Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 2:3

Έπειτα, όταν σφοδρός άνεμος έπεσε στα νερά, κλυδωνίζονταν ανυπόφορα από την τρικυμία· και υπομένοντας τον έσχατο κίνδυνο, ξυπνούν τον Χριστό που βρισκόταν μαζί τους και κοιμόταν, κραυγάζοντας ρητά: «Επιστάτα, σώσε μας, χανόμαστε». Εκείνος δε, αφού σηκώθηκε, λέει, επέπληξε τη θάλασσα λέγοντας με εξουσία «Σιώπα, πεφίμωσο», και διέσωσε τους μαθητές. Άρα, το γεγονός αυτό αποτελούσε τύπο όσων συνέβησαν στην ανθρώπινη φύση. Διότι μέσω αυτού, όπως είπα, έχουμε απαλλαγεί και από τον θάνατο και από τη φθορά και από την αμαρτία και από τα πάθη, και η παλαιά τρικυμία έχει απομακρυνθεί, και τα δικά μας έχουν μεταβεί σε γαλήνη. <Και προσευχήθηκε ο Ιωνάς προς τον Κύριο τον Θεό του από την κοιλιά του κήτους, και είπε: Βόησα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου, και με εισάκουσε· από την κοιλιά του άδη άκουσες τη φωνή της κραυγής μου.> Αφού δεν έπαθε καμία βλάβη, αλλά χρησιμοποίησε το κήτος σαν κατοικία, έχοντας τα λογικά του και χωρίς να έχει υποστεί καμία απολύτως βλάβη ούτε στο σώμα ούτε στον νου, αισθάνεται τη βοήθεια. Γνωρίζει ότι ο Θεός κατέστη ευμενής· και επειδή δεν αγνοούσε ότι το συμβάν προήλθε από την ολιγωρία του για τη διακονία, τρέπεται σε προσευχή, και αναπέμπει ευχαριστήριες ικεσίες, ενώ ταυτόχρονα ομολογεί τη δόξα Εκείνου που σώζει, και θαυμάζει εξαιρετικά την εξουσία, και διακηρύσσει την ημερότητα. Διότι είπε ότι έγινε δεκτή η προσευχή του, και αυτό νομίζω πως το αντελήφθη με το προφητικό πνεύμα.

Και με τη φράση «από την κοιλία του άδη», εννοεί ουσιαστικά «από την κοιλιά του κήτους», παρομοιάζοντας ευφυώς το θηρίο με τον άδη και τον θάνατο· διότι πράγματι γνωρίζει να φονεύει και να καταβροχθίζει άγρια εκείνον που συλλαμβάνει. «Με απέρριψες στα βάθη της καρδιάς της θάλασσας, και ποταμοί με περικύκλωσαν, όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου. Και εγώ είπα: Έχω αποδιωχθεί από τα μάτια σου». Εξηγεί με πολλούς τρόπους το γεγονός, εξυψώνοντας κατά κάποιον τρόπο τη χάρη και επιμαρτυρώντας για το θείο θέλημα ότι μπορεί να διασώζει εύκολα από κάθε κακό. Διότι λέει ότι βρέθηκε στα ίδια τα μύχια της θάλασσας και σε σύγχυση πολλών υδάτων, που τον κατέκλυζαν σαν ποτάμια κύματα, και ότι κατρακύλησε σε τέτοια συμφορά, ώστε τελικά να νομίσει ότι υπέστη την παντελή αποστροφή των θείων οφθαλμών και να οδηγηθεί στην απόγνωση για τη σωτηρία του.

Τον τύπο αυτού του Σωτήρα μας εκπλήρωνε ο προφήτης Ιωνάς, όταν προσευχόταν από την κοιλιά του κήτους και έλεγε: «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου» και τα εξής, «από την κοιλιά του άδη». Και όμως βρισκόταν μέσα στο κήτος. Αλλά, αν και ήταν μέσα στο κήτος, λέει ότι βρίσκεται στον άδη. Διότι αποτελούσε προτύπωση του Χριστού, ο οποίος επρόκειτο να κατεβεί στον άδη. Και λίγο μετά λέει εκ μέρους του Χριστού, προφητεύοντας ολοκάθαρα: «Βυθίστηκε το κεφάλι μου σε σχισμές βουνών». Και όμως βρισκόταν στην κοιλιά του κήτους. Ποια βουνά λοιπόν σε περιέχουν; «Αλλά γνωρίζω», λέει, «ότι αποτελώ τον τύπο Εκείνου που πρόκειται να τοποθετηθεί στο λαξευμένο στην πέτρα μνήμα». Και ενώ βρισκόταν στη θάλασσα ο Ιωνάς, λέει: «Κατέβηκα στη γη», επειδή έφερε τον τύπο του Χριστού, ο οποίος κατέβηκε στην καρδιά της γης.

Μόλις τοποθέτησα τα δάχτυλα στις ζωηφόρες πληγές, θυμήθηκα ότι ο Θεός είναι αυτός που σαρκώθηκε· θυμήθηκα και, γεμάτος χαρά, θεολόγησα διπλά· δεν είπα μόνο «ο Κύριος», ούτε μόνο «ο Θεός», αλλά «ο Κύριός μου και ο Θεός μου», θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον για τον οποίο, λέει, έλεγε ο Μωυσής: «Αυτός είναι ο Κύριος ο Θεός σου· είναι Θεός των θεών και Κύριος των κυρίων»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον, τον οποίο ο Ωσηέ μάς υπαινίχθηκε με τον κάλαμο της προφητείας: «Επίστρεψε, Ισραήλ, στον Θεό σου, διότι ασθένησες εξαιτίας των αδικιών σου· πάρτε μαζί σας λόγια και επιστρέψτε προς τον Κύριο τον Θεό σας»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον, για τον οποίο και ο Αμώς, μέσα στις προφητείες, κήρυττε τα εξής: «Αυτά λέει ο Κύριος ο Θεός, ο Παντοκράτορας· σε όλες τις πλατείες θα γίνει θρήνος, και σε όλους τους δρόμους θα ειπωθεί αλίμονο, αλίμονο»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον, για τον οποίο και ο Ιωήλ, ο άριστος προφήτης και θεολόγος, σάλπιζε αυτά: «Επιστρέψτε προς τον Κύριο τον Θεό σας, διότι είναι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος, και ανακαλεί τις τιμωρίες για τα κακά»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον προς τον οποίο ο Ιωνάς έψαλε από την κοιλιά του κήτους: «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον, τον οποίο ο Αβδιού υπαινίχθηκε λέγοντας: «Αυτά λέει ο Κύριος ο Θεός στην Ιδουμαία· άκουσα μήνυμα από τον Κύριο, και έστειλε αγγελιαφόρο στα έθνη»· θέλοντας να αναγάγω τη θεολογία σε εκείνον, όπως ο μέγιστος προφήτης Αββακούμ, ο οποίος, πριν από πολλές γενιές, θεολογώντας και αυτός για τον Χριστό, διακήρυττε τα εξής: «Δεν είσαι εσύ από την αρχή, Κύριε, ο Άγιος Θεός;»

Κεφάλαιο 69. Τον καιρό του πειρασμού φανερώνεται η δοκιμασία του πιστού· δεν πρέπει όμως να χάνουμε το θάρρος μας τον καιρό του πειρασμού, αλλά να αγρυπνούμε με προσευχές και αγαθοεργίες. Όπως ακριβώς εκείνοι που ταξιδεύουν στη θάλασσα επαγρυπνούν όταν ξεσπάσει σφοδρή τρικυμία και μένουν εξαιρετικά άγρυπνοι και επικαλούνται τον Κύριο, όπως [λέει] είναι γραμμένο στον προφήτη Ιωνά: και το πλοίο κινδύνευε να συντριβεί, και φοβήθηκαν οι ναυτικοί και φώναζε ο καθένας προς τον θεό του και έριχναν τα σκεύη που υπήρχαν στο πλοίο στη θάλασσα. Αυτό αποτελεί παράδειγμα για την αποταγή των γήινων πραγμάτων. Διότι πρέπει να περιφρονούμε όλα τα κοσμικά πράγματα και να επιδιώκουμε μόνο την αιώνια ζωή· και όταν μας συμβεί κάποια δύσκολη περίσταση να μην απελπιζόμαστε. Βλέπουμε γάρ τον Προφήτη, ακόμη και όταν βρισκόταν στην κοιλιά του κήτους, να μην απελπίζεται για τη σωτηρία του, αλλά να προσεύχεται και να λέει: Φώναξα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου, και με εισάκουσε. Από την κοιλιά του άδη κραύγασα, άκουσες τη φωνή μου. Με έριξες στα βάθη, στην καρδιά της θάλασσας· διότι ο Κύριος δεν παραβλέπει αυτούς που τον επικαλούνται με αλήθεια. Γι' αυτό και εμείς, όταν συμβεί θλίψη, ας καταφεύγουμε στον Κύριο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε. Διότι η θάλασσα δεν είναι πάντοτε γαλήνια· και δεν είναι δυνατόν να διαπλεύσουμε τον παρόντα βίο χωρίς πειρασμό.

Και ο μεν προς τον Θεό έλεγε: Από τα έγκατα του άδη άκουσε την κραυγή μου, τη φωνή μου· ο δε άλλος: Εκ βαθέων έκραξα προς εσένα, Κύριε· Κύριε, εισάκουσε τη φωνή μου· και άλλος: Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε· και έτερος: Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβείμ, εμφανίσου· και άλλος: Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις· και έτερος: Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε· και άλλος: Λύτρωσε την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη· και έτερος: Κύριε, ανέβασε την ψυχή μου από τον άδη· και άλλος: Μην εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη· και έτερος: Ας αναβεί η ζωή μου από τη φθορά προς εσένα, Κύριε ο Θεός μου.

Ποιος απέδωσε πάλι ζωντανό στη στεριά τον Ιωνά, αφού είχε καταποθεί από τον βυθό και το θαλάσσιο κήτος; Δεν ήταν η δέηση προς τον Θεό από εκεί μέσα; Άκουσέ τον να το μαρτυρεί αυτό: «Βόησα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου, και με εισάκουσε· από την κοιλιά του άδη άκουσες την κραυγή μου, άκουσες τη φωνή μου». Ποιος επανέφερε τον Εζεκία από τις πύλες του θανάτου στη ζωή; Δεν ήταν και σε αυτόν πάλι αυτή η προσευχή; Και μάρτυρας είναι ο Ησαΐας, ο οποίος του λέει: «Αυτά λέει ο Κύριος: άκουσα την προσευχή σου και είδα τα δάκρυά σου, και θα προσθέσω στα έτη σου δεκαπέντε έτη». Ποιος έσωσε τον Δανιήλ από τον λάκκο των λεόντων;

Προσευχή του Ιωνά <ενός από τους δώδεκα μικρούς προφήτες>. «Φώναξα»: Στον σταυρό, λέγοντας: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία. «Από την κοιλιά»: Κοιλιά του άδη ονομάζει τον σταυρό, επειδή κυοφόρησε τον κατά σάρκα θάνατο του Χριστού, για χάρη μας. «Απέρριψας»: Υπαινίσσεται τη δόλια σκέψη της ασταθούς συναγωγής. «Και ποταμοί»: Οι δοκιμασίες. «Όλα»: Τα ποικίλα και διάφορα πάθη. «Και εγώ είπα»: Όταν φώναξε ο Χριστός πάνω στον σταυρό: Ελωί, Ελωί. «Άραγε θα προσθέσω»: Ο προφήτης φωνάζει: άραγε θα αξιωθώ να δω ξανά τον ναό του Κυρίου; «Περικύκλωσε»: Δηλαδή δεν έφτασε μέχρι τη θεότητα, διότι τα πάθη αφορούσαν μόνο την ανθρώπινη φύση. «Άβυσσος»: Ο θάνατος, διότι με αυτόν αναμετρήθηκε τελικά για χάρη μας. «Βυθίστηκε το κεφάλι»: Στο σπήλαιο του τάφου. «Κατέβηκα»: <Στους τόπους του άδη>. «Και ας ανεβεί»: Προφανώς εννοεί την ανάσταση. «Όταν εξέλιπε»: Διότι όταν παρέδιδε το πνεύμα, φώναξε προς τον Πατέρα: Πατέρα, στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου. «Και ας έλθει»: Προφανώς στους ουρανούς. «Αυτοί που φυλάνε»: Οι γιοι των Ιουδαίων, διότι μάταια και με ψευδείς προφάσεις φρουρούσαν τον τάφο, με τη δικαιολογία ότι επρόκειτο να κλαπεί ο Ιησούς. «Το έλεός τους έχασαν»: Προφανώς της ανάστασης. «Εγώ όμως»: Είναι ολοφάνερο, εννοεί την μυστική θυσία. «Όσα ευχήθηκα»: Υποσχέθηκε στον Πατέρα να προσφέρει τη δική μας σωτηρία. Ωδή της Θεοτόκου <Μαρίας>.

«Για να επιφέρει ο Κύριος τα κακά επί του Αβεσσαλώμ.» «Εισήλθαν τέσσερις λεπροί και, με την ευδοκία του Θεού, φόβισαν ολόκληρο το στρατόπεδο της Συρίας.» «Ενδυναμώθηκε ο Εζεκίας και ανοικοδόμησε το γκρεμισμένο τείχος, και μίλησε στην καρδιά (του λαού) λέγοντας: Να έχετε δύναμη και θάρρος, μην πτοηθείτε μπροστά στον βασιλιά των Ασσυρίων και στο μεγάλο (του) έθνος, διότι μαζί μας είναι περισσότεροι από όσους είναι μαζί του. Μαζί του υπάρχουν σάρκινοι βραχίονες, ενώ μαζί μας είναι ο Κύριος ο Θεός μας· και ο λαός πήρε θάρρος.» «Ο Κύριος είναι ο φωτισμός μου και ο σωτήρας μου, ποιον να φοβηθώ;» και τα λοιπά. «Δεν θα σωθεί βασιλιάς εξαιτίας της πολλής του δύναμης, ούτε ο γίγαντας,» και τα λοιπά. «Όλα μου τα οστά θα πουν: Κύριε, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;» και τα λοιπά. «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη, διότι είναι μάταιη η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο.» «Εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας· ας το πει τώρα ο Ισραήλ· εάν δεν ήταν ο Κύριος,» και τα λοιπά. «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου, και με εισάκουσε.» «Θα γίνω γι' αυτήν πύργος ολόγυρα, και θα γίνω η δόξα της.» «Και θα επιφέρω εκδίκηση σε όλους όσους τους ατιμάζουν.» «Μαζί μας είναι ο Θεός· μάθετέ το, έθνη, και ηττηθείτε, και ακούστε έως τα πέρατα της γης.» «Ο Κύριος έγινε βοηθός μου, γι' αυτό δεν ντράπηκα, αλλά έκανα το πρόσωπό μου σαν σκληρή πέτρα, και γνώριζα ότι δεν επρόκειτο να καταντροπιαστώ.» «Ο Κύριος είναι μαζί μου σαν ισχυρός μαχητής.» «

Η προσευχή κατέστησε το κήτος οίκο για τον Ιωνά, επανέφερε τον Εζεκία από τις πύλες του θανάτου στη ζωή, και για τους τρεις παίδες μετέτρεψε τη φλόγα σε δροσερή αύρα. Εκείνος που, κατά τον καιρό της προσευχής, δεν είναι προσηλωμένος σε όσα ωφελούν την ψυχή, αλλά αξιώνει από τον Θεό να συναινέσει στις εμπαθείς κινήσεις του νου του, είναι αληθινά ανόητος, βαττολόγος, μωρολόγος και φλύαρος, και οτιδήποτε άλλο έχει παρόμοια σημασία. Από Εσένα προέρχεται η ζωή μου, από Εσένα ας προέλθει και η αφορμή για να ζω.

«Δώστε δυνατό ποτό σε αυτούς που βρίσκονται σε λύπες, και κρασί να πίνουν σε αυτούς που βρίσκονται σε οδύνες, ώστε να λησμονήσουν τη φτώχεια τους, και να μη θυμούνται πλέον τους πόνους τους.» «Όπως ο σκόρος βλάπτει το ένδυμα, και το σκουλήκι το ξύλο, έτσι και η λύπη του ανθρώπου βλάπτει την καρδιά.» «Εγώ κοιμάμαι, και η καρδιά μου αγρυπνεί.» «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι έγινα σαν αυτόν που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό, και σαν τη μικρή ρώγα που απομένει στον τρύγο, χωρίς να υπάρχει ούτε ένα τσαμπί από τους πρώιμους καρπούς για να φάω.» «Είπε ο Ιωνάς προς αυτούς: Σηκώστε με και ρίξτε με στη θάλασσα, και θα κοπάσει η θάλασσα, διότι γνωρίζω ότι εξαιτίας μου προκλήθηκε αυτή η τρικυμία.» «Φώναξα μέσα στη θλίψη.» «Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.» «Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε, μικρή θλίψη ήταν για εμάς η παιδαγωγία σου.» «Πονώ στα σπλάχνα μου, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου ταράζονται μέσα μου.» «Ποιος θα δώσει νερό στο κεφάλι μου, και στα μάτια μου πηγή δακρύων; Και θα κλαίω για αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα.» «Αλίμονό μου, μητέρα, τι λογής άνθρωπο με γέννησες, να δικάζομαι και να φιλονικώ σε όλη τη γη; Ούτε ωφέλησα κανέναν, ούτε με ωφέλησε κανείς. Η δύναμή μου εξαντλήθηκε ανάμεσα σε αυτούς που με καταριούνται.» «Επικατάρατη ας είναι η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα· η ημέρα που με γέννησε η μητέρα μου ας μην είναι ευλογημένη.»

Ωδή Στ' Από το θηρίο κραύγασε ο Ιωνάς λέγοντας: «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου και με εισάκουσε μέσα από την κοιλιά του άδη», ονομάζοντας την κοιλιά του κήτους κοιλιά του άδη. Έπειτα απαριθμεί τους λογισμούς του, όπως ότι: «Απορρίφθηκα από τα μάτια σου» και δεν θα αξιωθώ πια λοιπόν «να δω τον άγιο ναό σου» στα Ιεροσόλυμα. Και «όταν με εγκατέλειπε η ψυχή μου», έχοντας πια φτάσει μέχρι και την έσχατη αναπνοή, θυμήθηκε τον Κύριο λέγοντας: «Ας έλθει προς εσένα η προσευχή μου, προς τον άγιο ναό σου», κι ας προσεύχομαι αυτά έξω από τον ναό σου, αλλά από ανάγκη το κάνω αυτό μέσα στην κοιλιά του κήτους, και δέξου την ικεσία μου σαν να βρισκόμουν μέσα στον ίδιο τον ναό σου. «Εκείνοι που φυλάνε μάταια και ψευδή πράγματα, εγκατέλειψαν το έλεός τους». Προφητεύει για τους στρατιώτες που ματαίως φυλούσαν τον τάφο του Χριστού και για τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους που ψευδώς και όχι αληθινά ασκούσαν το έλεος, ότι οι μεν για τα μάταια πράγματα, οι δε για τα αργύρια, τον εγκατέλειψαν λέγοντας ότι «οι μαθητές του ήλθαν τη νύχτα και τον έκλεψαν ενώ εμείς κοιμόμασταν». Διότι έτσι τους δίδαξαν να πουν οι φαύλοι διδάσκαλοι. «Εγώ όμως με φωνή ευχαριστίας θα σου προσφέρω θυσία», αφού λυτρωθώ από την κοιλιά του κήτους, και «όσα ευχήθηκα», δηλαδή όσα υποσχέθηκα, αψευδώς «θα σου τα αποδώσω για τη σωτηρία μου στον Κύριο».

Αλλά ο μεν κυνηγός δεν έχει δύναμη να ελκύσει το γεράκι προς την τροφή, δηλαδή το δόλωμα, ενώ ο διάβολος μπορεί να κινήσει ακόμα και τις ίδιες τις ορέξεις της ψυχής, αν βρει μια ψυχή γυμνωμένη από τη χάρη του Χριστού. Γι' αυτό έχει ειπωθεί ότι είναι διπλή η επήρειά του σε εμάς. Όμως η ψυχή που έχει υποταχθεί σε αυτόν με τέτοιο τρόπο και σε τέτοιο βαθμό, δεν μπορεί να κάνει τίποτα περισσότερο, παρά μόνο ότι γνωρίζει πως βρίσκεται σε κακά και ότι το θέλημά της κρατείται στα δεσμά, και μπορεί σαν από την κοιλιά του άδη να καλέσει τον Θεό, που κατέβηκε έως τον κατώτατο άδη, να έρθει και να την ελευθερώσει. Μόνο αυτό μπορεί, ενώ το να λύσει τον εαυτό της και να φύγει δεν μπορεί, όπως δεν μπορεί ούτε αυτός που κρατείται σε φυλακή και δεσμά. Μπορεί όμως να επικαλεστεί το όνομα του Ιησού, και νιώθοντας βοήθεια και υποστήριξη να ορμήσει έτσι προς φυγή, έχοντας δυναμωθεί με την επίκληση του Χριστού, διότι αυτός είναι ο ελευθερωτής των ψυχών.