίκητη: Διότι ακατανίκητη βρίσκεται τότε η οργή του Θεού εναντίον των ασεβών. Αμέτρητο: Διότι ούτε με μέτρο ούτε με υπολογισμό υπόκεινται όσα θα δοθούν τότε στους δικαίους. Διότι εσύ είσαι: Η μακροθυμία προετοιμάζει το έλεος. Και μετανοείς: Στην παρούσα ζωή έδωσε ο Θεός να έχει ισχύ η μετάνοια. Εσύ λοιπόν, Κύριε: Διότι οι δίκαιοι δεν έχουν ανάγκη μετανοίας. Στον Αβραάμ: Διότι ήταν ελεύθεροι από αμαρτία. Αλλά όρισες: Διότι όσοι αμάρτησαν, θα έχουν ανάγκη μετανοίας. Διότι αμάρτησα: Δηλαδή, πολλές είναι οι αμαρτίες μου. Πλήθυναν: Αλλά δεν νικούν την αγαθότητά σου.

Αυτός είπε στη θάλασσα: «Αναπήδα και μαίνου, και ας κορυφώνονται, αλλά μέσα σου ας συντρίβονται τα κύματα.» Ας προκαλεί, λοιπόν, φόβο, για να μην ξεχάσει ο θαλασσοπόρος τον Δημιουργό. Ας μην καταποντίζει όμως τον έμπορο, για να μη γίνει το φυσικό στοιχείο επιζήμιο στον κληρονόμο της γης. Αυτός μοιράζει στην ξηρά τα άνθη, τα φυτά, τους καρπούς, τα βλαστάρια, και τίμησε κάθε τόπο με τα εξαιρετικά αγαθά που αναφύονται, και ανέδειξε ολόκληρη τη γη ως ένα σώμα το οποίο διαμοιράζεται παντού σε πολλά μέλη. Αυτός μοιράζει στους προφήτες τους αυλούς και διανέμει τις σύριγγες και σφυρηλατεί τις σάλπιγγες, θέτει σε ενέργεια τα κύμβαλα και αρθρώνει τον ήχο στα τύμπανα, διανέμει τους κλήρους και κληροδοτεί τα χαρίσματα.

«Και αυτό από το δικό μου πρόσταγμα», λέει. 38,9b 〈Και με ομίχλη την σπαργάνωσα.〉 Για ποιον λόγο λέει: την σπαργάνωσα; Μήπως όπως στο βρέφος είναι χρήσιμα τα σπάργανα, έτσι συμβαίνει και στη θάλασσα; Ή επειδή αυτό έγινε εξαρχής, ή επειδή αυτό την συγκρατεί, ή επειδή φανερώνει το θαυμαστό γεγονός, ότι δηλαδή περιέβαλε το ρευστό στοιχείο με αέρα και ότι συγκρατείται όχι μόνο από τη γη, αλλά και από τον αέρα, μη μπορώντας να εκτιναχθεί ούτε προς τα πάνω ούτε προς τα πλάγια πέρα από το (καθορισμένο) μέτρο. Ποια είναι όμως η χρησιμότητα; Μεγάλη η φιλοσοφία που προκύπτει από αυτό· διότι δεν εννοεί απλώς την επιφάνεια, αλλά ότι το ίδιο το σώμα του ύδατος περιέχει παντού ομίχλη, και μάλιστα το θαλασσινό. 38,10a 〈Και έθεσα σε αυτήν όρια〉 10b 〈τοποθετώντας κλείθρα και πύλες〉. Πάλι (υποδηλώνει) ότι στέκεται με τόση ασφάλεια ωσάν να είναι δεμένη. Μέσω αυτού, λοιπόν, δείχνει την ασφάλεια, και μέσω του επόμενου την ευκολία. 38,11a 〈Και της είπα: Μέχρις εδώ θα έλθεις και δεν θα υπερβείς,〉 11b 〈αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου.〉 Διότι έτσι μεν την συγκρατεί με ασφάλεια σαν με κλείθρα, έτσι δε με ευκολία σαν να έδωσε (απλώς) διαταγή. Διότι «είπα», λέει. Και δεν μπορεί κανείς να αντιτείνει ότι αυτό συμβαίνει δίχως καμία αναγκαιότητα να την ωθεί, αλλά συμβαίνει παρόλο που τόση πολλή βία και ορμή την μαστίζει κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν την άφησε να είναι γαλήνια ούτε ήμερη, ώστε να διακηρύσσει την ισχύ του Θεού, καθώς η φύση μάχεται με το πρόσταγμα, και το πρόσταγμα παντού νικά.

Διότι, εάν το νερό ήταν ήρεμο, πολλοί θα απέδιδαν την ευταξία στη φύση του νερού. Τώρα όμως, καθώς αυτό ταράσσεται, μαστιγώνεται, ωθείται εσωτερικά και δεν μπορεί να υπερβεί τα όριά του εξαιτίας της ταραχής, κηρύττει τη δύναμη του Θεού. «Αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Και πάλι, από εδώ τον ανύψωσε στον ίδιο τον ουρανό, αφού προηγουμένως του μίλησε για τα γήινα: «Επί των ημερών σου», λέει, «όρισα το πρωινό φως;». Διότι υπάρχει και το νυχτερινό, το σεληνιακό. «Ο δε εωσφόρος είδε την τάξη του;». Ο πρώτος από τους αστέρες. Δες και εκεί την ευταξία. Από τα ύδατα έμαθες ότι και στον ουρανό τα πράγματα δεν διευθετούνται από τη φύση, αλλά από την πρόνοια του Θεού. Διότι, εάν σε μια ρευστή και άτακτη φύση υπάρχει τόση ευταξία και τόσος ρυθμός, όταν το δεις αυτό και στον ουρανό, να θυμηθείς το Αίτιο αυτών που γίνονται. «Να πιάσει», λέει, «τις πτέρυγες της γης». Δηλαδή, να την περιέλθει. Τι σημαίνει «να πιάσει»; Ότι όπου και αν βρίσκεται, εκπέμπει το φως του παντού στην οικουμένη και σε όσους βρίσκονται στα πέρατά της, ώστε να μην είναι καθόλου παράδοξο αυτό για τον ήλιο, εφόσον συμβαίνει και στους αστέρες. Και ποιο είναι το όφελος; «Και θα αποτινάξει τους ασεβείς», λέει, «από αυτήν». Ομιλεί για τους ληστές, τους τυμβωρύχους και για όλους τους άλλους, οι οποίοι χρησιμοποιούν τη νύχτα για τη δική τους πονηρία.

Αφού εμφανίστηκε ο Θεός, δικαιώνει τον Ιώβ και, διδάσκοντας το μυστήριο του Χριστού, είπε προς τον Ιώβ: Ποιος είναι αυτός που κρύβει τη βουλή μου και συγκρατεί τα λόγια μέσα στην καρδιά του; Διάλογος του Κυρίου, ότι: Έφραξα τη θάλασσα με πύλες. Και της είπα: Μέχρι αυτό το σημείο θα έρθεις και δεν θα το υπερβείς, αλλά μέσα σε σένα θα παραμένουν τα κύματά σου. Λόγος του Κυρίου, ότι: Εσύ, παίρνοντας πηλό, έπλασες ζωντανό ον; Ανοίγουν για σένα με φόβο οι πύλες του θανάτου; Και οι φύλακες του άδη, βλέποντάς σε, έφριξαν;

Η μονολόγιστη προσευχή από τη φύση της συχνά συγκεντρώνει τον νου. Αν αισθανθείς γλυκύτητα ή κατάνυξη σε κάποιο λόγο της προσευχής, μείνε σε αυτόν· διότι τότε είναι παρών ο φύλακας άγγελός μας που προσεύχεται μαζί μας. Μην έχεις υπερβολική παρρησία, ακόμη και αν έχεις αποκτήσει καθαρότητα, αλλά μάλλον να προσέρχεσαι με πολλή ταπεινοφροσύνη, και τότε θα αποκτήσεις μεγαλύτερη παρρησία. Και αν ακόμη έχεις ανεβεί ολόκληρη την κλίμακα των αρετών, να προσεύχεσαι για την άφεση των αμαρτιών σου, ακούγοντας τον Παύλο να φωνάζει για τους αμαρτωλούς: «Από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ». Το λάδι και το αλάτι δίνουν γεύση στα φαγητά· ενώ την προσευχή της δίνουν φτερά η σωφροσύνη και τα δάκρυα. Αν ντυθείς με κάθε πραότητα και αοργησία, δεν θα κοπιάσεις πολύ για να ελευθερώσεις τον νου σου από την αιχμαλωσία. Εφόσον δεν έχουμε αποκτήσει καθαρή προσευχή, μοιάζουμε με αυτούς που μαθαίνουν τα νήπια να κάνουν τα πρώτα τους βήματα. Αγωνίσου να συγκεντρώνεις, ή μάλλον να εγκλωβίζεις τη σκέψη σου μέσα στα λόγια της προσευχής, κι αν αυτή λόγω της νηπιότητάς της αποκάμει και ξεφύγει, επανάφερέ την πάλι· διότι χαρακτηριστικό του νου είναι η αστάθεια. Είναι όμως δυνατόν να τον σταθεροποιήσει Εκείνος που μπορεί να σταθεροποιεί τα πάντα. Και βέβαια, αν διεξάγεις τον αγώνα αυτόν αδιάκοπα, θα έρθει να κατοικήσει και μέσα σου Εκείνος που θέτει όρια στη θάλασσα του νου· και θα της πει κατά την ώρα της προσευχής σου: «Μέχρι εδώ θα έρθεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα». Είναι αδύνατο να δεσμεύσεις το πνεύμα· όπου όμως είναι παρών ο Κτίστης του πνεύματος, τα πάντα υποτάσσονται. Αν έχεις δει ποτέ τον Ήλιο, θα μπορέσεις να του μιλήσεις όπως του αρμόζει· διότι αυτό που δεν έχεις δει, πώς μπορείς να του μιλήσεις χωρίς ψεύδος;

«Και έθεσα όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες, και της είπα: "Μέχρις εδώ θα έρθεις και δεν θα προχωρήσεις πιο πέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου".» «Αυτός που συγκεντρώνει σαν σε ασκό τα νερά της θάλασσας,» και τα λοιπά. «Αυτός που συνταράσσει το βάθος της θάλασσας,» και τα λοιπά. «Εσύ στερέωσες με τη δύναμή σου τη θάλασσα, εσύ συνέτριψες,» και τα λοιπά. «Αυτή η θάλασσα είναι μεγάλη και ευρύχωρη,» και τα λοιπά. «Εκείνοι που κατεβαίνουν στη θάλασσα με πλοία,» και τα λοιπά. «Όλοι οι χείμαρροι καταλήγουν στη θάλασσα, και η θάλασσα δεν γεμίζει ποτέ.» «Όταν έθετε το ακριβές όριό Του στη θάλασσα, ώστε τα νερά να μην παραβούν το πρόσταγμά Του.» «Ο Κύριος που άνοιξε δρόμο μέσα στη θάλασσα, και μονοπάτι μέσα σε ισχυρά νερά.» «Αυτός που όρισε την άμμο ως σύνορο στη θάλασσα με αιώνιο πρόσταγμα, και δεν πρόκειται να το υπερβεί· και θα ταραχθεί, και θα ηχήσουν τα κύματά της, και δεν θα το υπερβεί. Αυτός που έβγαλε κραυγή στη θάλασσα και κοίμισε τα κύματά της. Κύριος ο Παντοκράτωρ είναι το όνομά Του.» «Το μεν πλοίο το επινόησαν οι άνθρωποι από την επιθυμία για κέρδος, και ο τεχνίτης το κατασκεύασε με σοφία. Αλλά η δική Σου πρόνοια, Πατέρα, το κυβερνά· διότι και μέσα στη θάλασσα έδωσες δρόμο, και μέσα στα νερά ασφαλές μονοπάτι, δείχνοντας ότι μπορείς να σώζεις από το καθετί, ακόμη και αν κάποιος επιβιβαστεί σε αυτό χωρίς την ανάλογη τέχνη.»

Θεωρία στον Μωυσή Και εμφανίζεται πάλι ένας άλλος Μωυσής, την εποχή της δυναστείας των παθών –τότε που ο διάβολος, ο νοητός Φαραώ, τυραννεί, ώστε να επικρατεί το χειρότερο του καλύτερου και το σαρκικό να επαναστατεί κατά του πνευματικού, και που κάθε ευσεβής λογισμός τείνει να εξοντώνεται– ο οποίος γεννιέται κατά Θεόν στην προαίρεση και τοποθετείται στη θήκη της αληθινής άσκησης, ασφαλισμένος εξωτερικά κατά σάρκα με ηθικούς τρόπους και εσωτερικά κατά ψυχή με θεία νοήματα, και ο οποίος ανέχεται να βρίσκεται υπό την εξουσία της αίσθησης, δηλαδή της κόρης του νοητού Φαραώ, μόνο μέχρι την ανάληψη των φυσικών θεωρημάτων. Αυτός, αφού θανατώσει με γνήσιο ζήλο για τα θεία αγαθά το αιγυπτιάζον φρόνημα της σάρκας, το εναποθέτει κάτω από την άμμο, εννοώ δηλαδή την άγονη για τα κακά έξη, μέσα στην οποία, ακόμη κι αν σπαρθεί από τον εχθρό το ζιζάνιο της κακίας, από τη φύση του δεν μπορεί να φυτρώσει, εξαιτίας της πνευματικής πτωχείας που υπάρχει ως εσωτερική διάθεση, η οποία γεννά και διαφυλάττει την απάθεια και, με θείο πρόσταγμα, θέτει όριο στη θάλασσα της πικρής και όντως αλμυρής κακίας, η οποία αγριεύει από τα πνεύματα της πονηρίας και υψώνεται με τα αλλεπάλληλα κύματα των πειρασμών, καθώς είναι γραμμένο: «εκείνος που θέτει την άμμο ως όριο στη θάλασσα και της λέει, μέχρι εδώ θα έρθεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, και μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Αυτός, λοιπόν, τους λογισμούς που ακόμη ρέπουν προς τη γη και επιζητούν την απόλαυση από αυτήν, για την οποία το θυμικό έχει την τάση να μάχεται, να τυραννά και να απωθεί τον διαγνωστικό λόγο, τους οδηγεί σαν πρόβατα, ως έμπειρος ποιμένας, μέσα από την έρημο της καταστάσεως που στερείται παθών, ύλης και ηδονών, προς το όρος της γνώσεως του Θεού, το οποίο οράται στο ύψος της διανοίας.

Και στον Ιώβ λέει: «όταν έγιναν τα άστρα, είδαν όλοι οι άγγελοί μου και ύμνησαν», την ευκρασία και τη δυσκρασία των ανέμων, την φορά των βροχών, το πλήθος των πτηνών, τις εναλλαγές των εποχών και πόση χρησιμότητα παρέχει αυτή η εναλλαγή τους σε ολόκληρη τη ζωή, το πλάτος της γης, την ποικιλομορφία της, όπως για παράδειγμα την έρημη, την κατοικημένη, την εύυδρη, την άνυδρη, την ορεινή, την πεδινή, τη δασώδη, την ομαλή, τη χρησιμότητα των καρποφόρων και των άκαρπων δέντρων, τη ροή των ποταμών, τη χρησιμότητα των φρεάτων και των πηγών, τους αγρούς, τα λιβάδια, την ποικιλία των φυτών, την ευφροσύνη, την τέρψη και το θέαμα που προέρχεται από αυτά, την ποικιλία των βοτάνων, τις αγέλες των κτηνών, το ατίθασο των θηρίων, το μέγεθος της θάλασσας και πώς περιτειχίζεται με την άμμο («μέχρις εδώ», λέει, «θα έλθεις και δεν θα υπερβείς τα όρια, αλλά μέσα σε σένα θα συντριβούν τα κύματά σου»), την καταλληλότητά της για ναυσιπλοΐα και την απεραντοσύνη της, τη θαυμαστή χρησιμότητα των αλιευτικών σκαφών και των πλοίων, το εξαιρετικά ποικίλο πλήθος των ιχθύων. Και γιατί λέω και απαριθμώ πολλά; Εάν θελήσουμε να προσηλώνουμε το βλέμμα μας όπως πρέπει, θα έχουμε πολλή ωφέλεια. Διότι για τον λόγο αυτόν ο Δεσπότης και Θεός μας μας δώρισε τις πέντε αισθήσεις ως κάποιον μεγάλο πλούτο, ώστε μέσω αυτών να αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος των δημιουργημάτων και να ανυμνούμε τον Κτίστη.

Γι' αυτό και είναι μεγάλος ο οδυρμός και αφόρητος ο καπνός, όπως έχει προειπωθεί, ο οποίος ήρθε από τον βορρά. για τα οποία, αν κάποιος θελήσει να μιλήσει λεπτομερώς, δεν θα του φτάσει ο χρόνος. Η κατάσταση της χώρας μας τώρα σε τίποτα δεν υστερεί από μια μανιασμένη θάλασσα εν μέσω μεγάλης τρικυμίας και μεγάλης καταιγίδας, μάλλον δε είναι και χειρότερη από μια άγρια θάλασσα· διότι την αγριότητα εκείνης τη διαδέχεται η γαλήνη, ενώ εδώ ο κλύδωνας αυξάνεται καθημερινά και η σφοδρότητά του δεν έχει τέλος, εκτός εάν τυχόν ακούσει το: «μέχρι εδώ θα φτάσεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά πάνω σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Στο βιβλίο του Λευιτικού είναι ρητώς γραμμένα τα δεινά που βρήκαν τη χώρα μας, δηλαδή πόλεμοι, ήττες, μάταιες σπορές, η κατανάλωση των κόπων μας από τους εχθρούς, και η δύναμή μας εκμηδενίστηκε, και απομείναμε ελάχιστοι, και αλλότριος λαός πληθύνθηκε στη γη μας. «Συμπεριφερθήκατε απέναντί μου με τρόπο πλάγιο (ανυπότακτο)», λέει ο Θεός, «κι εγώ θα στραφώ εναντίον σας με πλάγιο θυμό». Διότι έτσι έχουν τα πράγματα· επειδή, αν κάποιος που ασθένησε δεν φτάσει σε βαριά κατάσταση (με χολή), ούτε και ο γιατρός επιφέρει τομή με πόνο και καύση.

Διότι, εάν η γη, έχοντας τόσο μεγάλο πάχος, αναβλύζει τόσο μεγάλο πλήθος τεράστιων ποταμών και πηγών, τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε για ένα τόσο μεγάλο θαλάσσιο χάσμα, το οποίο με το βάθος του συναγωνίζεται το ουράνιο ύψος; Είναι προφανές ότι η θάλασσα δεν δέχεται απλώς αναβλύσεις από την άβυσσο, αλλά και σε ορισμένους τόπους, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, ο βυθός της είναι απύθμενος και ενωμένος με την κάτω άβυσσο. Αλλά δεν επεκτάθηκε με την πάροδο του χρόνου ώστε να καλύψει όλο το πρόσωπο της γης, καθώς συγκρατείται, σαν από κλείθρο, από τον λόγο: «Μέχρις εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα».

Διότι πώς είναι δυνατόν να μην θαυμάσει κανείς, βλέποντας τόσο ύψος, πλάτος και μέγεθος του ουρανού, τη λαμπρότητα των φωστήρων, την ποικιλία των αστέρων, την ευταξία, την τροχιά και το εντελώς αναρίθμητο πλήθος τους, που μόνο από τον Δημιουργό αριθμείται και ονομάζεται —«αυτός που αριθμεί», λέει, «τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους»· και πάλι· «Όταν», λέει, «δημιουργήθηκαν τα άστρα, είδαν όλοι οι άγγελοί μου και ύμνησαν»—, την ευκρασία και δυσκρασία των ανέμων, την πτώση των βροχών, το πλήθος των πτηνών, τις εναλλαγές των εποχών και πόση ωφέλεια παρέχει η εναλλαγή τους σε ολόκληρη τη ζωή, το πλάτος της γης, την ποικιλομορφία της, όπως το έρημο, το κατοικημένο, το πεδινό, το δασώδες, το ομαλό, τη χρησιμότητα των καρποφόρων και άκαρπων δέντρων, τη ροή των ποταμών, το αναγκαίο και χρήσιμο των φρεάτων και των πηγών, τους αγρούς, τα λιβάδια, την ποικιλία των φυτών, την ευφροσύνη που προέρχεται από αυτά, την τέρψη και το θέαμα, την ποικιλία των βοτάνων, τις αγέλες των κτηνών, το ατίθασο των θηρίων, το μέγεθος της θάλασσας, και πώς αυτή η απέραντη έκταση περιτειχίζεται με την άμμο, συγκρατείται και δεν υπερβαίνει το καθορισμένο της όριο —«μέχρι εδώ», λέει, «θα φτάσεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»—, τη δυνατότητα πλεύσης της και την απεραντοσύνη της, την εξαιρετικά θαυμαστή χρησιμότητα των αλιευτικών πλοιαρίων και των πλοίων, το απειροποίκιλο πλήθος των ιχθύων και γενικώς όλα τα κτίσματα του Θεού που αντικρίζουν διαδοχικά τα μάτια μας;

«Και της είπα: μέχρις εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις περαιτέρω, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»· άραγε γνωρίζεις πότε τα πρόσταξα αυτά; «Μήπως επί των ημερών σου όρισα το πρωινό φως» (και όχι μάλλον στον μονογενή μου Υιό, τον οποίο όσοι πιστεύουν σε αυτόν θα βρουν έτοιμο ως αυγή), «και ο εωσφόρος γνώρισε την τάξη του, ώστε να πιάσει τα πέρατα της γης και να αποτινάξει από αυτήν τους ασεβείς;» Ο εωσφόρος, λέει, το άψυχο κτίσμα που στερείται λογικής, γνωρίζει τη δική του τάξη και ούτε υπερβαίνει ούτε μειώνει την τάξη του· ο άνθρωπος όμως, το έμψυχο, λογικό και σοφότατο κτίσμα, πότε φαντάζεται πράγματα κατώτερα της αξίας της φύσης του, και πότε ανώτερα. Και κατώτερα μεν, όταν περιφρονεί τους θείους νόμους και διάγει κτηνώδη βίο με πονηρά έργα· ανώτερα δε, όταν φαντάζεται άκαιρα ότι είναι ομοούσιος και ίσος με τον Πλάστη και Κτίστη του. Εκείνος όμως που γνωρίζει τη δική του φύση και τάξη, όπως ο προαναφερθείς εωσφόρος, γνωρίζει να πιάνει και αυτός τα πέρατα της γης της καρδιάς του και να αποτινάσσει από αυτήν τους ασεβείς λογισμούς «και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». «Μήπως εσύ πήρες πηλό και έπλασες ζωντανό ον και του έδωσες λαλιά πάνω στη γη;»

Και άκουγε σχετικά με το καθορισμένο όριο των όντων, και πρώτα από όλα για εμάς τους ανθρώπους, τι λέει ο Ιώβ ο Αυσίτης: «Διότι ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόζωος και γεμάτος οργή, ή σαν το λουλούδι που άνθισε και έπεσε· δραπετεύει σαν σκιά, και δεν πρόκειται να σταθεί... Οι μήνες του είναι μετρημένοι από Εκείνον· έθεσες χρονικό όριο και δεν πρόκειται να το υπερβεί... Ποιος είναι αυτός που καθορίζει τις νυχτερινές φυλακές, αυτός που με ξεχωρίζει από τα τετράποδα της γης;» Αυτό εξάλλου υπονοεί και ο Θαιμανίτης, όταν τον επιπλήττει: «Θα κατέβεις, λέει, στον τάφο σαν ώριμο σιτάρι που θερίζεται στην εποχή του, ή σαν θημωνιά αλωνιού που συγκεντρώθηκε στην ώρα της.» Έπειτα πρόσεξε και τα λόγια του Θεού προς αυτόν σχετικά με τα υπόλοιπα· διότι λέει: «Της έβαλα ως ένδυμα το σύννεφο, την εσπαργάνωσα με ομίχλη, της έθεσα όρια βάζοντας αμπάρες και πύλες, και της είπα: Μέχρι εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα.» Και πάλι για τα ίδια λέει ο Θεός προς αυτόν: «Έχεις κατανοήσει το πλάτος της οικουμένης κάτω από τον ουρανό; Ανάγγειλέ μου πόσο είναι, και σε ποια γη κατοικεί το φως, και ποιος είναι ο τόπος του σκότους, για να με οδηγήσεις σε αυτό.» Δες ακόμη τι λέει και για τον μετρημένο αριθμό των δικών τους και των δικών μας ετών της ζωής: «Μετρημένα έτη έχουν δοθεί στον δυνάστη... Διότι έφτασαν μετρημένα έτη, και θα πορευτώ σε οδό από την οποία δεν θα επιστρέψω... Διότι ιδού, ο Ισχυρός είναι μέγας και δεν μπορούμε να τον γνωρίσουμε· ο αριθμός των ετών του είναι απέραντος, ενώ από αυτόν είναι μετρημένες οι σταγόνες της βροχής...»

Αν κάποιος τρώει μαζί με αυτόν που τέλεσε τον μοιχικό γάμο ή με άλλον αιρετικό αδιακρίτως, πρέπει να προσέχουμε να μη συνεστιώμεθα με τέτοιους ανθρώπους, έστω κι αν υποκρίνονται ότι έχουν ορθόδοξο φρόνημα. Διότι δεν τηρούν το πρόσταγμα του αποστόλου, ο οποίος λέει να μην τρώμε καν μαζί με τέτοιους ανθρώπους. Ωστόσο, δεν πρέπει να ερευνούμε περαιτέρω, εξετάζοντας αν ο τάδε συνεστιάστηκε με αυτόν που συνεστιάστηκε με τον αιρετικό, και άλλος με εκείνον, και από εκεί να επεκτείνουμε τον συλλογισμό σαν αλυσίδα και να απομακρυνόμαστε από όλους. Αυτό το πράγμα είναι αυθαίρετο και δεν προέρχεται από τους αγίους. Διότι, όπως λέει η Γραφή: μέχρι εδώ να σταθείς και να μην προχωρήσεις παραπέρα. Μήπως τάχα δεν ήξεραν εκείνοι να τα ερευνούν αυτά και να μας τα παραγγέλλουν; Σε καμία περίπτωση. Γι' αυτό δεν είναι καλό να παραβιάζουμε τα όρια που έθεσαν οι πατέρες μας. Με όποιον όμως δεν τρώμε μαζί, δεν πρέπει ούτε δώρο να δεχόμαστε από αυτόν, εφόσον, αφού νουθετήθηκε μία και δύο φορές, δείχνει αδιαφορία και δεν μας πείθεται. Δεν ξέρω αν υπάρχει εξαίρεση, εκτός ίσως από το να λαμβάνουμε πράγματα από τους φρουρούς όχι ως ευλογία, αλλά ως κάτι αναγκαίο ή για λόγους οικονομίας. Και για τα πράγματα από τους άλλους, οι οποίοι αποφεύγουν βέβαια να συνεστιώνται αδιακρίτως με τους αιρετικούς, δεν ξέρω, εκτός κι αν προκύψει κάποια ειδική περίσταση για να τα δεχτούμε και να φάμε μαζί τους. Το να δώσουμε όμως σε τέτοιους ανθρώπους και στους φρουρούς φαγητό και ποτό δεν επιδέχεται διάκριση, διότι πρέπει να προσφέρουμε σε κάθε άνθρωπο.

Και με κάθε τρόπο δίδαξε εκείνον που εγείρει εναντίον μας τις τρικυμίες ότι μάταια ταράζει τη θάλασσα, εφόσον είναι παρών σε εμάς, δια μέσου σου, Εκείνος που την προστάζει και λέει: Σιώπα, βουβάσου, και μέσα σου ας συντριβούν τα κύματά σου.