Πατερικές αναφορές στο ΙΩΗΛ 2:25

Τα πάντα, όμως, προέρχονται από τον Θεό. Αναλογίζονταν μάλιστα και αυτό που έχει γραφτεί στον Ποιμένα: «Πρώτα από όλα να πιστέψεις ότι ένας είναι ο Θεός, αυτός που έκτισε και καταρτισε τα πάντα, και τα δημιούργησε από το μη ον στο είναι». Αλλά οι επίσκοποι, επειδή αντιλήφθηκαν την πανουργία εκείνων και την κακοτεχνία της ασέβειάς τους, διατύπωσαν πιο ξεκάθαρα τη φράση «από τον Θεό», και έγραψαν ότι ο Υιός προέρχεται «από την ουσία του Θεού»· ώστε για τα μεν κτίσματα, επειδή δεν υπάρχουν από μόνα τους χωρίς αιτία αλλά έχουν αρχή δημιουργίας, να λέγεται ότι προέρχονται από τον Θεό· ο δε Υιός να αναγνωρίζεται ως ο μόνος ίδιος της ουσίας του Πατέρα· διότι αυτό είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του μονογενούς και αληθινού Λόγου σε σχέση με τον Πατέρα. Και σχετικά με το ότι γράφτηκε η φράση «από την ουσία», αυτή ήταν η αιτία. Και πάλι, όταν οι επίσκοποι ρωτούσαν εκείνους που φαίνονταν να αποτελούν μειοψηφία, εάν ομολογούν ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, αλλά δύναμη, η μόνη σοφία του Πατέρα, και εικόνα αιώνια, απαράλλακτη σε όλα σε σχέση με τον Πατέρα, και Θεός αληθινός, πιάστηκαν οι περί τον Ευσέβιο να ανταλλάσσουν νεύματα μεταξύ τους, υπονοώντας ότι αυτά μπορούν να αναφέρονται και σε εμάς· διότι και εμείς ονομαζόμαστε εικόνα και δόξα του Θεού, και για εμάς έχει λεχθεί: «Διότι εμείς που ζούμε, πάντοτε». Και οι δυνάμεις είναι πολλές: «Και εξήλθε όλη η δύναμη του Κυρίου από τη γη της Αιγύπτου». Αλλά και η κάμπια και η ακρίδα ονομάζεται μεγάλη δύναμη. Καθώς και το, «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, βοηθός μας ο Θεός του Ιακώβ».

Και σχετικά με τη συγγραφή της φράσης «εκ της ουσίας», αυτή ήταν η αφορμή. Όταν, πάλι, οι επίσκοποι ρωτούσαν αυτούς που θεωρούνταν λόγιοι, αν αποδέχονται ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, αλλά δύναμη, η μοναδική σοφία του Πατρός, αιώνια εικόνα, απαράλλακτη σε όλα με τον Πατέρα, και αληθινός Θεός, έγιναν αντιληπτοί οι οπαδοί του Ευσεβίου να κάνουν νοήματα μεταξύ τους, εννοώντας: «Αυτά ισχύουν και για εμάς· διότι και εμείς ονομαζόμαστε "εικόνα και δόξα Θεού", και για εμάς έχει ειπωθεί: "διότι εμείς οι ζωντανοί πάντοτε", και υπάρχουν πολλές δυνάμεις: "και εξήλθε όλη η δύναμη του Κυρίου από τη γη της Αιγύπτου". Η κάμπια και η ακρίδα ονομάζονται "δύναμη μεγάλη", και "ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, βοηθός μας ο Θεός του Ιακώβ". Εξάλλου, το ότι είμαστε οικείοι του Θεού δεν το έχουμε απλώς έτσι, αλλά επειδή μας ονόμασε αδελφούς του. Αν, πάλι, ονομάζουν τον Υιό αληθινό Θεό, δεν μας ενοχλεί· διότι, από τη στιγμή που έγινε, είναι αληθινός». Αυτή ήταν η διεφθαρμένη αντίληψη των Αρειανών. Αλλά και εδώ οι επίσκοποι, αφού διαπίστωσαν τη δολιότητά τους, συγκέντρωσαν από τις Γραφές το απαύγασμα, την πηγή, τον ποταμό, και τον χαρακτήρα σε σχέση με την υπόσταση, καθώς και το «στο φως σου θα δούμε φως» και το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και τελικά έγραψαν πιο ξεκάθαρα και συνοπτικά ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα· διότι όλα όσα προαναφέρθηκαν αυτήν τη σημασία έχουν.

Διότι λένε και τούτο, ότι: «Ο Χριστός δεν είναι η φυσική και αληθινή δύναμη του Θεού· αλλά, όπως ακριβώς η κάμπια και ο βρούχος ονομάζονται δύναμη, έτσι και αυτός ονομάζεται δύναμη του Πατέρα». Επιπλέον έλεγε ότι: «Για τον Υιό ο Πατέρας είναι άρρητος· και ούτε να τον δει ούτε να τον γνωρίσει τέλεια και με ακρίβεια μπορεί ο Υιός τον Πατέρα. Διότι, έχοντας αρχή στην ύπαρξή του, δεν μπορεί να γνωρίζει τον άναρχο· αλλά και ό,τι γνωρίζει και βλέπει, το γνωρίζει και το βλέπει αναλόγως με τα δικά του μέτρα, όπως ακριβώς και εμείς γνωρίζουμε και βλέπουμε σύμφωνα με τη δική μας δύναμη». Προσέθετε δε και τούτο, ότι: «Ο Υιός όχι μόνο δεν γνωρίζει με ακρίβεια τον ίδιο του τον Πατέρα, αλλά ούτε και τη δική του ουσία δεν γνωρίζει». Λέγοντας αυτά και άλλα παρόμοια ο Άρειος, αποδείχθηκε αιρετικός. Εγώ δε, μόνο και που τα έγραφα, καθάριζα τον εαυτό μου φέρνοντας στον νου μου τα επιχειρήματα εναντίον τους, και διατηρώντας το φρόνημα της ευσέβειας. Διότι και στη σύνοδο της Νίκαιας, όλοι οι επίσκοποι που συνήλθαν από παντού, έκλειναν τα αυτιά τους ακούγοντάς τα, και παμψηφεί όλοι για αυτούς τους λόγους κατέκριναν την αίρεση αυτή και την αναθεμάτισαν, δηλώνοντας ότι αυτή είναι αλλότρια και ξένη προς την εκκλησιαστική πίστη. Και δεν ήταν κάποια ανάγκη που οδήγησε αυτούς που έκριναν σε αυτό, αλλά όλοι με ελεύθερη προαίρεση υπερασπίστηκαν την αλήθεια· και το έπραξαν αυτό δίκαια και ορθά.

Έτσι υποστηρίζει ότι υπάρχει μέσα στον Θεό κάποιος άλλος Λόγος, διαφορετικός από τον Υιό, και ότι ο Υιός, μετέχοντας σε αυτόν, έχει ονομαστεί πάλι κατά χάριν Λόγος και Υιός ο ίδιος.» Είναι δε και αυτό ιδιαίτερο φρόνημα της αιρέσεώς τους, το οποίο δηλώνεται σε άλλα συγγράμματά τους, «ότι υπάρχουν πολλές δυνάμεις· και η μεν μία είναι του Θεού, δική του εκ φύσεως και αιώνια· ο δε Χριστός πάλι δεν είναι αληθινή δύναμη του Θεού, αλλά είναι και αυτός μία από τις λεγόμενες δυνάμεις, από τις οποίες η ακρίδα και η κάμπια δεν ονομάζονται μόνο δύναμη, αλλά και μεγάλη [δύναμη]· οι δε άλλες είναι πολλές και όμοιες με τον Υιό, για τις οποίες και ο Δαβίδ ψάλλει λέγοντας: Κύριος των δυνάμεων· και ως προς τη φύση, όπως όλοι, έτσι και ο ίδιος ο Λόγος είναι τρεπτός, λόγω όμως του δικού του αυτεξουσίου, εφόσον το θέλει, παραμένει αγαθός· όταν όμως το θελήσει, μπορεί να τραπεί και αυτός όπως ακριβώς και εμείς, επειδή είναι τρεπτής φύσεως. Διότι για αυτόν τον λόγο, λέει, και ο Θεός, επειδή προγνώριζε ότι θα γίνει αγαθός, του έδωσε προκαταβολικά αυτή τη δόξα, την οποία απέκτησε έπειτα και ως άνθρωπος εξαιτίας της αρετής του· ώστε εξαιτίας των έργων του, τα οποία προγνώριζε ο Θεός, τον έκανε να γίνει τώρα τέτοιος.» Τόλμησε δε πάλι να πει, ότι ούτε αληθινός Θεός είναι ο Λόγος. Αλλά ακόμη και αν ονομάζεται Θεός, δεν είναι αληθινός· αλλά κατά μετοχήν της χάριτος, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι, έτσι και αυτός ονομάζεται Θεός μόνο κατ' όνομα.

Διότι, όπως ακριβώς τη θεότητα που αναφέρεται εδώ κανείς δεν θα υποστήριζε ότι είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας· έτσι νομίζω και η αιώνια δύναμη και θεότητά Του δεν είναι ο Μονογενής Υιός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι υπάρχει άλλη δύναμη και σοφία του Θεού, η οποία φανερώνεται μέσω του Χριστού.» Και μετά από λίγο ο ίδιος ο Αστέριος λέει: «Αν και βεβαίως η αιώνια δύναμη και σοφία Του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ότι είναι άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή· πολλές όμως είναι εκείνες που κτίσθηκαν από Αυτόν η καθεμία χωριστά, των οποίων πρωτότοκος και Μονογενής είναι ο Χριστός. Όλες όμως ανεξαιρέτως εξαρτώνται από Εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις Αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Όπως, για παράδειγμα, ο προφήτης λέει ότι η ακρίδα, η οποία ενσκήπτει ως θεόσταλτη τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, δεν αποκαλείται από τον ίδιο τον Θεό απλώς δύναμη, αλλά μεγάλη δύναμη· ο δε μακάριος Δαβίδ σε αρκετούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις δυνάμεις να υμνήσουν τον Θεό.» Και μόνο που ξεστόμισαν αυτά, πώς δεν είναι άξιοι κάθε αποτροπιασμού;

Έτσι υποστηρίζει, επίσης, ότι υπάρχει άλλος Λόγος στον Θεό, εκτός από τον Υιό, και ότι ο Υιός, επειδή μετέχει σε αυτόν, έχει ονομαστεί πάλι κατά χάριν Λόγος και Υιός. Είναι δε και αυτή μια χαρακτηριστική αντίληψη της αιρέσεώς τους, η οποία δηλώνεται σε άλλα συγγράμματά τους, ότι δηλαδή: «υπάρχουν πολλές δυνάμεις· και η μεν μία ανήκει εκ φύσεως στον Θεό και είναι αΐδια· ο δε Χριστός πάλι δεν είναι αληθινή δύναμη του Θεού, αλλά είναι και αυτός μία από τις λεγόμενες δυνάμεις, μεταξύ των οποίων "η ακρίδα και η κάμπια" δεν προσαγορεύεται μόνο δύναμη, αλλά και "μεγάλη"· οι δε άλλες δυνάμεις είναι πολλές και όμοιες με τον Υιό, για τις οποίες ψάλλει και ο Δαβίδ λέγοντας: "Κύριος των δυνάμεων". Και ως προς τη φύση, όπως όλοι, έτσι και ο ίδιος ο Λόγος είναι τρεπτός, ενώ με το δικό του αυτεξούσιο, όσο το βούλεται, παραμένει αγαθός· όποτε ωστόσο το θελήσει, μπορεί να τραπεί και ο ίδιος, όπως ακριβώς και εμείς, εφόσον είναι τρεπτής φύσεως. Διότι γι' αυτόν τον λόγο», λέει, «επειδή ο Θεός προγνώριζε ότι αυτός θα είναι αγαθός, εκ των προτέρων του έδωσε αυτή τη δόξα, την οποία θα αποκτούσε και έπειτα από αυτά μέσω της αρετής»· ώστε εξαιτίας των έργων του, τα οποία προέγνωσε ο Θεός, να έχει γίνει τώρα τέτοιος.

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αναφερόμενη εδώ θεότητα είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας, έτσι νομίζω, και «η αΐδια αυτού δύναμις» και θεότητα «δεν είναι ο μονογενής Θεός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι άλλη είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού που φανερώνεται διά του Χριστού». Και λίγο πιο κάτω ο ίδιος ο Αστέριος αναφέρει: «Καίτοι βεβαίως “η μεν αΐδια αυτού δύναμη και σοφία”, την οποία οι λογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή, πολλές όμως είναι αυτές που κτίστηκαν καθεμία ξεχωριστά από αυτόν, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· και βεβαίως όλες εξίσου εξαρτώνται από εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί· όπως, για παράδειγμα, ο μεν προφήτης λέει ότι “η ακρίδα”, η οποία στάλθηκε από τον Θεό ως τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι απλώς “δύναμη”, αλλά και “μεγάλη”, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις “δυνάμεις” να αινέσουν τον Θεό».

Και πάλι: «Αν και η αΐδια δύναμη και σοφία του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν βεβαίως μία και η αυτή, πολλές είναι εκείνες που κτίστηκαν από αυτόν ξεχωριστά, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· όλες βεβαίως ομοίως εξαρτώνται από αυτόν που τις κατέχει και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις εκείνου που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Για παράδειγμα, ο μεν προφήτης αναφέρει ότι η ‹ακρίδα›, που αποστέλλεται από τον Θεό ως τιμωρία των ανθρωπίνων αμαρτημάτων, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι μόνο ‹δύναμη› του Θεού, αλλά και ‹μεγάλη›, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις ‹δυνάμεις› να αινέσουν τον Θεό· και προσκαλώντας τες όλες στον ύμνο, καταδεικνύει και το πλήθος τους, και δεν παραλείπει να τις ονομάζει ‹λειτουργούς του Θεού› και διδάσκει ότι ‹πράττουν το θέλημά του›».

Ποια λοιπόν πειστικότητα υπάρχει στα αρειανικά λογύδρια, στα οποία προτιμώνται από τον Σωτήρα η κάμπια και η ακρίδα και Αυτός λοιδορείται από αυτούς με τα λόγια: «δεν υπήρχες κάποτε και κτίστηκες και είσαι ξένος ως προς την ουσία του Θεού» και γενικά δεν έχει παραλειφθεί σε αυτά κανένα είδος δυσφήμησης; Τι δε παρέλειψαν οι Πατέρες προς δοξολογία; Και δεν υπάρχει μάλλον σε αυτούς υψηλή διάνοια και φιλόχριστη ευσέβεια; Και όμως, για αυτά μεν έγραψαν ότι «τα απορρίπτουμε», ενώ ανέχονται εκείνες τις λοιδορίες κατά του Κυρίου και καθιστούν φανερό σε όλους ότι δεν πολεμούν εναντίον εκείνης της μεγάλης Συνόδου για κανέναν άλλο λόγο παρά μόνο επειδή καταδίκασε την αρειανική αίρεση. Διότι γι' αυτόν τον λόγο διαβάλλουν και τον όρο «ομοούσιος», επειδή και γι' αυτόν έχουν εσφαλμένες και κακόβουλες αντιλήψεις. Διότι, εάν πίστευαν ορθά και τον μεν Πατέρα ομολογούσαν αληθώς Πατέρα, τον δε Υιό πίστευαν ότι είναι γνήσιος Υιός και εκ φύσεως αληθινός Λόγος και Σοφία του Πατρός, και εάν τη φράση «εκ του Θεού» για τον Υιό δεν την χρησιμοποιούσαν γι' Αυτόν όπως ακριβώς λέγεται και για τα κτίσματα, αλλά Τον εννοούσαν ως ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός, όπως είναι το απαύγασμα από το φως, τότε δεν θα κατηγορούσε ο καθένας τους τούς Πατέρες, αλλά θα είχαν την πεποίθηση ότι ορθώς έγραψε η Σύνοδος και ότι αυτή είναι η ορθή πίστη για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό.

Διότι μας έχει δοθεί, σαν βροχή, το ζωντανό νερό του αγίου βαπτίσματος, σαν σιτάρι βεβαίως ο άρτος της ζωής και σαν οίνος το αίμα. Προστέθηκε δε και η χρήση του ελαίου, η οποία συντελεί στην τελείωση εκείνων που έχουν δικαιωθεί εν Χριστώ διά του αγίου βαπτίσματος. <Και θα σας ανταποδώσω για τα έτη κατά τα οποία κατέφαγε η ακρίδα και ο βρούχος και η ερυσίβη και η κάμπη, η μεγάλη μου δύναμη που εξαπέστειλα σε εσάς, και θα τρώτε αδιάκοπα και θα χορτάσετε, και θα αινέσετε το όνομα του Κυρίου του Θεού σας, ο οποίος έκανε σε εσάς θαυμάσια.> Όσον αφορά λοιπόν το νόημα που αρμόζει στην ιστορική αφήγηση, υπόσχεται μια πλουσιοπάροχη δωρεά ισοδύναμη και απόλυτα ισάξια με τις προηγούμενες επιδρομές της ακρίδας, και λέει ότι η παράθεση των τροφίμων θα είναι πλουσιότερη από την ταλαιπωρία που τους βρήκε τότε.

Αν πάλι ο λόγος της προφητείας κατανοηθεί πνευματικά, λέμε ότι, επειδή μας καταβρόχθισε τρόπον τινά ο σατανάς, και επειδή τα ολέθρια πνεύματα μας κατέστρεψαν αφόρητα επινοώντας πολύμορφα πάθη, δρώντας σαν την κάμπια, την ακρίδα και την ερυσίβη, απομείναμε ξηροί και άκαρποι, γυμνοί και αποστερημένοι από κάθε αγαθό, χωρίς να έχουμε στον νου μας την ηθική αρετή ούτε να φωτιζόμαστε από τη δογματική θεωρία, αλλά μοιάζαμε να έχουμε καταστραφεί από τον λιμό και γενικά είχαμε στερηθεί κάθε ευκαρπία. Επειδή όμως πλουτίσαμε από τον Χριστό με το απαραίτητο θάρρος· διότι μαζί Του νικήσαμε τον κόσμο και «μας έδωσε την εξουσία να πατάμε πάνω σε φίδια και σκορπιούς»· τότε, ακριβώς τότε, δεχθήκαμε και τις πνευματικές βροχές, την πρώιμη και την όψιμη, εννοώ δηλαδή την παιδαγωγία του Νόμου και την Ευαγγελική παράκληση, τότε αναθάλαμε στη δικαιοσύνη και αποκτήσαμε καρπούς ζωής, τότε αφού φάγαμε, χορτάσαμε και δοξολογούμε ως Δεσπότη τον δικό μας Σωτήρα Χριστό, διακηρύσσοντάς Τον ως θαυματουργό και ως Εκείνον που δωρίζει σε όσους Τον αγαπούν όσα ξεπερνούν τη λογική και την ελπίδα. Και δεν γνωρίσαμε απολύτως κανέναν άλλον εκτός από Αυτόν. Και διδαχθήκαμε να λέμε με αγαθή διάνοια: «Κύριε, εκτός από Εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε· το όνομά Σου επικαλούμαστε». Παρατήρησε δε πώς ο Θεός των όλων σχεδόν περιγελά και ειρωνεύεται τα ανθρώπινα, ονομάζοντας «μεγάλη Του δύναμη» την κάμπια, την οποία λέει ότι έστειλε εναντίον τους.

ΑΛΛΟ. Ως αντίρρηση εκ μέρους των αιρετικών. Δεν είναι, λένε, ο Χριστός η έμφυτη και ενυπάρχουσα στον Θεό δύναμη και σοφία, αλλά άλλη είναι εκείνη για την οποία μιλάει και ο Παύλος, δηλαδή η αΐδια δύναμη και θεότητά του· διαφορετικός από αυτήν είναι ο Χριστός, και υπάρχουν μαζί του και άλλες πολλές που ονομάζονται δυνάμεις και σοφίες. Και η μεν όντως έμφυτη και αληθινή δύναμη του Θεού είναι η δημιουργική των πάντων· ενώ οι άλλες έχουν δημιουργηθεί από αυτήν, έστω κι αν ο Χριστός υπάρχει ως μια εξαίρετη δύναμη του Θεού σε σύγκριση με τις άλλες, η οποία δημιουργήθηκε για αυτόν τον σκοπό, δηλαδή για να ενδυναμώσει όσα έχουν ανάγκη δυνάμεως, για να καταστήσει σοφά όσα χρειάζονται σοφία, για να δικαιώσει όσα δεν έχουν δικαιοσύνη. Είναι, λοιπόν, λένε, η μεν έμφυτη δύναμη του Θεού άναρχη και αγένητη, υπάρχουσα αιωνίως μέσα στον Πατέρα. Ο δε Χριστός δημιουργήθηκε για τις προαναφερθείσες αιτίες. Αν, όμως, κάποιοι νομίζουν ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι η έμφυτη δύναμη του Θεού, επειδή έχει γραφτεί από τον Παύλο: «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού», τι άραγε θα πουν όταν ακούνε τον Θεό να λέει για την κάμπια: «Η δύναμή μου η μεγάλη;» Και τι θα κάνουν, όταν ο Ψαλμωδός υποδηλώνει πολλές δυνάμεις του Θεού, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις αυτού;»

δ΄. Διότι ακριβώς τότε διαφαίνεται περισσότερο η δύναμη του Θεού, όταν μέσω ευτελών μέσων επιτελεί μεγάλα έργα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα σε ασθένεια». Και στην Παλαιά Διαθήκη εξάλλου, με κουνούπια και μύγες κατατρόπωνε ολόκληρα στρατόπεδα βαρβάρων (γι' αυτό και ονόμαζε την κάμπια μεγάλη δύναμή του), και στην αρχή, προκαλώντας απλώς σύγχυση στις γλώσσες, κατέλυσε εκείνον τον μεγάλο πύργο στη Βαβυλώνα. Αλλά και στους πολέμους, άλλοτε μεν με τριακόσιους άνδρες έτρεψε σε φυγή αναρίθμητα στρατόπεδα, άλλοτε δε με σάλπιγγες γκρέμισε πόλεις· και ύστερα από αυτά, μέσω ενός μικρού και ταπεινού παιδιού, του Δαβίδ, κατατρόπωσε ολόκληρη την παράταξη των βαρβάρων.

Αλλά αυτά ίσως εκτείνονται και πέρα από το παρόν θέμα. Εκτός όμως από τα όσα προεξετέθησαν, εξαιτίας της διπλής σημασίας της λέξης θα μπορούσε κανείς να παρερμηνεύσει το βούλημα της Γραφής σε ουκ ολίγα σημεία. Για παράδειγμα, φέρεται ότι δεν υπάρχουν κακά που δεν δημιουργεί ο Κύριος και από την άλλη πλευρά δεν είναι αίτιος κανενός από τα κακά. Και πώς θα μπορούσαν να συμβιβαστούν αυτά, εάν δεν έδινε τη λύση η διπλή σημασία της λέξης, ότι δηλαδή κακά λέγονται κυρίως τα αμαρτήματα, για τα οποία το Θείο είναι αναίτιο, και κακά λέγονται επίσης όσα προκαλούν λύπη και είναι ανεπιθύμητα, όπως η αρρώστια, η φτώχεια, τα τραύματα, η ακρίδα, ο βρούχος, η ερυσίβη, η κάμπια, το χαλάζι και όσα άλλα πολλές φορές λέγεται και πιστεύεται ότι η Πρόνοια εξαπολύει στους ενόχους, αναστέλλοντας τις ορμές όσων αμαρτάνουν και καθαρίζοντάς τους από τις κηλίδες τους, όχι καθιστώντας κακό τον άνθρωπο ούτε μεταπλάθοντας το δημιούργημα προς το χειρότερο (μη γένοιτο), αλλά μάλλον απομακρύνοντάς τον από εκείνα που τον διαφθείρουν και, με την κατάλληλη για το νόσημα θεραπεία, επαναφέροντας το άρρωστο φρόνημα προς το καλύτερο;