Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 2:10

Είναι, λοιπόν, μεγάλο και αξιοθαύμαστο πράγμα να μην κυριεύεται κανείς από ακηδία μέσα στους πόνους, αλλά μάλλον με ικεσίες και παρακλήσεις να εξευμενίζει τον Δεσπότη, και να ζητά από αυτόν την απομάκρυνση του κακού και τη λύτρωση από τη συμφορά. <Αυτοί που προσκολλώνται σε μάταια και ψευδή, εγκατέλειψαν το έλεός τους. Εγώ όμως με φωνή αινέσεως και δοξολογίας θα σου προσφέρω θυσία, όσα έταξα θα σου τα αποδώσω για τη σωτηρία μου στον Κύριο.> Διότι, λέει, άλλοι μεν, αγνοώντας εσένα τον Δεσπότη των πάντων, τον Δημιουργό, έπειτα πιασμένοι στις παγίδες της ματαιότητας, και αποδίδοντας σεβασμό σε ψεύτικους θεούς, και κυνηγώντας πουλιά που πετούν, δηλαδή την ελπίδα που στηρίζεται σε αυτά, και ποιμαίνοντας ανέμους, δεν ζητούν από εσένα το έλεος, ούτε βέβαια έχουν ποτέ περιληφθεί σε τέτοια ελπίδα. Εγώ όμως δεν είμαι σαν κι αυτούς. Πώς θα μπορούσα άλλωστε; Αλλά γνωρίζω εσένα τον βοηθό, τον αγαθό και πολυεύσπλαχνο. Γι' αυτό με φωνή και δέηση θα σε δοξολογήσω, λέει, και σαν ένα από τα πιο εύοσμα θυμιάματα θα σου αναπέμψω τις ωδές, και φυσικά θα σου προσφέρω ευχαριστήριες και πνευματικές θυσίες, τη δοξολογία, τους επαίνους. Θα εκπληρώσω δε, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, τις ευχές προς σωτηρίαν, δηλαδή, όσα κατεργάζονται τη σωτηρία μου και ωφελούν την ψυχή μου. Και αυτό ήταν η υπακοή σε οτιδήποτε είναι αρεστό στον Θεό, και η εκπλήρωση της προφητικής διακονίας, έχοντας αποβάλει κάθε δισταγμό και μικροψυχία.

Προσευχή του Ιωνά <ενός από τους δώδεκα μικρούς προφήτες>. «Φώναξα»: Στον σταυρό, λέγοντας: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία. «Από την κοιλιά»: Κοιλιά του άδη ονομάζει τον σταυρό, επειδή κυοφόρησε τον κατά σάρκα θάνατο του Χριστού, για χάρη μας. «Απέρριψας»: Υπαινίσσεται τη δόλια σκέψη της ασταθούς συναγωγής. «Και ποταμοί»: Οι δοκιμασίες. «Όλα»: Τα ποικίλα και διάφορα πάθη. «Και εγώ είπα»: Όταν φώναξε ο Χριστός πάνω στον σταυρό: Ελωί, Ελωί. «Άραγε θα προσθέσω»: Ο προφήτης φωνάζει: άραγε θα αξιωθώ να δω ξανά τον ναό του Κυρίου; «Περικύκλωσε»: Δηλαδή δεν έφτασε μέχρι τη θεότητα, διότι τα πάθη αφορούσαν μόνο την ανθρώπινη φύση. «Άβυσσος»: Ο θάνατος, διότι με αυτόν αναμετρήθηκε τελικά για χάρη μας. «Βυθίστηκε το κεφάλι»: Στο σπήλαιο του τάφου. «Κατέβηκα»: <Στους τόπους του άδη>. «Και ας ανεβεί»: Προφανώς εννοεί την ανάσταση. «Όταν εξέλιπε»: Διότι όταν παρέδιδε το πνεύμα, φώναξε προς τον Πατέρα: Πατέρα, στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου. «Και ας έλθει»: Προφανώς στους ουρανούς. «Αυτοί που φυλάνε»: Οι γιοι των Ιουδαίων, διότι μάταια και με ψευδείς προφάσεις φρουρούσαν τον τάφο, με τη δικαιολογία ότι επρόκειτο να κλαπεί ο Ιησούς. «Το έλεός τους έχασαν»: Προφανώς της ανάστασης. «Εγώ όμως»: Είναι ολοφάνερο, εννοεί την μυστική θυσία. «Όσα ευχήθηκα»: Υποσχέθηκε στον Πατέρα να προσφέρει τη δική μας σωτηρία. Ωδή της Θεοτόκου <Μαρίας>.

Η προσευχή κατέστησε το κήτος οίκο για τον Ιωνά, επανέφερε τον Εζεκία από τις πύλες του θανάτου στη ζωή, και για τους τρεις παίδες μετέτρεψε τη φλόγα σε δροσερή αύρα. Εκείνος που, κατά τον καιρό της προσευχής, δεν είναι προσηλωμένος σε όσα ωφελούν την ψυχή, αλλά αξιώνει από τον Θεό να συναινέσει στις εμπαθείς κινήσεις του νου του, είναι αληθινά ανόητος, βαττολόγος, μωρολόγος και φλύαρος, και οτιδήποτε άλλο έχει παρόμοια σημασία. Από Εσένα προέρχεται η ζωή μου, από Εσένα ας προέλθει και η αφορμή για να ζω.

Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, ο λόγος ονόμασε αυτή τη διδασκαλία «προσευχή», επειδή περιέχει το αίτημα για τα δώρα που δίνονται στους ανθρώπους από τον Θεό κατά χάρη. Διότι έτσι ακριβώς προσδιόρισαν οι θεόπνευστοι πατέρες μας την έννοια της προσευχής, λέγοντας ότι η προσευχή είναι το αίτημα για εκείνα τα οποία ο Θεός, όπως Του αρμόζει, από τη φύση Του δωρίζει στους ανθρώπους, όπως, αντίστοιχα, προσδιόρισαν και την «ευχή» ως υπόσχεση, δηλαδή εξαγγελία εκείνων των πραγμάτων που οι άνθρωποι, λατρεύοντας γνήσια τον Θεό, Του προσφέρουν. Μάλιστα, παρουσίασαν την Αγία Γραφή να επιβεβαιώνει με πολλούς τρόπους τα λεγόμενά τους, όπως το χωρίο «Τάξτε (κάντε ευχές) και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό μας» και το «Όσα ευχήθηκα, θα τα αποδώσω σε Σένα, τον Σωτήρα μου Κύριο», τα οποία έχουν ειπωθεί σχετικά με την ευχή. Και πάλι, σχετικά με την προσευχή, παρέθεσαν το «Και προσευχήθηκε η Άννα προς τον Κύριο λέγοντας: "Κύριε, Αδωναΐ, Ελωΐ Σαβαώθ, εάν πράγματι εισακούσεις τη δούλη σου και μου δώσεις καρπό κοιλίας"» και το «Προσευχήθηκε ο Εζεκίας, ο βασιλιάς του Ιούδα, και ο Ησαΐας ο γιος του Αμώς, ο προφήτης, προς τον Κύριο», καθώς και το «Όταν εσείς προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"», το οποίο ειπώθηκε από τον Κύριο προς τους μαθητές Του. Έτσι, συνάγεται ότι η μεν ευχή είναι η τήρηση των εντολών, η οποία επικυρώνεται εμπράκτως σύμφωνα με την προαίρεση εκείνου που έδωσε την ευχή, ενώ η προσευχή είναι το αίτημα εκείνου που τις έχει τηρήσει για τη μεταμόρφωσή του προς τα προαναφερθέντα αγαθά· ή καλύτερα, η μεν ευχή είναι ο άθλος της αρετής, τον οποίο ο Θεός δέχεται με μεγάλη ευαρέσκεια όταν Του προσφέρεται, ενώ η προσευχή είναι το έπαθλο της αρετής, το οποίο ο Θεός με μεγάλη χαρά ανταποδίδει.

Ωδή Στ' Από το θηρίο κραύγασε ο Ιωνάς λέγοντας: «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου και με εισάκουσε μέσα από την κοιλιά του άδη», ονομάζοντας την κοιλιά του κήτους κοιλιά του άδη. Έπειτα απαριθμεί τους λογισμούς του, όπως ότι: «Απορρίφθηκα από τα μάτια σου» και δεν θα αξιωθώ πια λοιπόν «να δω τον άγιο ναό σου» στα Ιεροσόλυμα. Και «όταν με εγκατέλειπε η ψυχή μου», έχοντας πια φτάσει μέχρι και την έσχατη αναπνοή, θυμήθηκε τον Κύριο λέγοντας: «Ας έλθει προς εσένα η προσευχή μου, προς τον άγιο ναό σου», κι ας προσεύχομαι αυτά έξω από τον ναό σου, αλλά από ανάγκη το κάνω αυτό μέσα στην κοιλιά του κήτους, και δέξου την ικεσία μου σαν να βρισκόμουν μέσα στον ίδιο τον ναό σου. «Εκείνοι που φυλάνε μάταια και ψευδή πράγματα, εγκατέλειψαν το έλεός τους». Προφητεύει για τους στρατιώτες που ματαίως φυλούσαν τον τάφο του Χριστού και για τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους που ψευδώς και όχι αληθινά ασκούσαν το έλεος, ότι οι μεν για τα μάταια πράγματα, οι δε για τα αργύρια, τον εγκατέλειψαν λέγοντας ότι «οι μαθητές του ήλθαν τη νύχτα και τον έκλεψαν ενώ εμείς κοιμόμασταν». Διότι έτσι τους δίδαξαν να πουν οι φαύλοι διδάσκαλοι. «Εγώ όμως με φωνή ευχαριστίας θα σου προσφέρω θυσία», αφού λυτρωθώ από την κοιλιά του κήτους, και «όσα ευχήθηκα», δηλαδή όσα υποσχέθηκα, αψευδώς «θα σου τα αποδώσω για τη σωτηρία μου στον Κύριο».

Αύξησε δε τον φόβο σε εμάς ο θεσπέσιος Μωυσής, ή μάλλον ο Κύριος που συνομιλούσε με τον Μωυσή, απαιτώντας την ίδια εισφορά και από τον πλούσιο και από τον φτωχό· και μην επιτρέποντας ούτε στον πλούσιο, που επιθυμεί να λυτρώσει την ψυχή του, να δώσει περισσότερα λύτρα, ούτε επιτρέποντας στον φτωχό να προσφέρει κάτι λιγότερο από αυτά. «Διότι», λέει, «καθένας που περνάει στην απογραφή, από είκοσι ετών και άνω, θα δώσει την εισφορά στον Κύριο· ο πλούσιος δεν θα προσθέσει, και ο φτωχός δεν θα δώσει λιγότερο από το μισό δίδραχμο, όταν δίνει την εισφορά στον Κύριο, για να γίνει εξιλασμός για τις ψυχές σας». Γι' αυτό και εμείς, αν και τυγχάνει να είμαστε φτωχότεροι και από τους πολύ φτωχούς στους λόγους, θελήσαμε να παραιτηθούμε από την εισφορά των λύτρων που τάξαμε με υποσχέσεις στον Θεό και στους μάρτυρες· αλλά από το να πράξουμε κάτι τέτοιο μάς απέτρεψε ένα άλλο λόγιο, το οποίο κατέγραψε ο Σολομών στον Εκκλησιαστή: «Όταν κάνεις ένα τάμα στον Θεό, μην καθυστερήσεις να το αποδώσεις· διότι δεν υπάρχει ευαρέσκεια στους άφρονες· εσύ λοιπόν, όσα τάξεις, απόδωσέ τα· είναι καλό να μην τάξεις, παρά να τάξεις και να μην αποδώσεις». Και ο Δαβίδ, που τον γέννησε, έλεγε στους Ψαλμούς: «Τα τάματά μου στον Κύριο θα αποδώσω», και προτρέποντας τους πάντες να τον μιμηθούν, λέει: «Τάξτε και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό σας». Ακολουθώντας τους, και ο προφήτης Ιωνάς ψάλλοντας αναφώνησε: «Όσα έταξα θα τα αποδώσω σε Εσένα, τον Σωτήρα μου τον Κύριο».

Θα σου προσφέρω θυσία με φωνή. Εμένα που εξαπατήθηκα και πέθανα από τη βρώση του ξύλου με τη συμβουλή του Εχθρού, με ανακάλεσες όταν υψώθηκες πάνω στο ξύλο, και ενώ έπεσα στη φθορά, με τίμησες με την αφθαρσία. Αφού τυλίχθηκες με σάβανο παραδόθηκες σε ταφή· και αφού διέρρηξες με θεϊκή δύναμη τα σπάργανα του Άδη, αναστήθηκες από το μνήμα ως Θεός, Ζωοδότα.