Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 42:5

Αυτός δε ο ίδιος, ο οποίος εμφανίστηκε και στον Αβραάμ, αναγορεύεται Θεός και Κύριος, μυσταγωγώντας τον θεοφιλή στα περί της αυθεντίας του Πατρός, και διδάσκοντας ορισμένα πράγματα ωσάν να επρόκειτο περί ετέρου Θεού, τα οποία και θα εξετάσουμε στον κατάλληλο καιρό. Αλλά και στον Ιώβ είναι θεμιτό να πούμε ότι κανείς άλλος παρά αυτός ήταν που του αποκαλύφθηκε, μετά την επαρκή δοκιμασία του. Διότι, αφού αρχικά του εμφανίστηκε «μέσα από λαίλαπα και νέφη», παρουσίαζε τον εαυτό του ως τον Θεό των όλων, προχωρώντας δε στη συνέχεια φανερώνει τον εαυτό του, ώστε να πει ο Ιώβ: «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω κι εγώ. Μόνο την ακοή της φωνής σου άκουγα προηγουμένως, τώρα όμως ο οφθαλμός μου σε είδε».

Ότι, λοιπόν, τα προκείμενα λόγια ανήκουν στον Κύριο τον Δημιουργό, είναι εύκολο να το διαγνώσουμε όχι μόνο από τα όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και από όσα σου είναι προφανή. Ότι δε το χωρίο «ήλθες στις πηγές της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου;» και το «σου ανοίγονται με φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη, βλέποντάς σε, τρόμαξαν;» προφητεύουν την κάθοδο του Σωτήρος μας στον Άδη, θα το αποδείξουμε στον κατάλληλο καιρό, επισημαίνοντας τώρα μόνον τούτο: ότι αρμόζει να αποδίδονται τα όσα αναφέρονται στο χωρίο αυτό μάλλον στον Θεό Λόγο παρά στον Θεό των όλων. Ο Ιώβ, λοιπόν, στη συνέχεια, παρομοίως με τους πατέρες, μαρτυρεί ότι έχει δει αυτοπροσώπως αυτόν ακριβώς τον Κύριο που του αποκαλυπτόταν στην αρχή «μέσα από λαίλαπα και σύννεφα», λέγοντας: «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω και εγώ· θα σε ρωτήσω, και εσύ δίδαξέ με. Προηγουμένως σε άκουγα μόνο εξ ακοής, τώρα όμως το μάτι μου σε είδε. Γι' αυτό θεώρησα ανάξιο τον εαυτό μου και έλιωσα· και λογάριασα τον εαυτό μου για χώμα και στάχτη».

Γι’ αυτό και πριν από τον νόμο ήταν ακόμη κατάλληλη για τους νηπίους ως προς τη θεογνωσία· και λέγεται ότι ο Αβραάμ έλαβε από αυτήν την αρχή της θεογνωσίας. Ύστερα όμως δεν κοινωνούσε πλέον με τον Θεό ούτε Τον γνώριζε μέσω αυτής. Τι να πούμε και για τον Ιώβ, ο οποίος, βλέποντας καθαρότερα, ανεβόησε: «Πριν σε άκουγα με την ακοή του αυτιού· τώρα όμως σε είδε ο οφθαλμός μου»; Και τι για τον Μωυσή, ο οποίος, μέσα στον γνόφο που είναι πέρα από τα όντα, έβλεπε τον Θεό επί σαράντα ολόκληρες ημέρες; Διότι ήταν εύλογο το φαινόμενο κάλλος του κόσμου να προηγείται, για τους ατελείς στη γνώση, των αοράτων του Θεού· όπως και σε όσους είναι τυλιγμένοι ακόμη στις αισθήσεις παραδόθηκαν οι συμβολικές νομικές θεολογίες μέσω των αισθητών. Αλλά, όπως πάλι υπάρχουν εκείνοι από τους τελειότερους που αξιώθηκαν σαφούς θεολογίας έξω από τα προκαλύμματα, έτσι υπάρχουν και εκείνοι που έσκυψαν και διείδαν «τα αόρατα του Θεού», όπως ο Μωυσής, ο Παύλος και οι όμοιοί τους, έστω κι αν μας χειραγωγούν προς την κατανόηση εκείνων ξεκινώντας από τα ορατά, κατά τρόπο οικείο σε εμάς.

Και το σπουδαιότερο βέβαια είναι τούτο: ότι, παρόλο που ανατράφηκε μέσα σε πολλή τρυφή, και δεν προερχόταν από αλιείς και τελώνες και από ανθρώπους που ζούσαν φτωχικά, αλλά είχε απολαύσει τόσο μεγάλη τιμή, υπέφερε όλα όσα υπέφερε. Και εκείνο που φαινόταν να είναι το πιο δυσβάσταχτο για τους αποστόλους, το ίδιο υπέμεινε και αυτός: το να μισείται από φίλους, από οικέτες, από εχθρούς, από εκείνους που είχαν ευεργετηθεί. Και την ιερή άγκυρα, και το απάνεμο λιμάνι (που ήταν αυτό το οποίο είχε ειπωθεί στους αποστόλους, το «ένεκεν εμού»), αυτό δεν είχε τη δυνατότητα να το δει. Θαυμάζω και τους τρεις παίδες, επειδή αψήφησαν το καμίνι, επειδή ορθώθηκαν απέναντι στον τύραννο. Αλλά άκουσε τι λένε: «Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και την εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Αυτό ήταν η μεγαλύτερη παρηγοριά για αυτούς, το ότι γνώριζαν δηλαδή καθαρά πως, ό,τι κι αν έπασχαν, τα υπέφεραν όλα για τον Θεό. Αυτός, αντίθετα, δεν γνώριζε ότι αυτά ήταν αγωνίσματα και πάλη· διότι αν το γνώριζε, δεν θα αισθανόταν καν τα όσα του συνέβαιναν. Όταν, λοιπόν, άκουσε (τον Θεό να λέει): «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα έτσι για κάποιον άλλον λόγο, παρά για να αναδειχθείς δίκαιος;», αναλογίσου πώς αμέσως ανακουφίστηκε από έναν απλό λόγο· πώς ταπείνωσε τον εαυτό του· πώς θεώρησε ότι δεν είχε καν υποφέρει όσα υπέφερε, λέγοντας τα εξής: «Γιατί πλέον να κρίνομαι, ενώ νουθετούμαι και ελέγχομαι από τον Κύριο, ακούγοντας τέτοια λόγια, εγώ που δεν είμαι τίποτα;» Και πάλι: «Προηγουμένως σε άκουγα μόνο με την ακοή των αυτιών μου· τώρα όμως το μάτι μου σε είδε· γι' αυτό απαξίωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη».

Όπως για παράδειγμα αυτά τα θηρία οι περισσότεροι από εμάς τα αγνοούμε, αλλά όσοι πλέουν στη θάλασσα τα γνωρίζουν και τα διηγούνται σε όσους τα αγνοούν, οι οποίοι πηγαίνοντας στις ερήμους δεν τα αγνοούν. Έπειτα λέει: 40,30a 〈Θα τραφούν άραγε από αυτόν τα έθνη〉 30b 〈και θα τον διαμοιράσουν τα γένη των Φοινίκων;〉 Δηλαδή: τόσο μεγάλος είναι ο όγκος του σώματός του, ώστε να δύναται να επαρκέσει σε ολόκληρο έθνος. Διότι, βεβαίως, δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι πρόκειται πράγματι να συμβεί αυτό. Και αναφέρθηκε στους Φοίνικες λόγω του εμπορίου. 40,32a 〈Θέσε επάνω του το χέρι σου〉 32b 〈ενθυμούμενος τον πόλεμο που γίνεται στο σώμα του,〉 32c 〈και ας μη γίνει πλέον.〉 Πόλεμο ενταύθα ονομάζει την ταραχή, την αγριότητα. «Μετά το φτέρνισμά του αναδύεται φως», λέει. Τέτοιο είναι το θηρίο, άγριο, δυνατό και ατρόμητο. Στη συνέχεια, μετά από αυτά λέει: 42,1 ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΔΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ Ο ΙΩΒ ΛΕΕΙ ΣΤΟΝ ΚΥΡΙΟ: 42,2a 〈Γνωρίζω ότι τα πάντα δύνασαι,〉 2b 〈και τίποτα δεν είναι αδύνατο για εσένα.〉 42,3a 〈Διότι ποιος είναι αυτός που κρύβει από εσένα τη βουλή του,〉 3b 〈και αποκρύπτοντας τα λόγια νομίζει ότι τα κρύβει από εσένα;〉 Έπειτα λέει: 42,5a 〈Μέχρι πρότινος σε άκουγα μόνο από την ακοή του ωτός,〉 5b 〈τώρα όμως σε είδα με τους οφθαλμούς μου.〉 Όχι επειδή τον είδε με τους οφθαλμούς, αλλά επειδή τον άκουσε πιο ξεκάθαρα. 42,6a 〈Γι' αυτό θεώρησα τον εαυτό μου τιποτένιο και έλιωσα,〉 6b 〈και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.〉 Τέτοιο είναι αυτό που του έλεγε: «Νομίζεις ότι σου απευθύνθηκα για άλλο λόγο, παρά για να αναδειχθείς δίκαιος;»

Όλα δε τα πλοία αν συγκεντρωθούν, δεν πρόκειται να μπορέσουν να μεταφέρουν ούτε ένα δέρμα από την ουρά του. Θεωρεί τον σίδηρο σαν άχυρο και τον χαλκό σαν σάπιο ξύλο. Χάλκινο τόξο δεν πρόκειται να τον τραυματίσει. Έως εδώ, και σταμάτησε να μιλάει ο Ιώβ: Γνωρίζω ότι μπορείς τα πάντα και τίποτε δεν είναι αδύνατο για εσένα. Διότι ποιος είναι αυτός που μπορεί να κρύψει από εσένα τη βουλή του; Θεώρησα δε τον εαυτό μου χώμα και στάχτη. Ο Κύριος ήλεγξε τον Ελιφάζ τον Θαιμανίτη, επειδή αμάρτησε ο ίδιος και οι δύο φίλοι του, καθώς δεν είπε την αλήθεια ενώπιον του Κυρίου, όπως έπραξε ο θεράποντάς Του, ο Ιώβ. Εδώ λαμβάνει χώρα ο εξιλασμός των τριών φίλων διά του Ιώβ, του ιερέα του Θεού. Το πώς ο Κύριος ανύψωσε τον Ιώβ· και αφού αυτός προσευχήθηκε και για τους φίλους του, ο Κύριος τους συγχώρησε την αμαρτία. Το πώς έμαθαν τα γεγονότα όλοι από το γένος του Ιώβ, και ήλθαν προς αυτόν, έφαγαν και ήπιαν μαζί του, και αφού τον θαύμασαν, του έδωσαν ο καθένας από μία αμνάδα και ένα χρυσό τετράδραχμο. Καθώς είναι γεγραμμένο ότι αυτός θα αναστηθεί μαζί με εκείνους που ανασταίνει ο Κύριος. Σε αυτά έγκειται και όλη η δύναμη του βιβλίου του Ιώβ.

ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΚΑΙ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΕΝΟΣ ΜΟΝΑΧΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ ΚΑΤΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 6693, 3ης ΙΝΔΙΚΤΙΩΝΟΣ, ΤΟΝ ΜΗΝΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΞΑΠΑΤΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΞΕΠΕΣΕ ΔΕΙΝΑ. Ευλόγησον, πάτερ. «Με την ακοή του αυτιού», όπως είναι γεγραμμένο, «άκουγα» μέσα από τα λόγια των πατερικών βιβλίων για κάποιους που πλανήθηκαν και εξαπατήθηκαν από τη ραδιουργία του σατανά, επειδή, ως βάσκανος και κακούργος, φθονεί πάντοτε το γένος των ανθρώπων. Τώρα όμως, και στις δικές μας ημέρες, συνέβη κάτι τέτοιο, και μάλιστα πιο άθλιο από τα παλαιά, ώστε να επισκιάζει εκείνα και να τα υπερβαίνει κατά πολύ στο μέγεθος του δράματος. Και αυτό εγώ το έμαθα από κάποιον φιλαλήθη μοναχό που ζούσε κατά Θεόν· ο οποίος συγκατοίκησε μαζί του για όχι λίγο καιρό και άκουσε για την απάτη από το ίδιο του το στόμα, και ο ίδιος τον ρώτησε με μεγαλύτερη ακρίβεια για την απάτη που υπέστη, αφενός μεν ερευνώντας τα τεχνάσματα του εχθρού, αφετέρου δε εξασφαλίζοντας έτσι τη δική του ασφάλεια, σύμφωνα με αυτό που λέει: «ας θρηνεί το πεύκο, διότι έπεσε ο κέδρος».

Και αυτό το έχω μάθει από πείρα και έχω διδαχθεί στην πράξη, ότι δεν περιμένεις προφορικό λόγο για να μάθεις τα απόρρητα της καρδιάς. Διότι ο άνθρωπος μεν κατανοεί μέσω του λόγου, εσύ όμως, ως δημιουργός του ανθρώπου, επιβλέπεις ξεκάθαρα και τα κινήματα της καρδιάς του. Και μου αναγγέλθηκαν «αυτά που δεν γνώριζα, μεγάλα και θαυμαστά, τα οποία δεν κατανοούσα». Τόσο πολύ, λέγει, απείχα από τη γνώση όσων μου ειπώθηκαν από εσένα, Δέσποτα, ώστε ποτέ να μην μπορέσω καν να διανοηθώ αυτά τα μεγάλα και θαυμαστά, για τα οποία μου έγινε αναγγελία. Όντως μεγάλα και θαυμαστά και ακατάληπτα για την ανθρώπινη γνώση· και κάποια από αυτά έχουν ήδη γίνει, ενώ άλλα πρόκειται να γίνουν. Όταν, σύμφωνα με την ευδοκία σου, ο μονογενής σου Υιός από φιλανθρωπία γίνει άνθρωπος και έλθει στην πηγή της θάλασσας βαδίζοντας πάνω στα ύδατα, και όταν οι πύλες του θανάτου ανοίξουν διάπλατα από τον φόβο τους προς αυτόν, και οι πυλωροί του άδη πτήξουν από την κάθοδό του, και κατά τη συνάντησή του στα κατώτατα της γης ο άδης, αφού πικρανθεί, θα εξεμέσει το πλάσμα σου, τότε και αυτά θα πραγματοποιηθούν στην πράξη. «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω και εγώ· θα σε ρωτήσω, και εσύ δίδαξέ με»· διότι δεν είναι δικό σου αλλά δικό μου έργο το να ρωτώ και να μαθαίνω «τα κρύφια της σοφίας σου», ενώ δικό σου είναι να διδάσκεις και να αποκαλύπτεις τα αδιανόητα για τους ανθρώπους. «Με την ακοή του αυτιού σε άκουγα προηγουμένως», τώρα όμως μου έδωσες αυτό που υπερβαίνει κάθε παρηγοριά, ότι δηλαδή «ο οφθαλμός μου τώρα σε είδε».

Αυτό αποτελεί για εμένα αγαθό απείρως ανώτερο από κάθε ρώμη, από κάθε μεγάλο πλούτο και από κάθε άλλη ευδαιμονία, το ότι, λόγω της πολλής συγκατάβασης, ο οφθαλμός μου Σε είδε στο μέτρο του εφικτού.

Μήπως δεν είναι αλήθεια ότι εκείνος που εκπίπτει από τον Θεό στερείται κάθε αγαθό και κληρονομεί την κόλαση; Και εκείνος που βρήκε τον Θεό βρήκε κάθε αγαθό και γίνεται, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, κληρονόμος του Θεού και συγκληρονόμος του Χριστού. Διότι, κυριευμένος από αυτόν τον πόθο και ο πολυθρύλητος πλέον δίκαιος Ιώβ, δεν ανέχθηκε να βλασφημήσει τον Θεό μέσα σε εκείνες τις διαβολικές πληγές, αλλά μάλλον ο άμεμπτος ευλογούσε με ζήλο τον Κύριο και ο όντως γενναίος υπέμεινε γενναία τη χιονοστιβάδα των πειρασμών. Και αφού απαλλάχθηκε από τα δεινά, έλαβε τα διπλάσια υπάρχοντα και αξιώθηκε πολλών θείων παρηγοριών, ανώτερο από όλα του φάνηκε το ότι αξιώθηκε να δει τον Θεό. Γι' αυτό και έλεγε: «Με την ακοή του αυτιού σε άκουγα προηγουμένως, τώρα όμως το μάτι μου σε είδε».

Εκείνος δε, βλέποντας τότε για πρώτη φορά τον Ανδρόνικο, επειδή παρατήρησε πιο προσεκτικά το γοργό βλέμμα, το υποκρυπτόμενο φρόνημα, το σοφιστικό και περίεργο ήθος, το ανάστημα που έφτανε σχεδόν τα δέκα πόδια, το αγέρωχο βάδισμα, το ανασήκωμα των φρυδιών που πρόδιδε υπεροψία, και γενικά έναν άνθρωπο σκεπτικό και διαρκώς βυθισμένο σε συλλογισμούς, οικτίροντας εκείνους που αφρόνως δέχθηκαν στα σπίτια τους έναν τέτοιον άνδρα, προς ανεπανόρθωτη συμφορά τους, είπε: «Μόνο ακουστά σε είχα παλαιότερα, τώρα όμως σε είδα και σε γνώρισα σαφώς». Και πάλι, δανειζόμενος τα λόγια του Δαβίδ, είπε: «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε», επικρίνοντας με πλάγιο τρόπο τον Ανδρόνικο, ο οποίος κατά τη συνάντηση επιδόθηκε σε θεατρινισμούς ταπεινοφροσύνης, ρίχνοντας τον εαυτό του στο έδαφος και κλαψουρίζοντας σαν σκυλί, και συγκρίνοντας ταυτόχρονα όσα έβλεπε με εκείνα που του είχε διηγηθεί ο αυτοκράτορας Μανουήλ, όταν του περιέγραφε ζωηρά με τα λόγια τον Ανδρόνικο για να του τον κάνει γνωστό. Αλλά το διφορούμενο νόημα των λόγων δεν διέφυγε από τον πολυμήχανο Ανδρόνικο. Γι' αυτό, πληγωμένος στην ψυχή από το διπλό νόημα των λεγομένων σαν από δίκοπο σπαθί, και διακρίνοντας στη σκυθρωπή και πυκνή γραμμή των φρυδιών του πατριάρχη τον προάγγελο των εσωτερικών του προθέσεων, είπε: «Να, ένας βαθύς Αρμένιος», επειδή λεγόταν ότι η πατρική του καταγωγή προερχόταν από τους Αρμενίους.