Πατερικές αναφορές στο ΙΩΒ 42:6

Του αγίου Αθανασίου από την ερμηνεία στο ίδιο βιβλίο του Ιώβ. Κεφ. 42 στ. 6, 7. Εθεώρησα δε τον εαυτό μου χώμα και στάχτη. Αφού δε ελάλησε ο Κύριος όλα αυτά τα λόγια στον Ιώβ κ.λπ. Αν και πριν αξιωθεί αυτής της θείας χάριτος, μιλούσε με παρρησία για τα κατορθώματά του και καλούσε τον Θεό ως μάρτυρα της αρετής του. Διότι οι άγιοι, όσο προοδεύουν στην επίγνωση του Θεού, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνονται την ανθρώπινη ασθένεια. Έτσι και ο Αβραάμ, προηγουμένως μεν δεν έλεγε: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη», ούτε στο πρώτο θείο πρόσταγμα το είπε αυτό σε Εκείνον που του έλεγε: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου»· αλλά όταν προόδευσε πολύ, όταν του εμφανίστηκε ο Κύριος στη δρυ του Μαμβρή, όταν άκουσε τα θεία μηνύματα, κατανοώντας τον Θεό μέσα από τις αποκαλύψεις, είδε ότι μπροστά στον Θεό δεν είναι τίποτα, παρά μόνο χώμα, και όχι απλώς χώμα, αλλά και στάχτη, δηλαδή χώμα καμένο· διότι τέτοια είναι η στάχτη, ούτε χώμα ζωντανό ούτε έχει φυσική δύναμη, χώμα μεν εξαιτίας των ανθρώπινων κατορθωμάτων, στάχτη δε εξαιτίας των αμαρτημάτων.

Εκείνος όμως που ζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ακόμη και αν κατορθώσει κάθε αρετή, δεν υπερηφανεύεται ούτε αλαζονεύεται, αναλογιζόμενος τη μεγαλωσύνη του Κυρίου και το πώς ταπείνωσε τον εαυτό Του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Αντιθέτως, μάλιστα, θα περιφρονήσει τον εαυτό του από φόβο Θεού, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «θεωρώ τον εαυτό μου χώμα και στάχτη». Η δε αρετή μοιάζει με βασιλική πορφύρα· δεν είναι δυνατόν να συνυφανθεί με αυτήν τίποτε το αλλότριο. Εκείνος, λοιπόν, που θέλει να ασκείται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, δεν πρόκειται να περιπέσει σε βαρύτατη πτώση.

«Αφαίρεσες το φως από τους ασεβείς, και συνέτριψες τον βραχίονα των υπερηφάνων; Ήλθες στην πηγή της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου; Ανοίγονται για σένα με φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι πυλωροί του άδη, βλέποντάς σε, έφριξαν;» Και στο τέλος όλου του χρησμού αποκρίνεται ο Ιώβ στον Κύριο λέγοντας: «Άκουσέ με, λοιπόν, Κύριε, για να μιλήσω κι εγώ· θα σε ρωτήσω, και εσύ δίδαξέ με. Πρωτύτερα σε είχα ακούσει με την ακοή των αυτιών, τώρα όμως σε είδε ο οφθαλμός μου· γι' αυτό καταφρόνησα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη».

Ότι, λοιπόν, τα προκείμενα λόγια ανήκουν στον Κύριο τον Δημιουργό, είναι εύκολο να το διαγνώσουμε όχι μόνο από τα όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και από όσα σου είναι προφανή. Ότι δε το χωρίο «ήλθες στις πηγές της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου;» και το «σου ανοίγονται με φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη, βλέποντάς σε, τρόμαξαν;» προφητεύουν την κάθοδο του Σωτήρος μας στον Άδη, θα το αποδείξουμε στον κατάλληλο καιρό, επισημαίνοντας τώρα μόνον τούτο: ότι αρμόζει να αποδίδονται τα όσα αναφέρονται στο χωρίο αυτό μάλλον στον Θεό Λόγο παρά στον Θεό των όλων. Ο Ιώβ, λοιπόν, στη συνέχεια, παρομοίως με τους πατέρες, μαρτυρεί ότι έχει δει αυτοπροσώπως αυτόν ακριβώς τον Κύριο που του αποκαλυπτόταν στην αρχή «μέσα από λαίλαπα και σύννεφα», λέγοντας: «Άκουσέ με, Κύριε, για να μιλήσω και εγώ· θα σε ρωτήσω, και εσύ δίδαξέ με. Προηγουμένως σε άκουγα μόνο εξ ακοής, τώρα όμως το μάτι μου σε είδε. Γι' αυτό θεώρησα ανάξιο τον εαυτό μου και έλιωσα· και λογάριασα τον εαυτό μου για χώμα και στάχτη».

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Και το σπουδαιότερο βέβαια είναι τούτο: ότι, παρόλο που ανατράφηκε μέσα σε πολλή τρυφή, και δεν προερχόταν από αλιείς και τελώνες και από ανθρώπους που ζούσαν φτωχικά, αλλά είχε απολαύσει τόσο μεγάλη τιμή, υπέφερε όλα όσα υπέφερε. Και εκείνο που φαινόταν να είναι το πιο δυσβάσταχτο για τους αποστόλους, το ίδιο υπέμεινε και αυτός: το να μισείται από φίλους, από οικέτες, από εχθρούς, από εκείνους που είχαν ευεργετηθεί. Και την ιερή άγκυρα, και το απάνεμο λιμάνι (που ήταν αυτό το οποίο είχε ειπωθεί στους αποστόλους, το «ένεκεν εμού»), αυτό δεν είχε τη δυνατότητα να το δει. Θαυμάζω και τους τρεις παίδες, επειδή αψήφησαν το καμίνι, επειδή ορθώθηκαν απέναντι στον τύραννο. Αλλά άκουσε τι λένε: «Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και την εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Αυτό ήταν η μεγαλύτερη παρηγοριά για αυτούς, το ότι γνώριζαν δηλαδή καθαρά πως, ό,τι κι αν έπασχαν, τα υπέφεραν όλα για τον Θεό. Αυτός, αντίθετα, δεν γνώριζε ότι αυτά ήταν αγωνίσματα και πάλη· διότι αν το γνώριζε, δεν θα αισθανόταν καν τα όσα του συνέβαιναν. Όταν, λοιπόν, άκουσε (τον Θεό να λέει): «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα έτσι για κάποιον άλλον λόγο, παρά για να αναδειχθείς δίκαιος;», αναλογίσου πώς αμέσως ανακουφίστηκε από έναν απλό λόγο· πώς ταπείνωσε τον εαυτό του· πώς θεώρησε ότι δεν είχε καν υποφέρει όσα υπέφερε, λέγοντας τα εξής: «Γιατί πλέον να κρίνομαι, ενώ νουθετούμαι και ελέγχομαι από τον Κύριο, ακούγοντας τέτοια λόγια, εγώ που δεν είμαι τίποτα;» Και πάλι: «Προηγουμένως σε άκουγα μόνο με την ακοή των αυτιών μου· τώρα όμως το μάτι μου σε είδε· γι' αυτό απαξίωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη».

Όπως για παράδειγμα αυτά τα θηρία οι περισσότεροι από εμάς τα αγνοούμε, αλλά όσοι πλέουν στη θάλασσα τα γνωρίζουν και τα διηγούνται σε όσους τα αγνοούν, οι οποίοι πηγαίνοντας στις ερήμους δεν τα αγνοούν. Έπειτα λέει: 40,30a 〈Θα τραφούν άραγε από αυτόν τα έθνη〉 30b 〈και θα τον διαμοιράσουν τα γένη των Φοινίκων;〉 Δηλαδή: τόσο μεγάλος είναι ο όγκος του σώματός του, ώστε να δύναται να επαρκέσει σε ολόκληρο έθνος. Διότι, βεβαίως, δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι πρόκειται πράγματι να συμβεί αυτό. Και αναφέρθηκε στους Φοίνικες λόγω του εμπορίου. 40,32a 〈Θέσε επάνω του το χέρι σου〉 32b 〈ενθυμούμενος τον πόλεμο που γίνεται στο σώμα του,〉 32c 〈και ας μη γίνει πλέον.〉 Πόλεμο ενταύθα ονομάζει την ταραχή, την αγριότητα. «Μετά το φτέρνισμά του αναδύεται φως», λέει. Τέτοιο είναι το θηρίο, άγριο, δυνατό και ατρόμητο. Στη συνέχεια, μετά από αυτά λέει: 42,1 ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΔΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ Ο ΙΩΒ ΛΕΕΙ ΣΤΟΝ ΚΥΡΙΟ: 42,2a 〈Γνωρίζω ότι τα πάντα δύνασαι,〉 2b 〈και τίποτα δεν είναι αδύνατο για εσένα.〉 42,3a 〈Διότι ποιος είναι αυτός που κρύβει από εσένα τη βουλή του,〉 3b 〈και αποκρύπτοντας τα λόγια νομίζει ότι τα κρύβει από εσένα;〉 Έπειτα λέει: 42,5a 〈Μέχρι πρότινος σε άκουγα μόνο από την ακοή του ωτός,〉 5b 〈τώρα όμως σε είδα με τους οφθαλμούς μου.〉 Όχι επειδή τον είδε με τους οφθαλμούς, αλλά επειδή τον άκουσε πιο ξεκάθαρα. 42,6a 〈Γι' αυτό θεώρησα τον εαυτό μου τιποτένιο και έλιωσα,〉 6b 〈και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.〉 Τέτοιο είναι αυτό που του έλεγε: «Νομίζεις ότι σου απευθύνθηκα για άλλο λόγο, παρά για να αναδειχθείς δίκαιος;»

Και πάλι: «Προηγουμένως σε άκουγα μόνο με την ακοή του αυτιού· τώρα όμως το μάτι μου σε είδε· γι' αυτό εξουθένωσα τον εαυτό μου και συνετρίβην, και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη». ΣΤ΄. Εάν δε νομίζεις ότι αυτό αρκεί για παρηγοριά, θα μπορέσεις και εσύ ο ίδιος να έχεις αυτήν την παραμυθία.

Όλα δε τα πλοία αν συγκεντρωθούν, δεν πρόκειται να μπορέσουν να μεταφέρουν ούτε ένα δέρμα από την ουρά του. Θεωρεί τον σίδηρο σαν άχυρο και τον χαλκό σαν σάπιο ξύλο. Χάλκινο τόξο δεν πρόκειται να τον τραυματίσει. Έως εδώ, και σταμάτησε να μιλάει ο Ιώβ: Γνωρίζω ότι μπορείς τα πάντα και τίποτε δεν είναι αδύνατο για εσένα. Διότι ποιος είναι αυτός που μπορεί να κρύψει από εσένα τη βουλή του; Θεώρησα δε τον εαυτό μου χώμα και στάχτη. Ο Κύριος ήλεγξε τον Ελιφάζ τον Θαιμανίτη, επειδή αμάρτησε ο ίδιος και οι δύο φίλοι του, καθώς δεν είπε την αλήθεια ενώπιον του Κυρίου, όπως έπραξε ο θεράποντάς Του, ο Ιώβ. Εδώ λαμβάνει χώρα ο εξιλασμός των τριών φίλων διά του Ιώβ, του ιερέα του Θεού. Το πώς ο Κύριος ανύψωσε τον Ιώβ· και αφού αυτός προσευχήθηκε και για τους φίλους του, ο Κύριος τους συγχώρησε την αμαρτία. Το πώς έμαθαν τα γεγονότα όλοι από το γένος του Ιώβ, και ήλθαν προς αυτόν, έφαγαν και ήπιαν μαζί του, και αφού τον θαύμασαν, του έδωσαν ο καθένας από μία αμνάδα και ένα χρυσό τετράδραχμο. Καθώς είναι γεγραμμένο ότι αυτός θα αναστηθεί μαζί με εκείνους που ανασταίνει ο Κύριος. Σε αυτά έγκειται και όλη η δύναμη του βιβλίου του Ιώβ.

Και ίσως για αυτόν τον λόγο ο μέγας εκείνος δίκαιος καθόταν στην κοπριά έξω από την πόλη. Διότι τότε, αφού απέκτησε την τέλεια ταπεινοφροσύνη, είπε με βαθιά συναίσθηση της ψυχής του: «Εξουθένωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη». Βρίσκω ότι εκείνος ο Μανασσής αμάρτησε ανάμεσα στους ανθρώπους όσο κανένας άλλος, και μόλυνε τον ναό του Θεού με είδωλα και ολόκληρη τη λατρεία· για χάρη του, ακόμη και αν όλος ο κόσμος νήστευε, δεν θα μπορούσε να προσφέρει τίποτα το αντάξιο, αλλά η ταπείνωση μπόρεσε να θεραπεύσει τα ανίατα σε αυτόν. «Διότι αν ήθελες θυσία, θα την προσέφερα στον Θεό», λέει ο Δαβίδ, «σε ολοκαυτώματα (δηλαδή σώματα μέσω της νηστείας) δεν θα ευαρεστηθείς». «Θυσία στον Θεό» και τα υπόλοιπα είναι γνωστά σε όλους. «Αμάρτησα στον Κύριο», αναβόησε κάποτε προς τον Θεό η μακαρία ταπείνωση, εξαιτίας μοιχείας και φόνου, και αμέσως άκουσε: «Ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου».

ΤΙΤΛΟΣ Ιʹ. —Περί της ασταθούς και αβέβαιης κατάστασης των ανθρώπινων πραγμάτων· και με τι μοιάζει ο άνθρωπος και ο βίος του· και ότι τα παρόντα είναι μάταια και πιο αδύναμα από σκιά. «Προσήλυτοι και πάροικοι είστε ενώπιόν μου.» «Πάροικοι είμαστε ενώπιόν σου και προσωρινοί κάτοικοι, όπως όλοι οι πατέρες μας. Σαν σκιά είναι οι ημέρες μας πάνω στη γη.» «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί. Ο βίος μου είναι πιο ελαφρύς και από τον λόγο.» «Σκιά είναι ο βίος μας πάνω στη γη.» «Ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόβιος και γεμάτος οργή. Ή σαν το άνθος που αφού άνθισε έπεσε· χάθηκε σαν σκιά και δεν πρόκειται να σταθεί.» «Ο άνθρωπος είναι σήψη, και ο υιός του ανθρώπου σκουλήκι.» «Θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος.» «Ιδού, σαν σπιθαμές όρισες τις ημέρες μου. Πάροικος είμαι κοντά σου και παρεπίδημος.» «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα.» «Θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνοή που φεύγει και δεν επιστρέφει.» «Τα χρόνια μας τα περνούσαμε σαν ιστό αράχνης.» «Χάθηκαν σαν καπνός οι ημέρες μου.» «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι.» «Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα, οι ημέρες μου περνούν σαν σκιά.» «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης.» «

Εκείνος που υπερηφανεύεται αγνοεί τον εαυτό του· διότι εάν γνώριζε τον εαυτό του και τη δική του αφροσύνη και αδυναμία, δεν θα υπερηφανευόταν. Εκείνος όμως που αγνοεί τον εαυτό του, πώς μπορεί να γνωρίσει τον Θεό; Διότι εάν τη δική του αφροσύνη, με την οποία ζει, δεν μπόρεσε να κατανοήσει, πώς θα μπορέσει να κατανοήσει τη σοφία του Θεού, από την οποία βρίσκεται μακριά και είναι ξένος; Διότι εκείνος που γνωρίζει τον Θεό, βλέπει σαν σε καθρέφτη το μεγαλείο Του και εξουθενώνει τον εαυτό του, όπως ο μακάριος Ιώβ, και λέει: «Έως τώρα σε γνώριζα μόνο εξ ακοής· τώρα όμως ο οφθαλμός μου σε είδε. Γι' αυτό εξουθένωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» Εκείνοι, λοιπόν, που μιμούνται τον Ιώβ, αυτοί βλέπουν τον Θεό· και εκείνοι που Τον βλέπουν, αυτοί Τον γνωρίζουν. Εάν, επομένως, θέλουμε και εμείς να βλέπουμε τον Θεό, ας εξουθενώσουμε τους εαυτούς μας και ας ταπεινοφρονήσουμε· ώστε όχι μόνο να Τον βλέπουμε απέναντί μας, αλλά, έχοντάς Τον να κατοικεί και να αναπαύεται μέσα μας, να απολαμβάνουμε την παρουσία Του. Διότι έτσι η αφροσύνη μας θα σοφιστεί μέσω της σοφίας Του, και η αδυναμία μας θα ενδυναμωθεί μέσω της δυνάμεώς Του, η οποία μας κραταιώνει στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος μας αξίωσε αυτής της δωρεάς, ώστε να δοξαστεί περισσότερο μέσα μας και να καταντροπιάσει υπερβολικά μέσω ημών τον εχθρό και αντίδικό μας, τον Σατανά, εν αυτώ τω Κυρίω ημών Ιησού Χριστώ· διότι σε Αυτόν ανήκει η δόξα, το μεγαλείο και η μεγαλοπρέπεια στους αιώνες. Αμήν.

Ο πιστός Αβραάμ και ο δίκαιος Ιώβ ονόμασαν τους εαυτούς τους γη και στάχτη. Αυτά δε τα λόγια αποτελούν τεκμήριο ταπεινοφροσύνης. Εκείνος όμως που έχει κορεστεί από τη μετάνοια δεν μπορεί να ταπεινοφρονεί. Οι τρεις παίδες, οι αληθινοί μεγαλομάρτυρες, μέσα από την καιόμενη φλόγα εξομολογούνταν λέγοντας ότι αμάρτησαν και ανόμησαν, και μετανοούσαν για τα προηγούμενα κακά τους, μολονότι πλέον ήταν τέλειοι. Και σχεδόν όλος ο ύμνος τους επέχει δύναμη μετάνοιας.