Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 1:3

Πώς; Ορθ. Επειδή κάθε κτιστή φύση, η οποία είναι λογική, μιλάει και από τον εαυτό της· όπως όταν λέει ο Αβραάμ: «Ας μη θυμώσει ο Κύριος, εάν μιλήσω ακόμη μία φορά»· και ο Μωυσής: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος»· και το, «Σε παρακαλώ, Κύριε, διόρισε άλλον»· και όπως ο Ιερεμίας: «Είμαι νέος και δεν μπορώ να προφητεύω»· ώστε να του λέει ο Θεός: «Μη λες ότι εγώ είμαι νέος». Και ο Ιωνάς, αποφασίζοντας από τον εαυτό του, ανέβηκε σε πλοίο, για να φύγει στη Θαρσείς μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Το Πνεύμα όμως δεν είναι έτσι· διότι ούτε έχει τέτοια φύση ώστε να έχει διαφορετικό θέλημα, το οποίο να μην είναι του Θεού· αλλά όλα, όσα κι αν λέει, είναι λόγια του Θεού. Και γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του». Διότι και για τον Υιό έχει ειπωθεί το ίδιο· επειδή δεν υπάρχει σε αυτόν κάποιο άλλο θέλημα, το οποίο να μην είναι του Πατρός. Μακεδ. Δεν έχει, λοιπόν, δικό του θέλημα το Πνεύμα; Ορθ. Ξένο προς τον Θεό, μη γένοιτο να το πούμε! Μακεδ. Αλλά πώς δεν έχει δικό του θέλημα; Ορθ. Το θέλημα του Θεού είναι και θέλημα του Πνεύματος. Διότι δεν αγνοεί το θέλημα του Θεού· αλλά ό,τι θέλει ο Πατέρας, αυτό θέλει και το Πνεύμα· διότι γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου τα του ανθρώπου. Μακεδ. Και όμως, και ο Υιός λέει: «Δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Ορθ. Και ποιο ήταν το θέλημα εκείνου που τον έστειλε, το οποίο ήρθε να κάνει; Μακεδ.

Διότι τίποτα απολύτως δεν έχει αγνοήσει. Εάν δε κινηθεί προς εξέταση των αμαρτημάτων κάποιων, τότε λέει ότι ανέβηκε προς τον ίδιο η κραυγή από τα έργα τους. Διότι είναι κριτής των πάντων ως Θεός. Λέγεται δε ότι κραύγασε και το αίμα του Άβελ για τη μιαιφονία του Κάιν, καθώς και η αγριότητα της αισχρουργίας των πόλεων στα Σόδομα. <Και σηκώθηκε ο Ιωνάς για να φύγει στη Θαρσείς, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου, και κατέβηκε στην Ιόππη, και βρήκε πλοίο που πήγαινε στη Θαρσείς, και έδωσε το ναύλο του, και επιβιβάστηκε σε αυτό, για να πλεύσει μαζί τους στη Θαρσείς, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου.> Η Ιόππη λοιπόν είναι πόλη της Παλαιστίνης, χτισμένη ακριβώς πάνω στη θάλασσα. Είναι δε ένα από τα κατάλληλα λιμάνια για όσους από την Ιουδαία ξεκινούν για ναυτικό ταξίδι, και μάλιστα προς τις πόλεις της ανατολής. Κατεβαίνει λοιπόν ο Προφήτης, και έπειτα, αφού βρήκε πλοίο που αναχωρούσε για τη Θαρσείς (διότι, όπως ήταν φυσικό, το πλοίο είχε προγραμματίσει την πορεία του προς τα εκεί), έδωσε το ναύλο και απέπλευσε μαζί με τους άλλους. Ονομάζει δε Θαρσείς αυτούς που σήμερα καλούνται Ταρσοί, ήτοι την Ταρσό.

Μερικοί λοιπόν νομίζουν ότι με αυτό υποδηλώνεται κάποια πόλη που βρίσκεται στους Αιθίοπες και τους Ινδούς, και ομολογουμένως υπάρχει σε αυτούς πόλη με το όνομα Θαρσείς. Ολόκληρη μάλιστα η χώρα των Ινδών υποδηλώνεται με το όνομα Θαρσείς. Ωστόσο, στην προκειμένη περίπτωση, δεν νομίζω ότι το κείμενο θέλει να δηλώσει αυτό. Διότι, για όσους θέλουν να αποπλεύσουν προς τα έθνη των Ινδών, το ταξίδι εύλογα δεν θα γινόταν μέσω της Ιόππης, αλλά μάλλον μέσω της Ερυθράς Θάλασσας, εκτός και αν υποθέσει κανείς τυχόν ότι ο Προφήτης ήθελε να πραγματοποιήσει τη φυγή του μέσω των Περσών και των Ασσυρίων προς τους ενδότερους Αιθίοπες. Αλλά νομίζω ότι μια τέτοια άποψη είναι εντελώς ανόητη. Επομένως, με το Θαρσείς φαίνεται να ονομάζει, όπως είπα, τη σημερινή Ταρσό. Αυτή είναι πόλη των Κιλίκων, η οποία υδρεύεται από τα νερά του Κύδνου και βρίσκεται ακριβώς στους πρόποδες του Ταύρου, το οποίο είναι ένα παμμέγεθες όρος των Κιλίκων. Αναχωρεί λοιπόν ο Προφήτης, και η πρόφαση για την αποδημία του ήταν το να φύγει μακριά από το πρόσωπο του Θεού. Εδώ λοιπόν, δεν πρέπει να αφήσουμε αδιερεύνητο το ζήτημα, ή μάλλον τον τρόπο της φυγής. Νομίζω λοιπόν ότι το να παραιτηθεί από την αποστολή και κατά κάποιον τρόπο να διστάσει μπροστά στη διακονία, αυτό ακριβώς είναι η φυγή από το πρόσωπο του Θεού.

Αλλά αυτοί μεν είναι τέτοιοι· προφητεύεται δε ότι το άλλο τάγμα, εκείνων που αναγνωρίζουν τη βασιλεία του Χριστού, θα του προσφέρουν δώρα· γι' αυτό λέγεται στη συνέχεια: «Βασιλείς της Θαρσείς και νησιά θα προσφέρουν δώρα, βασιλείς των Αράβων και της Σαβά θα φέρουν δώρα». Και με αυτά δε τα λόγια, αφού χώρισε την οικουμένη σε δύο μέρη, το ένα το ορίζει στην περιοχή προς τη δύση του ηλίου, την οποία μάλιστα παρουσιάζει πρώτη λέγοντας: «Βασιλείς της Θαρσείς και νησιά θα προσφέρουν δώρα»· με τα οποία υποδηλώνει τη δυτική θάλασσα και τα νησιά που βρίσκονται σε αυτήν. Έτσι λοιπόν, κάποτε και ο προφήτης Ιωνάς σηκώθηκε για να διαφύγει στη Θαρσείς και κατέβηκε στην Ιόππη, και επιβιβάστηκε σε πλοίο για να φύγει στη Θαρσείς, την οποία λένε ότι είναι η Θαρσός. Όταν δε στον Ιεζεκιήλ αναφέρεται το όνομα της Θαρσείς, οι Εβδομήκοντα το μετέφρασαν ως Καρχηδόνα. Η δε άλλη περιοχή προς την ανατολή του ηλίου δηλώνεται δια του: «Βασιλείς των Αράβων και της Σαβά». Διότι το γένος των Αράβων τυγχάνει ανατολικό, και πέρα από αυτό λέγεται ότι βρίσκονται τα περσικά μέρη και η χώρα των Σαβαίων. Αντί δε του: «Βασιλείς των Αράβων και της Σαβά», ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, καθώς και η Εβραϊκή Γραφή σε συμφωνία με αυτούς, έχουν πει: «Βασιλείς της Σαβά και της Σαβά».

ΡΖʹ. Όπως δε άκουσα εγώ από κάποιον άνδρα σοφό σε αυτά τα θέματα, ο οποίος βοηθούσε με εύστοχο τρόπο στην κατανόηση του φαινομενικά παράλογου στοιχείου της ιστορίας και ήταν ικανός να συλλάβει το βάθος ενός προφήτη, δεν ήσαν αυτές οι αιτίες που κατέστησαν τον μακάριο Ιωνά φυγάδα και τον οδήγησαν στην Ιόππη, και από την Ιόππη τον κατηύθυναν προς τη Θαρσείς, εμπιστευόμενο τη λαθραία διαφυγή του στο πέλαγος. Διότι δεν ήταν λογικό, όντας προφήτης, να αγνοεί το σχέδιο του Θεού· ότι δηλαδή, μέσω της απειλής, Εκείνος μεριμνούσε ώστε να μην υποστούν οι Νινευίτες τα όσα προέβλεπε η απειλή, σύμφωνα με τη μεγάλη Του σοφία, τα ανεξερεύνητα κρίματά Του και το ανεξιχνίαστο και ακατάληπτο των οδών Του· ούτε πάλι, εφόσον το γνώριζε αυτό, ήταν λογικό να μην υπακούσει στον Θεό, ο οποίος μηχανευόταν τη σωτηρία εκείνων με όποιον τρόπο επιθυμούσε. Το να νομίζει δε κανείς ότι ο Ιωνάς ήλπισε να αποκρύψει τον εαυτό του στο πέλαγος και ότι θα διέφευγε της προσοχής του μεγάλου οφθαλμού του Θεού διά της φυγής του, είναι μάλλον εντελώς παράλογο και ανόητο, και όχι μόνο δεν είναι δίκαιο να πιστεύεται αυτό για έναν προφήτη, αλλά ούτε καν για οποιονδήποτε άλλον νουνεχή άνθρωπο που έχει έστω και ελάχιστη επίγνωση του Θεού και της υπεράνω όλων δυνάμεώς Του.

Οι οποίοι, λέει, αφού είδαν, θαύμασαν με αυτόν τον τρόπο· και διηγείται την αιτία του θαυμασμού, επειδή όσοι κατοικούσαν προηγουμένως ανάξια αυτήν την πόλη, όταν αποτελούσε τα πλευρά του βορρά, ταράχθηκαν και κλονίστηκαν, και τους κατέλαβε τρόμος, και όχι μόνο τρόμος, αλλά και πόνοι που έμοιαζαν με τις ωδίνες γυναίκας που γεννά. Όλα αυτά, λέει, συνέβησαν εναντίον τους εξαιτίας του βίαιου πνεύματος, το οποίο συντρίβει τα πλοία της αποστασίας που πλέουν κακώς στη θάλασσα του βίου. Διότι αναφέρει: «Με βίαιο πνεύμα θα συντρίψεις τα πλοία της Θαρσείς». Όποιος δε διατηρεί στη μνήμη του την ιστορία των Πράξεων δεν αγνοεί τη βίαιη πνοή που φανερώθηκε στους μαθητές στο υπερώο. Και όποιος έχει προσέξει την προφητεία του Ιωνά γνωρίζει οπωσδήποτε ότι εκείνος που αποστατεί από τον Θεό αναζητά πλοίο που ταξιδεύει προς τη Θαρσείς. Έπειτα, σαν να επιμερίζεται ο λόγος σε δύο πρόσωπα, στα μεν προηγούμενα αναλαμβάνει το πρόσωπο εκείνου που προφητεύει, στα δε επόμενα εκφράζει τις φωνές εκείνων που αποδέχθηκαν τον λόγο. Διότι λέει, συμφωνώντας με την αλήθεια των προηγουμένων σαν να είχε διδαχθεί τα λεγόμενα από κάποιον άλλον, ότι: «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε, στην πόλη του Κυρίου των δυνάμεων, στην πόλη του Θεού μας». Γι' αυτό και παρουσιάζει εκείνους, που αντίκρισαν με πνευματική αγαλλίαση όσα είχαν ακούσει, να προτρέπουν ο ένας τον άλλον. Και η προτροπή ήταν η εξής: «Κυκλώστε τη Σιών και περιβάλετέ την· διηγηθείτε τα στους πύργους της».

Η λέξη «θαρσείς» είναι πολύσημη στη γραφική χρήση και δεν απαντάται πάντοτε με το ίδιο νόημα, αλλά πολλές φορές η σημασία της λαμβάνεται είτε προς το κατακριτέο είτε προς το θείο και μακάριο. Για παράδειγμα, όταν ο προφήτης Ιωνάς φεύγει από το πρόσωπο του Θεού, αναζητά πλοίο που να κατευθύνεται προς τη Θαρσείς. Επίσης, ο μέγας Δαβίδ αναφέρει ότι τα πλοία της Θαρσείς συντρίβονται από βίαιο πνεύμα, εννοώντας, κατά τη γνώμη μου, ως βίαιο πνεύμα εκείνο που εμφανίστηκε στους μαθητές, όταν ήταν συγκεντρωμένοι στο υπερώο. Αυτό, αρχικά μεν έγινε αντιληπτό μέσω της ακοής ως ορμητική βίαιη πνοή, ενώ στη συνέχεια φανερώθηκε και στους οφθαλμούς, λαμβάνοντας σχήμα γλωσσών και προσομοιάζοντας στην εκλαμπτική φύση του πυρός, μέσω του οποίου συντρίβεται η κακία που επιπολάζει με πολυσχιδή τρόπο στην ανθρώπινη φύση, την οποία ο προφήτης ονόμασε «πλοία της Θαρσείς». Σε αυτές τις περιπτώσεις, λοιπόν, μέσω αυτού του ονόματος υποδηλώνονται τα χειρότερα. Αντιθέτως, ο μέγας Ιεζεκιήλ, περιγράφοντας την οπτασία της θεοφάνειας που του συνέβη κάποτε, επισημαίνει με αυτήν τη λέξη τη μορφή ενός από τα θεία θεάματα, λέγοντας: «Και το είδος τους ήταν ως είδος θαρσείς». Αναφέρουν μάλιστα εκείνοι που εξέτασαν με ακρίβεια τις σημασίες των εβραϊκών λέξεων, ότι μέσω αυτής της λέξης στην προφητεία υποδηλώνεται το αχρωμάτιστο, το νοητό και το ασώματο.

Ως προς τη μετάνοια, ποιος καιρός θα μπορούσε να είναι καταλληλότερος από τον καιρό της νηστείας; Αλλά ας επανέλθουμε στην ιστορία. Διότι, όταν άκουσε αυτά τα λόγια ο προφήτης, κατέβηκε στην Ιόππη για να διαφύγει στη Θαρσείς, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Πού φεύγεις, άνθρωπε; Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;»; Στη γη; Μα, «του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της». Μήπως στον άδη; «Ακόμη κι αν καταβώ», λέει, «στον άδη, είσαι παρών». Στον ουρανό; «Αν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί». Μήπως στη θάλασσα; «Και εκεί», λέει, «θα με κρατήσει η δεξιά σου». Αυτό ακριβώς συνέβη και στη δική του περίπτωση.

Αλλά τα δικά μας δεν είναι τέτοια. Και δεν κατέστησε τα δικά μας έτσι, εννοώ αυτά των προφητών· διότι όλα τους ήταν φανερά, και προφήτευαν έχοντας τον έλεγχο του εαυτού τους, όπως τους άρμοζε, με σύνεση και με απόλυτη ελευθερία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ήταν κύριοι και του να μιλήσουν και του να μη μιλήσουν· διότι δεν κατέχονταν από καταναγκασμό, αλλά είχαν τιμηθεί με εξουσία. Γι' αυτό και ο Ιωνάς διέφυγε, γι' αυτό και ο Ιεζεκιήλ δίσταζε, γι' αυτό και ο Ιερεμίας αρνούνταν. Ο δε Θεός δεν τους ωθούσε με καταναγκασμό, αλλά συμβουλεύοντας, προτρέποντας, απειλώντας, χωρίς να σκοτίζει τη διάνοιά τους. Διότι ίδιον του δαίμονα είναι το να προκαλεί θόρυβο, μανία και βαθύ σκοτάδι, ενώ του Θεού είναι το να φωτίζει και να διδάσκει τα δέοντα με σύνεση. Αυτή λοιπόν είναι η πρώτη διαφορά μεταξύ μάντη και προφήτη· η δεύτερη είναι μια άλλη, την οποία παραθέτει στη συνέχεια, λέγοντας: «Γι' αυτό σας γνωρίζω ότι κανείς, όταν μιλά με το Πνεύμα του Θεού, δεν λέει ανάθεμα τον Ιησού». Έπειτα προσθέτει και μια άλλη: «Και κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Όταν δεις, λέει, κάποιον να μην προφέρει το όνομά Του, ή και να τον αναθεματίζει, αυτός είναι μάντης. Πάλι, όταν δεις κάποιον άλλον να προφέρει τα πάντα μαζί με το όνομά Του, να καταλάβεις ότι είναι πνευματικός. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν, λέει, να πούμε για τους κατηχουμένους; Διότι, αν κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω, τι θα λέγαμε γι' αυτούς, οι οποίοι μεν προφέρουν το όνομά Του, αλλά στερούνται το Πνεύμα;

Ακούγοντας αυτά ο Ιωνάς, κατέβηκε στην Ιόππη για να φύγει στη Θαρσείς, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Πού φεύγεις, άνθρωπε; Τον Δεσπότη προσπαθείς να αποφύγεις, πες μου; Περίμενε, λοιπόν, λίγο και από τα ίδια τα γεγονότα θα μάθεις ότι δεν θα μπορέσεις να ξεφύγεις ούτε από τα χέρια της δούλης θάλασσας. Διότι μόλις επιβιβάστηκε στο πλοίο αυτός, εκείνη ξεσήκωσε τα κύματα και υψωνόταν σε μεγάλο ύψος. Και όπως ακριβώς μια πιστή υπηρέτρια, όταν βρίσκει κάποιον φυγάδα σύνδουλό της, ο οποίος έχει κλέψει κάτι από τα υπάρχοντα του κυρίου τους, δεν σταματά να προκαλεί μύρια προβλήματα σε εκείνους που τον υποδέχθηκαν, μέχρις ότου τον πάρει και φύγει· έτσι ακριβώς και η θάλασσα, αφού βρήκε και αναγνώρισε τον δικό της σύνδουλο, δημιουργεί μύρια προβλήματα στους ναύτες, προκαλώντας ταραχή και βουίζοντας, χωρίς να τον σέρνει σε δικαστήριο, αλλά απειλώντας να καταποντίσει το σκάφος αύτανδρο, εάν δεν της παραδώσουν τον ομόδουλό της. Ενώ συνέβαιναν αυτά, έριξαν, λέει, τα σκεύη στη θάλασσα· το πλοίο όμως δεν ελαφρυνόταν. Διότι όλο το φορτίο παρέμενε ακόμη μέσα, το σώμα του προφήτη, το βαρύ φορτίο, όχι εξαιτίας της φύσεως του σώματος, αλλά εξαιτίας του βάρους της αμαρτίας. Επειδή τίποτε δεν είναι τόσο βαρύ και δυσβάστακτο όσο η αμαρτία και η παρακοή.

Ο προφήτης, λοιπόν, υποδηλώνει τον Αδάμ, δηλαδή την κοινή φύση των ανθρώπων, προτυπώνοντας αυτά τα πράγματα μυστικά στον εαυτό του: τη φύση που γλίστρησε μακριά από τα θεία αγαθά, σαν να έφυγε από την Ιόππη, και κατήλθε στην ταλαιπωρία αυτού του βίου, που μοιάζει με θάλασσα, και καταποντίστηκε στο ασταθές και πολυτάραχο πέλαγος της εμπαθούς προσκόλλησης στα υλικά, και καταβροχθίστηκε από το κήτος, το νοητό και άπληστο θηρίο, τον διάβολο, και δέχτηκε το νερό των πονηρών πειρασμών που ξεχύθηκε από παντού μέχρι την ψυχή της, καθώς δηλαδή η ζωή της περισφίχτηκε από τους πειρασμούς και κυκλώθηκε από την έσχατη άβυσσο, δηλαδή ο νους δεσμεύτηκε από την απόλυτη άγνοια και ο λογισμός κατακλύστηκε από το μεγάλο βάρος της κακίας, και βύθισε το κεφάλι της στις σχισμές των ορέων, δηλαδή τον πρώτο λόγο της πίστης περί της μονάδος του Θεού, που είναι σαν κεφάλι όλου του σώματος των αρετών, η οποία εγκλωβίστηκε σαν σε κάποιες σκοτεινές σχισμές ορέων, δηλαδή στις διάνοιες των πονηρών δυνάμεων, και καταμερίστηκε σε πολλές δοξασίες και φαντασίες —διότι ο λόγος ονόμασε «σχισμές ορέων» τις πλανεμένες έννοιες των πνευμάτων της πονηρίας, τα οποία βρίσκονται κάπου στο βάθος της έσχατης αβύσσου της άγνοιας—, και κατήλθε στη γη, οι μοχλοί της οποίας είναι αιώνια δεσμά, δηλαδή κατήλθε σε μια έξη στερημένη από κάθε θεία αίσθηση και ζωτική κίνηση των αρετών, η οποία δεν έχει απολύτως καμία αίσθηση της αγαθότητας ούτε κίνηση νοερής έφεσης προς τον Θεό. Πάνω σε αυτήν την έξη έχει εγκατασταθεί, σαν άβυσσος, το ζόφος της άγνοιας και το ανεξιχνίαστο βάθος της κακίας, και έχουν ριζώσει τα όρη της πλάνης, εννοώ τα πνευματικά όντα της πονηρίας· στις σχισμές των οποίων, αφού πρώτα εισέδυσε η ανθρώπινη φύση, έγινε ύστερα βάση τους, εξαιτίας της χείριστης έξης της, επειδή ήταν δεκτική της δικής τους πλάνης και πονηρίας. Αυτή η έξη έχει, σαν αιώνιους μοχλούς, τις εσωτερικές εμπαθείς προσκολλήσεις στα υλικά πράγματα, οι οποίες δεν επιτρέπουν στη διάνοια, αφού απαλλαγεί από το σκοτάδι της άγνοιας, να δει το φως της αληθινής επίγνωσης. Αυτήν ακριβώς την έξη, όπως είπα λίγο πριν, υπαινισσόμενος ο μέγας Ιώβ έλεγε: «γη σκοτεινή και ζοφερή, γη αιώνιου σκότους»· σκοτεινή μεν, ως στερημένη από κάθε αληθινή γνώση και θεωρία, ζοφερή δε, ως στερημένη από κάθε αρετή και πράξη· στην οποία, λέει, δεν υπάρχει φως, δηλαδή φως γνώσης και αλήθειας, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών, εννοώντας προφανώς τη διαγωγή που ταιριάζει σε λογικά όντα.