Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 38:28

Και βέβαια, ούτε εκείνο θα μπορούσε να πει, ότι δηλαδή, επειδή αυτά τα ονόματα έχουν οριστεί κυρίως και πρωτίστως για τους ανθρώπους, εμείς τα αποδίδουμε καταχρηστικά στον Θεό. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ανάγοντάς μας προς την αρχή των πάντων και την αληθινή αιτία των όντων, λέει: «Εσείς μην ονομάσετε κανέναν πατέρα σας πάνω στη γη· διότι ένας είναι ο Πατέρας σας, ο ουράνιος». Πώς, λοιπόν, αξιώνει να απορρίψουμε αυτές τις λέξεις με το επιχείρημα ότι υποδηλώνουν πρωτίστως σαρκικά πάθη, από τη στιγμή που ο Κύριος, θεωρώντας τες ταιριαστές στην απάθεια του Θεού, τις μεταθέτει από τους ανθρώπους σε Αυτόν; Αν πάλι ονομάζεται Πατέρας και των κτισμάτων, αυτό δεν έρχεται διόλου σε αντίθεση με το επιχείρημά μας. Διότι Εκείνος που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς, σύμφωνα με τον λόγο του Ιώβ, δεν γέννησε με τον ίδιο τρόπο τις σταγόνες και τον Υιό. Ή, αν τολμήσουν να ισχυριστούν κάτι τέτοιο, ώστε να ονομάζουν υιό και την ουσία της δροσιάς θέτοντάς την στην ίδια τάξη, θα μας απαλλάξουν από κάθε ανάγκη συζήτησης μαζί τους, έχοντας προαγάγει τη βλασφημία σε ολοφάνερη αναισχυντία. Διότι ούτε όταν ο Θεός ονομάζεται Πατέρας όλων μας, είναι Πατέρας δικός μας και του Μονογενούς με τον ίδιο τρόπο. Αν πάλι το γεγονός ότι ο Κύριος έχει ονομαστεί «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» και «πρωτότοκος εν πολλοίς αδελφοίς», τους ασκεί στην ασέβεια, ας διδαχθούν από το Ευαγγέλιο ότι ο Κύριος ονομάζει μητέρα Του και αδελφούς Του εκείνους που έχουν συνδεθεί οικεία μαζί Του μέσα από τα έργα της αρετής.

Αντίθεση από την πλευρά των αντιλεγόντων. Δεν αποδεικνύει οπωσδήποτε, λένε, το «εγέννησεν» ότι ο Υιός προέρχεται από την ουσία του Πατέρα. Διότι η Θεία Γραφή δεν κάνει αυστηρή διάκριση ως προς τις λέξεις. Αφού χρησιμοποιεί το «εγέννησεν» και για εκείνα που είναι πραγματικά κτίσματα, χωρίς να υπάρχει καμία αντίρρηση σε αυτό, όπως όταν λέει: «Υιούς εγέννησα και ύψωσα». Και πάλι: «Τον Θεό που σε γέννησε τον εγκατέλειψες». Και, «Ποιος είναι αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς;» Διότι βέβαια δεν θα πούμε εξαιτίας αυτού ότι ο Θεός έγινε κατά φύση πατέρας της δροσιάς. Επομένως, το «εγέννησεν» θα ταυτίζεται με το «έκτισεν», ακόμη και όταν χρησιμοποιείται για τον Υιό.

Ποιος είναι ο πατέρας της βροχής, και ποιος είναι αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς; Ποιος είναι εκείνος που συμπύκνωσε τον αέρα σε νέφη και πρόσταξε να βαστάζουν τα ύδατα των βροχών, και πότε μεν φέρνει από τον βορρά νέφη χρυσαυγή, πότε δε τα μεταποιεί σε μία μορφή και έπειτα τα μεταβάλλει πάλι σε ποικίλα κυκλικά και άλλα σχήματα;

Ποιος είναι αυτός που έχει τη δύναμη να μετράει τα σύννεφα με σοφία; Για τον οποίο λέει στο βιβλίο του Ιώβ: «Γνωρίζει τις διακρίσεις των νεφών, και έκλινε τον ουρανό προς τη γη»· και το: «Αυτός που μετράει τα σύννεφα με σοφία»· και το: «Δεν σχίστηκε το σύννεφο κάτω από αυτόν». Διότι τόσο μεγάλες ποσότητες υδάτων βρίσκονται στα σύννεφα και δεν σχίζονται, αλλά κατέρχονται στη γη με απόλυτη ευταξία. Ποιος είναι αυτός που εξάγει τους ανέμους από τους θησαυρούς τους; Ποιος είναι, όπως προείπαμε, αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς; Και από ποιου τη γαστέρα εκπορεύεται ο κρύσταλλος; Διότι υδατώδης είναι η υπόστασή του, και λιθώδης η ενέργεια. Και πότε μεν το νερό γίνεται χιόνι σαν μαλλί, πότε υπηρετεί αυτόν που σκορπίζει την ομίχλη σαν στάχτη, πότε δε μεταβάλλεται σε λιθώδη υπόσταση· επειδή κυβερνά το νερό όπως ακριβώς βούλεται. Μονοειδής είναι η φύση, και πολυδύναμη η ενέργεια. Το νερό γίνεται οίνος στα αμπέλια, ευφραίνοντας την καρδιά του ανθρώπου· και έλαιο στις ελιές, λαμπρύνοντας το πρόσωπο του ανθρώπου· και μεταβάλλεται σε άρτο, που στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου, και σε κάθε είδους δημιουργήματα των καρπών.

Ἀλλά θα πει κάποιος: άρα λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Βέβαια, εσύ ποιος είσαι που αντιμιλάς στον Θεό;» Διότι, εάν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο (τα οποία, κατανοούμενα μόνο με την πίστη από τους αγίους ως φωτεινά και φωτοδότρα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και βρίσκονται σε συμφωνία με τον ίδιο τον «Πατέρα» των «φώτων»), άκουε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα μόνο κατ' όνομα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα δε τα άλλα είναι κατά θέσιν ή κατά κλήσιν, μη όντα όμοια με αυτά κατά την ενέργεια ή τη δύναμη ή το φως ή την έννοια· όπως αν έλεγε κανείς «υιούς εγέννησα και ύψωσα» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί Υψίστου όλοι» ή όπως αν έλεγε κανείς «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς» ή όπως αν έλεγε κανείς «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα». Διότι ο αληθινός Πατέρας δεν είναι όπως οι υπόλοιποι πατέρες ή πατριάρχες, αρχίζοντας να είναι πατέρας ή παύοντας κάποτε με το πέρασμα του χρόνου να είναι πατέρας. Διότι, εάν αρχίζει να είναι πατέρας, άρα ήταν κάποτε υιός άλλου πατέρα πριν γίνει ο ίδιος πατέρας του Μονογενούς· και κατ' αναλογίαν, πατέρες πατέρων νοούνται τα τέκνα, και στο άπειρο είναι δυνατόν να βρει κανείς τον αληθινό πατέρα της απαρχής.

Και δεν θα μπορούσε κανείς να παραποιήσει με σοφίσματα την έννοια του κυρίως Πατρός και του κυρίως Υιού με βάση όσους αποκαλούνται υιοί με την ευρύτερη έννοια, επειδή με αυτόν τον τρόπο θα υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού, όπως όταν λέει: «υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν», και το «δεν υπάρχει ένας πατέρας για όλους σας;» και «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού· οι οποίοι δεν γεννήθηκαν», λέει, «από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά από τον Θεό», και επιπλέον τα όσα λέγονται για τα άψυχα, όπως «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς». Διότι, μέσα από αυτά θα υποστηριχθεί πολύ περισσότερο από την κοινή έννοια το ότι αυτός δεν είναι Υιός, όπως ακριβώς δεν είναι ούτε και αυτά, αλλά, επειδή είναι δημιούργημα όπως αυτά, μετέχει μόνο στην ονομασία του υιού. Η δε Εκκλησία πιστεύει ότι ο Θεός δεν είναι μόνο κτίστης των κτισμάτων (διότι αυτό το γνωρίζουν και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες), αλλά ότι είναι και Πατέρας του Μονογενούς, έχοντας όχι μόνο την κτιστική ενέργεια, βάσει της οποίας νοείται ως κτίστης, αλλά διαθέτοντας ιδίως και κατά τρόπο μονογενή τη γεννητική ενέργεια, σύμφωνα με την οποία νοείται από εμάς ως Πατέρας του Μονογενούς.

Διότι, διδάσκοντάς μας αυτό, ο μακάριος Παύλος γράφει: «Για τον λόγο αυτόν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη παίρνει το όνομά της»· διότι, όπως ακριβώς στη γη ονομάζονται πατέρες αυτοί που έχουν τους υιούς τους καθ' ομοιότητα των δικών τους ουσιών, έτσι και ονομάζεται Πατέρας στους ουρανούς, από τον οποίο οι πατέρες στη γη ονομάστηκαν κατ' ουσίαν, έχοντας αναμφίβολα τον γεννηθέντα από αυτόν Υιό καθ' ομοιότητα της δικής του ουσίας. Και δεν είναι δυνατόν η έννοια αυτών που καταχρηστικώς και ομωνύμως λέγονται υιοί να αρμόζει στον Μονογενή. Διότι, όπως ακριβώς «πυξίον» λέγεται κυριολεκτικώς εκείνο που είναι κατασκευασμένο από ξύλο πύξου, αλλά πιο γενικά και καταχρηστικώς εξαιτίας εκείνου λέγεται «πυξίον» και αυτό που έχει κατασκευαστεί από μολύβι και χαλκό και από κάποια άλλη ύλη· έτσι λοιπόν, ούτε όπως το «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», δηλαδή με τρόπο ουσιώδη· διότι εδώ η έννοια του τοκετού έχει ληφθεί καταχρηστικώς για το δημιούργημα· ούτε όπως το «υιούς γέννησα και ύψωσα», διότι και εδώ έχουν ονομαστεί έτσι καταχρηστικώς, λόγω της εύνοιας και της τιμής· ούτε όπως το «έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού»· διότι και αυτό έχει ληφθεί από την ενέργεια σύμφωνα με την αρετή και τη μίμηση· δεν θα νοηθεί κατ' αυτόν τον τρόπο ο Μονογενής, αλλά κυριολεκτικώς, ως μόνος από μόνον, όμοιος κατ' ουσίαν γεννηθείς από τον Πατέρα, του οποίου ακριβώς και ονομάστηκε και νοήθηκε Υιός. 6.

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

Διότι ο Πατέρας γεννά μόνο τον Μονογενή και κανέναν άλλον πλέον μετά από τον Ένα, και είναι εκείνος που αναβλύζει το Άγιο Πνεύμα και κανένα άλλο πνεύμα, ενώ είναι κτίστης και δημιουργός αυτών που έγιναν από αυτόν και πάντοτε γίνονται. Γι' αυτό δεν γεννιούνται πλέον πολλοί υιοί, ούτε εκπορεύονται πολλά πνεύματα από αυτόν, καθώς η ίδια θεότητα παραμένει και δοξάζεται πάντοτε στην Τριάδα, χωρίς ποτέ να δέχεται προσθήκη, ούτε να παύει, ούτε να θεωρηθεί ποτέ ότι δεν υπήρχε. Γι' αυτό και το αξίωμα δεν περιορίζεται σε μια απλή ονομασία ως προς το Γέννημα· διότι αλλιώς θα είχε μετά από αυτόν πολλούς αδελφούς όμοιους με αυτόν, όπως στο ρητό «υιούς γέννησα και ύψωσα», και στο «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», και στο «από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης παίρνει το όνομά της», και στο «δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;», και στο «ο δούλος μου Ιακώβ», και στο «πρωτότοκός μου ο Ισραήλ». Διότι όλοι αυτοί, έχοντας προέλθει από το μη είναι στο είναι με τον απλό λόγο της αναγωγής, δεν φέρουν την αληθινή ονομασία κατ' ουσίαν, αλλά ως απλή λέξη και κατά χάριν. Γι' αυτό δημιουργήθηκαν διά του Ενός, ο οποίος δεν ονομάζεται έτσι ούτε κατά χάριν ούτε με απλή ονομασία, αλλά υπάρχει κατ' αλήθειαν, δημιουργήθηκαν από τον Ένα διά του Ενός, μαζί με Εκείνο που εκπορεύεται από Αυτόν και λαμβάνει από τον Ίδιο. 26. θ. Εάν το Γέννημα υπήρχε σπερματικώς μέσα στον αγέννητο Θεό, θα λέγαμε ότι, προσλαμβάνοντας εξωτερικά στοιχεία μετά τη γέννησή του, ανδρώθηκε.

Εμπρός, λοιπόν, αφού αφήσεις τη γη και τα επίγεια, υψώσου προς τον αέρα με τα φτερά της διάνοιας, για να προχωρήσει ο λόγος στην πορεία του· και από εκεί θα σε αναγάγω προς τα επουράνια, και στον ίδιο τον ουρανό, και στα υπερουράνια. Και στα όσα έπονται ο λόγος διστάζει μεν να προχωρήσει, θα προχωρήσει όμως παρόλα αυτά όσο είναι επιτρεπτό. Ποιος είναι αυτός που εξέχεε τον αέρα, αυτόν τον μεγάλο και άφθονο πλούτο, ο οποίος δεν μετριέται με αξιώματα, ούτε με περιουσίες, δεν περιορίζεται από όρια, δεν μοιράζεται ανάλογα με τις ηλικίες, αλλά, όπως στη διανομή του μάννα, λαμβάνεται με γνώμονα την αυτάρκεια και τιμάται με την ισομοιρία· ο οποίος είναι το όχημα της φύσης των πτηνών, η έδρα των ανέμων, η ευκρασία των εποχών, η ζωογόνος πνοή των ζώων, ή μάλλον η συντήρηση της ψυχής στο σώμα, μέσα στον οποίο υφίστανται τα σώματα, και μέσω του οποίου μεταδίδεται ο λόγος, μέσα στον οποίο υπάρχει το φως και ό,τι φωτίζεται, καθώς και η όραση που διαχέεται μέσα από αυτόν; Εξέτασε όμως μαζί μου και τα εξής· διότι δεν μου συγχωρείται να αποδώσω στον αέρα ολόκληρη την κυριαρχία όσων νομίζεται ότι ανήκουν στον αέρα. Ποια είναι τα ταμεία των ανέμων; Ποιοι είναι οι θησαυροί του χιονιού; Ποιος είναι αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς, σύμφωνα με το γεγραμμένο; Και από ποιας την κοιλιά εκπορεύεται ο κρύσταλλος;

ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Καθόλου· διότι έχετε απομακρυνθεί πάρα πολύ από το ασφαλές εκείνο και θείο νόημα. ΒΑΡΛΑΑΜ: Πώς και με ποιον τρόπο; ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Επειδή το να υφίσταται κάτι δηλώνει μόνο την ύπαρξη, αλλά όχι και τον τρόπο της υπάρξεως. Αυτά επομένως θα μπορούσαν να ειπωθούν και για τα όντα που έχουν κτιστή ύπαρξη και για όσα υπάρχουν άκτιστα εκ του Θεού. Γι' αυτό λοιπόν και ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποίησε τη λέξη και για τα δύο, γράφοντας στους Αντιρρητικούς: «διότι αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς δεν έδωσε υπόσταση στις σταγόνες με τον ίδιο τρόπο που έδωσε στον Υιό». Τη χρησιμοποίησε όμως και μόνο για τα άκτιστα: «διότι λέει 'πνεύμα του στόματος του Θεού', ώστε να μην το θεωρήσεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόσταση εκ του Θεού». Αλλού πάλι, θεολογώντας ένθεα για το ίδιο Πνεύμα, λέει: «αυτό έχει ως σημείο της υποστατικής του ιδιότητας το να γνωρίζεται διά του Υιού και να υφίσταται εκ του Πατρός». Και σε πολλά σημεία των λόγων του ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ονομάζει υπόσταση την προαιώνια ύπαρξη του Υιού. Εκείνοι λοιπόν, που δεν αποφαίνονται ότι εκείνες οι θείες δυνάμεις είναι κτιστές για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή η αιτία των πάντων είναι αυτή που δίνει υπόσταση και σε αυτές, μήπως εξαιτίας τέτοιων εκφράσεων θα μας αποδείξουν ότι και ο Υιός και το Πνεύμα είναι κτιστά;

Αλλά βέβαια, όσον αφορά αυτό που μου γράφεις τώρα, ότι δηλαδή ο εν λόγω άνδρας ισχυρίζεται πως η φράση «‘αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς’ δεν υπέστησε με τον ίδιο τρόπο και τις σταγόνες και τον Υιό» δεν βρίσκεται γραμμένη στα βιβλία όπως είναι στον Τόμο, αλλά γράφει «ετεκνώσατο», εγώ δηλώνω πως αυτό που εκείνος ισχυρίζεται είναι ψευδές, από την άλλη όμως παραδέχομαι κατά κάποιον τρόπο ότι αυτό που έγραψε αληθεύει, ότι δηλαδή δεν βρίσκεται ακριβώς έτσι στα βιβλία. Επομένως, τούτο είναι αληθές κατά τον ίδιο τρόπο. Άρα, είναι συγχρόνως και αληθές και ψευδές, όταν νοείται απροσδιόριστα. Τι λοιπόν; Άραγε και ο Γρηγοράς είναι και αληθής και ψευδής; Όχι βέβαια. Μακάρι να ήταν· διότι τότε θα μετρίαζε κάπως την κακία του· τώρα όμως είναι απολύτως κακός και λέει μόνο ψέματα, και μάλιστα εις διπλούν. Διότι, συμπεριλαμβάνοντας ο ίδιος την έννοια του απολύτου και ταυτόχρονα εξαπατώντας και πείθοντας τους άλλους, ισχυρίζεται πως «σε όλα τα βιβλία βρίσκεται το ‘τεκνώσασθαι’», πράγμα που είναι σαφώς ψευδές, και πάλι πως «σε κανένα δεν υπάρχει το ‘υποστήσασθαι’», το οποίο είναι πάλι ψέμα παρόμοιο με το προηγούμενο. Επομένως, αυτός ο Γρηγοράς διαψεύδει τα βιβλία με διπλό τρόπο. Διότι η αλήθεια έχει ως εξής: σε ορισμένα μεν βιβλία βρίσκεται γραμμένο το «υποστήσασθαι», ενώ σε κάποια άλλα υπάρχει το «τεκνώσασθαι». Και διότι και το δεύτερο, εάν κατανοηθεί με ορθόδοξο φρόνημα, είναι απολύτως ορθό και υγιές· διότι, εκτός από την αλλαγή στην εκφορά της λέξης, δεν διαφέρει καθόλου από το άλλο.

Και αποκηρύχθηκε για αυτά και έχει αποβληθεί και έχει υποβληθεί δικαίως σε ανάθεμα. Αυτός όμως, μην έχοντας καμία αίσθηση του σε ποιο σημείο κακού έχει βρεθεί, αλλά προσθέτοντας κακία στην κακία και έτσι, κατά την αποστολική ρήση, θησαυρίζοντας για τον εαυτό του οργή στην ημέρα της οργής και της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού, επιχείρησε να συγγράψει κείμενα και κατά των ιερών συνοδικών τόμων, φέρνοντας τα πάντα άνω κάτω, διαστρέφοντας με πολλούς τρόπους τις ρήσεις των θεολόγων που περιέχονται σε αυτούς και αντιλέγοντας φανερά, σαν να ήταν δικές μας, και συκοφαντώντας εκείνους που τις χρησιμοποίησαν εναντίον του ότι δήθεν τις παραθέτουν διαστρεβλωμένα, χλευάζοντάς μας κυρίως με τέτοια λόγια, επειδή μαζί με τα άλλα, στον συνοδικό τόμο εναντίον αυτού και των ομοίων του, παρατέθηκε ρήση του Μεγάλου Βασιλείου που λέει: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς, δεν γέννησε με τον ίδιο τρόπο τις σταγόνες και τον Υιό», λέγοντας και γράφοντας ρητά και άρρητα, ότι δήθεν εκείνοι που συνέγραψαν εκείνον τον ιερό τόμο κατά της ασέβειάς του έγραψαν «υπεστήσατο» αντί του «ετεκνώσατο».

Αν εξετάσουμε δε και την αιτία για την οποία αυτός ο καινοφανής υποστήριξε ότι η θεοποιός δωρεά του Πνεύματος, ή μάλλον όλες οι δυνάμεις του Θεού, είναι κτιστές, πέραν από εκείνη την πονηρή πηγή των αιρέσεων την οποία ελέγξαμε προηγουμένως, δεν θα βρούμε καμία άλλη παρά το ότι ο μέγας Διονύσιος είπε ότι ο Θεός «υπέστησε» (έφερε στην ύπαρξη) αυτές. Αυτό όμως δηλώνει μόνο την ύπαρξη, αλλά όχι και τον τρόπο της υπάρξεως· επομένως, θα μπορούσε να λεχθεί τόσο για όσα υπάρχουν κτιστά όσο και για όσα υπάρχουν άκτιστα εκ του Θεού. Διότι ο μέγας Βασίλειος χρησιμοποίησε αυτή τη λέξη και για τον Υιό, λέγοντας: «Αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δρόσου, μήπως υπέστησε με τον ίδιο τρόπο και τις σταγόνες και τον Υιό;»· και για το Άγιο Πνεύμα: «Πνεύμα», λέει, «του στόματος του Θεού, ώστε να μην το θεωρήσεις ως κάτι από τα εξωτερικά πράγματα και τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόσταση εκ του Θεού»· και πάλι: «Αυτό έχει ως σημείο της υποστατικής του ιδιότητας, το να γνωρίζεται διά του Υιού και να υφίσταται εκ του Πατρός». Σε πολλά σημεία εξάλλου και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ονομάζει «υπόσταση» την προαιώνια γέννηση του Υιού.

Έπειτα αναφέρεται και σε όλα τα άλλα, εννοώ τις βροχές και την πάχνη και τον αντίθετο νότιο άνεμο· 38,24a 〈από πού δε,〉 λέει, 〈εκπορεύεται η πάχνη〉 24b 〈ή διασκορπίζεται ο νότιος άνεμος κάτω από τον ουρανό;〉 38,25a 〈και ποιος ετοίμασε την πορεία για την καταρρακτώδη βροχή,〉 25b 〈και τον δρόμο για τις καταιγίδες〉 38,26a 〈για να βρέξει πάνω στη γη όπου δεν υπήρχε άνδρας,〉 26b 〈στην έρημο, όπου δεν υπάρχει μέσα της άνθρωπος,〉 38,27a 〈για να χορτάσει την έρημη και ακατοίκητη γη〉 27b 〈και για να κάνει να βλαστήσει η έξοδος της χλόης;〉 Βλέπεις ότι ο Θεός δεν είναι ισχυρός μόνο σε ένα μέρος, αλλά στα πάντα; 38,28a 〈και ποιος είναι ο πατέρας της βροχής;〉 28b 〈και ποιος είναι αυτός που γέννησε τις σταγόνες και τους βώλους της δροσιάς;〉 38,29a 〈και από τίνος τη γαστέρα εκπορεύεται ο κρύσταλλος;〉 Όχι βέβαια ότι προήλθε από τη δική Του γαστέρα, μη γένοιτο. Αλλά τι νόημα έχει εδώ ο τοκετός και η γαστέρα; Όπως ακριβώς, όταν λέει για τη θάλασσα, ότι «όταν η μητέρα την κοιλοπονούσε», δεν εννοεί κάποια μητέρα της θάλασσας, έτσι και εδώ δεν εννοεί ότι εξήλθε από γαστέρα, αλλά υποδηλώνει τη διάπλαση και την αιτία. Για ποιον λόγο, λοιπόν, έχει χρησιμοποιήσει εδώ τη λέξη του τοκετού συνεχώς; Μου φαίνεται πως θέλει να υπαινιχθεί και τον πρώτο και μοναδικό Αίτιο, και ότι τα δημιουργήματα διαπλάθονταν πριν ακόμη αυτά ολοκληρωθούν. Επομένως, ακόμη και αν αυτά λέγονται για τον Υιό, περιττώς τα περιφέρουν.

Ακόμη, έφθασες ποτέ στους θησαυρούς του χιονιού, και είδες τους θησαυρούς του χαλαζιού; Από πού εκπορεύεται η πάχνη; Και ποιος ετοίμασε τη ροή για τη ραγδαία βροχή; Ακόμη, ποιος είναι ο πατέρας της βροχής; Από τίνος τη μήτρα θα εκπορευθεί ο πάγος; Και ποιος γέννησε την πάχνη στον ουρανό και τις σταγόνες της δροσιάς; Θα καλέσεις με τη φωνή σου το σύννεφο, και θα σε υπακούσει με τη φοβερή ορμή ραγδαίου νερού; Θα εξαποστείλεις κεραυνούς και θα πορευθούν;

Ποιος θα εξαγγείλει τις δυνάμεις του Κυρίου, ποιος θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις του; Ένας επονείδιστος θάνατος απάλλαξε τον κόσμο από την αισχύνη, και Εκείνος που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς και μετρά τις σταγόνες της θάλασσας, δεχόμενος στο πρόσωπό του τα φτυσίματα των Ιουδαίων, αποξήρανε τον κατακλυσμό της αμαρτίας. Ποιος θα εξαγγείλει τις δυνάμεις του Κυρίου, ποιος θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις του;