Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 2:7

Είναι δε φοβερότατο πράγμα και πρόξενο ολέθρου, εννοώ το να βρεθεί κανείς μακριά από τα μάτια του Θεού. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Δαβίδ ικέτευε λέγοντας: «Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, και μην απομακρυνθείς με οργή από τον δούλο σου». Και βεβαίως στην αποστροφή του προσώπου Του θα ακολουθήσει οπωσδήποτε το να υποστεί κανείς τη θεία οργή, ή μάλλον η οργή κατά κάποιον τρόπο προανατέλλει και προηγείται της αποστροφής. <Άραγε θα μπορέσω να ατενίσω και πάλι τον άγιο ναό σου;> Γνωρίζει μεν ότι έχει διαφυλαχθεί με τη δύναμη του Θεού, και έχοντας αξιωθεί της άνωθεν βοήθειας έμεινε ζωντανός και σώθηκε· και αυτό μάλιστα μέσα σε ένα κήτος και στην κοιλιά του θηρίου, παραδόξως και υπερφυσικά. Αμφιβάλλει, ωστόσο, όπως είναι φυσικό, αν θα ελευθερωθεί και αν θα βγει ξανά στο φως. Θεωρεί δε τριπόθητο και αληθινά πολυπόθητο το να εισέλθει και πάλι στον ίδιο τον θείο ναό και να αναπέμψει δοξολογίες στον Θεό που τον έσωσε, και προσεύχεται να τύχει αυτής της χάριτος, επιμαρτυρώντας στον Θεό, όπως είπα, ότι Εκείνος μπορεί να κατορθώσει τα πάντα. <Με περικύκλωσε νερό μέχρι την ψυχή μου· η έσχατη άβυσσος με έζωσε, βυθίστηκε το κεφάλι μου στις σχισμές των βουνών· κατέβηκα στη γη, της οποίας οι μοχλοί αποτελούν αιώνια δεσμά. Και ας αναβεί από τη φθορά η ζωή μου προς εσένα, Κύριε και Θεέ μου.> Έχοντας σωθεί με την άρρητη δύναμη του Θεού, επιθυμούσε να αναπέμψει πιο λαμπρές τις ευχαριστήριες ωδές.

Διηγείται πάντως κάπου τα όσα συνέβησαν, και με ποια ακριβώς συμφορά βρέθηκε περικυκλωμένος διδάσκει λεπτομερώς, και πώς σώθηκε το διακηρύσσει και πάλι. Ότι λοιπόν βρέθηκε στη θάλασσα, και σε μεγάλη άβυσσο, και σε σχισμές ορέων, καθώς το κήτος καταδυόταν, όπως ήταν φυσικό, μέσα στους βράχους και στα θαλάσσια σπήλαια, δεν το αγνόησε ως προφήτης. Λέει όμως ότι κατέβηκε σε γη που οι μοχλοί της είναι αιώνια δεσμά, δηλαδή στον άδη, όχι επειδή βρέθηκε πραγματικά εκεί· διότι δεν θα τον βρούμε νεκρό· αλλά επειδή το μέγεθος του κινδύνου και το βάρος των όσων συνέβησαν δεν υπολείπεται καθόλου από το να θεωρείται κανείς νεκρός, και να έχει φτάσει στον ίδιο τον άδη, από όπου κανείς δεν θα μπορούσε να φύγει, ούτε θα μπορούσε ποτέ να επιστρέψει εκείνος που έχει εγκλωβιστεί έστω και μία φορά. Διότι νομίζω πως το να λέει ότι οι μοχλοί είναι αιώνια δεσμά δηλώνει αυτό ακριβώς, ότι δηλαδή είναι αδιάρρηκτοι και από κανέναν ποτέ δεν έχουν νικηθεί ή καταστραφεί. Ότι όμως δεν πέθανε, αλλά έζησε, όπως είπα, μέσα στο κήτος, και βρισκόταν μέσα σε αυτό χωρίς να πάθει τίποτα που να οδηγεί σε θάνατο ή φθορά, αποδεικνύεται εύκολα από το γεγονός ότι διατηρούσε την ελπίδα πως θα σωθεί και πάλι. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει: «Ας αναβεί από τη φθορά η ζωή μου, Κύριε ο Θεός μου».

Και βέβαια λέγει πολύ καθαρά: «Δεν απεστάλην παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ», και στους ίδιους τους αγίους μαθητές έδινε την εντολή: «Σε δρόμο εθνικών να μην πάτε, και σε πόλη Σαμαρειτών να μην εισέλθετε· αλλά πηγαίνετε μάλλον προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Αλλά βρέθηκε «στην καρδιά της γης τρεις ημέρες και τρεις νύχτες»· και ήρθε «στις πηγές της θάλασσας, και περπάτησε στα ίχνη της αβύσσου». Κατέβηκε δε σαν σε σχισμές βουνών, και κατήλθε στη γη, της οποίας οι μοχλοί ήταν αιώνιοι δεσμώτες. Έπειτα, αφού σκύλευσε τον άδη και κήρυξε στα πνεύματα που βρίσκονταν εκεί, και αφού άνοιξε τις ακλόνητες πύλες, αναστήθηκε ξανά. Διότι η ζωή του αναδύθηκε από τη φθορά, και εμφανίστηκε έτσι, πριν από όλους τους άλλους, στις γυναίκες που τον αναζητούσαν στον κήπο. Έπειτα, αφού τους είπε το «χαίρετε», τις πρόσταξε να αναγγείλουν στους αγίους μαθητές ότι θα προπορευθεί αυτών στη Γαλιλαία· τότε λοιπόν ο λόγος του απευθύνθηκε και προς τα έθνη μέσω των μακαρίων Αποστόλων· τότε κήρυξε σε όσους βρίσκονταν σε πλάνη σύμφωνα με το προηγούμενο κήρυγμα.

Τον τύπο αυτού του Σωτήρα μας εκπλήρωνε ο προφήτης Ιωνάς, όταν προσευχόταν από την κοιλιά του κήτους και έλεγε: «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου» και τα εξής, «από την κοιλιά του άδη». Και όμως βρισκόταν μέσα στο κήτος. Αλλά, αν και ήταν μέσα στο κήτος, λέει ότι βρίσκεται στον άδη. Διότι αποτελούσε προτύπωση του Χριστού, ο οποίος επρόκειτο να κατεβεί στον άδη. Και λίγο μετά λέει εκ μέρους του Χριστού, προφητεύοντας ολοκάθαρα: «Βυθίστηκε το κεφάλι μου σε σχισμές βουνών». Και όμως βρισκόταν στην κοιλιά του κήτους. Ποια βουνά λοιπόν σε περιέχουν; «Αλλά γνωρίζω», λέει, «ότι αποτελώ τον τύπο Εκείνου που πρόκειται να τοποθετηθεί στο λαξευμένο στην πέτρα μνήμα». Και ενώ βρισκόταν στη θάλασσα ο Ιωνάς, λέει: «Κατέβηκα στη γη», επειδή έφερε τον τύπο του Χριστού, ο οποίος κατέβηκε στην καρδιά της γης.

Από πού, λοιπόν, ενδυναμωνόταν ο Ισραήλ; Είναι φανερό πως μέσω του Μωυσή, του Ααρών και της Μαριάμ. Και οι άγιοι από πού στηρίζονταν περισσότερο; Βεβαίως, μέσω αυτών των τριών καθοδηγητών. Διότι έχει αναφερθεί ότι τρεις από αυτούς κοσμούσαν τους πάντες με τον λόγο της διδασκαλίας, δείχνοντας και σε αυτό το σημείο την καλοσύνη των Μαρτύρων: διότι και τις συμβουλές δέχονταν με προθυμία, και υποτάσσονταν ο ένας στον άλλον με αγάπη, και ήταν υπάκουοι σε κάθε αγαθό έργο. Λέει λοιπόν: γνωρίζετε, τους συμβούλευε ο Κυρίων λέγοντας, πώς υπερισχύσαμε των αντιπάλων και όσους επαναστάτησαν εναντίον μας τους σκοτώσαμε με το ξίφος, ενώ όσους συμφωνούσαν μαζί τους τους εκδιώξαμε. Αλλά δεν είναι αξιοθαύμαστο αυτό, το ότι δηλαδή συντρίψαμε τις επιθέσεις του αισθητού πολέμου· πολύ πιο θαυμαστό είναι το να νικήσουμε και τις ραδιουργίες αυτού του πειρασμού. Αυτή είναι πράγματι η αληθινή παλαίστρα· αυτή είναι ανδραγαθία και ισχυρή ανδρεία· αυτός είναι αγώνας ένδοξος και τρόπαιο φοβερό· αυτή είναι η νίκη και η δύναμη και το αιώνιο κλέος· αυτή είναι η πατρίδα και αυτός είναι ο στέφανος· αυτή είναι η δόξα και η τιμή και ο έπαινος προς τον Θεό. Ας πούμε λοιπόν, όπως πάντοτε και διαρκώς, προς τον Ελεήμονα: Θεέ μου, στο όνομά Σου σώσε μας· και αμέσως καταπέμπει τη βοήθειά Του και εδραιώνει δύναμη στις ψυχές μας. Διότι Αυτόν επικαλέστηκε και ο Δανιήλ μέσα στον λάκκο, και διέφυγε από τα στόματα των άγριων θηρίων· Αυτόν μνημόνευσε και ο Ιωνάς μέσα στο κήτος, και διασώθηκε η ζωή του από κάθε φθορά.

οη'. Κατάπιε το κήτος τον προφήτη Ιωνά, με προσταγή του Θεού, και φυλασσόταν στην κοιλιά του κήτους σαν σε κάποιο ταμείο· βυθίστηκε το κεφάλι του στις σχισμές των βουνών, και τον περικύκλωσε η έσχατη άβυσσος· κατέβηκε στη γη, της οποίας οι μοχλοί αποτελούν αιώνια δεσμά. Και εκεί προσευχόμενος φώναζε, λέγοντας τα εξής: Ας ανέβει από τη φθορά η ζωή μου, Κύριε ο Θεός μου. Έσκισε η προσευχή τον βυθό, διέτρησε τον αέρα, ανέβηκε στους ουρανούς και έφτασε στα αυτιά του Κυρίου. Ή μάλλον, ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος πληροί το σύμπαν, δεν βρισκόταν μακριά από τον γνήσιο δούλο του.

Και ο μεν προς τον Θεό έλεγε: Από τα έγκατα του άδη άκουσε την κραυγή μου, τη φωνή μου· ο δε άλλος: Εκ βαθέων έκραξα προς εσένα, Κύριε· Κύριε, εισάκουσε τη φωνή μου· και άλλος: Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε· και έτερος: Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβείμ, εμφανίσου· και άλλος: Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις· και έτερος: Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε· και άλλος: Λύτρωσε την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη· και έτερος: Κύριε, ανέβασε την ψυχή μου από τον άδη· και άλλος: Μην εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη· και έτερος: Ας αναβεί η ζωή μου από τη φθορά προς εσένα, Κύριε ο Θεός μου.

Εδώ δε ο πειράζων πειράζει την ίδια την ψυχή, όποια και αν ήταν αυτή, την οποία μνημόνευε και ο ίδιος λέγοντας: «Κανείς δεν παίρνει την ψυχή μου από εμένα· έχω εξουσία να την παραδώσω, και έχω εξουσία να την πάρω πάλι·» και πάλι: «Την ψυχή μου παραδίδω υπέρ των προβάτων μου·» και, «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί·» και, «Η ψυχή μου είναι περίλυπη έως θανάτου.» Γι' αυτό και τώρα λέει: «Διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου·» κατά δε τον Σύμμαχο: «Διότι επήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου.» Έπειτα προσθέτει: «Βυθίστηκα σε ιλύ βυθού, και δεν υπάρχει στήριγμα·» κατά δε τον Σύμμαχο μετέφρασε: «Βαπτίσθηκα σε απέραντες καταδύσεις, και δεν υπάρχει στήριγμα»· πολύ λογικά. Διότι εκεί όπου δεν υπήρχε στήριγμα για τους άλλους, επειδή όλοι όσοι κατέβαιναν εκεί έπεφταν σε ολίσθημα και παρασύρονταν από τα ρεύματα του θανάτου, εκεί ήλθα και εγώ, όταν κατήλθα στα βάθη της θάλασσας· ή, κατά τον Σύμμαχο, «Εισήλθα στα βάθη των υδάτων, και το ρεύμα με κατέκλυσε.» Και παρόμοια με αυτά έχει καταγραφεί να προσεύχεται και ο προφήτης Ιωνάς από την κοιλιά του κήτους. Λέει λοιπόν και αυτός: «Περιχύθηκε νερό γύρω μου έως την ψυχή μου· άβυσσος έσχατη με περικύκλωσε. Βυθίστηκε το κεφάλι μου σε σχισμές βουνών, κατέβηκα στη γη, της οποίας οι μοχλοί είναι αιώνια δεσμά.»

Προσευχή του Ιωνά <ενός από τους δώδεκα μικρούς προφήτες>. «Φώναξα»: Στον σταυρό, λέγοντας: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία. «Από την κοιλιά»: Κοιλιά του άδη ονομάζει τον σταυρό, επειδή κυοφόρησε τον κατά σάρκα θάνατο του Χριστού, για χάρη μας. «Απέρριψας»: Υπαινίσσεται τη δόλια σκέψη της ασταθούς συναγωγής. «Και ποταμοί»: Οι δοκιμασίες. «Όλα»: Τα ποικίλα και διάφορα πάθη. «Και εγώ είπα»: Όταν φώναξε ο Χριστός πάνω στον σταυρό: Ελωί, Ελωί. «Άραγε θα προσθέσω»: Ο προφήτης φωνάζει: άραγε θα αξιωθώ να δω ξανά τον ναό του Κυρίου; «Περικύκλωσε»: Δηλαδή δεν έφτασε μέχρι τη θεότητα, διότι τα πάθη αφορούσαν μόνο την ανθρώπινη φύση. «Άβυσσος»: Ο θάνατος, διότι με αυτόν αναμετρήθηκε τελικά για χάρη μας. «Βυθίστηκε το κεφάλι»: Στο σπήλαιο του τάφου. «Κατέβηκα»: <Στους τόπους του άδη>. «Και ας ανεβεί»: Προφανώς εννοεί την ανάσταση. «Όταν εξέλιπε»: Διότι όταν παρέδιδε το πνεύμα, φώναξε προς τον Πατέρα: Πατέρα, στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου. «Και ας έλθει»: Προφανώς στους ουρανούς. «Αυτοί που φυλάνε»: Οι γιοι των Ιουδαίων, διότι μάταια και με ψευδείς προφάσεις φρουρούσαν τον τάφο, με τη δικαιολογία ότι επρόκειτο να κλαπεί ο Ιησούς. «Το έλεός τους έχασαν»: Προφανώς της ανάστασης. «Εγώ όμως»: Είναι ολοφάνερο, εννοεί την μυστική θυσία. «Όσα ευχήθηκα»: Υποσχέθηκε στον Πατέρα να προσφέρει τη δική μας σωτηρία. Ωδή της Θεοτόκου <Μαρίας>.

Η προσευχή κατέστησε το κήτος οίκο για τον Ιωνά, επανέφερε τον Εζεκία από τις πύλες του θανάτου στη ζωή, και για τους τρεις παίδες μετέτρεψε τη φλόγα σε δροσερή αύρα. Εκείνος που, κατά τον καιρό της προσευχής, δεν είναι προσηλωμένος σε όσα ωφελούν την ψυχή, αλλά αξιώνει από τον Θεό να συναινέσει στις εμπαθείς κινήσεις του νου του, είναι αληθινά ανόητος, βαττολόγος, μωρολόγος και φλύαρος, και οτιδήποτε άλλο έχει παρόμοια σημασία. Από Εσένα προέρχεται η ζωή μου, από Εσένα ας προέλθει και η αφορμή για να ζω.

Διότι βλέπουμε τη φύση των ανθρώπων να φεύγει πάντοτε από την Ιόππη, δηλαδή από την έξη της αρετής και της γνώσης και από τη χάρη της σοφίας που βασίζεται σε αυτές, όπως ο Αδάμ από τον παράδεισο εξαιτίας της παρακοής, επειδή η διάνοιά της ρέπει σταθερά προς τα πονηρά, και να παρασύρεται με τη θέλησή της στη θάλασσα, εννοώ δηλαδή στην αλμύρα της αμαρτίας, όπως ακριβώς ο προπάτορας Αδάμ, όταν εξέπεσε από τον παράδεισο, κυλίστηκε σε τούτον τον κόσμο, και να υπηρετεί με επιμέλεια την άστατη πλάνη και σύγχυση των υλικών πραγμάτων, η οποία με ποικίλους τρόπους παρασύρει και παρασύρεται. Το κέρδος αυτής της πλάνης για όσους προσκολλώνται σε αυτήν είναι μόνο το να καταποντιστούν και να καταποθούν από το κήτος, και να τους περιχύσει το νερό έως την ψυχή, και να περικυκλωθούν από την έσχατη άβυσσο, και να βυθίσουν το κεφάλι τους σε σχισμές βουνών, και να κατέλθουν στη γη, της οποίας οι μοχλοί αποτελούν αιώνια δεσμά, επειδή αυτή προφανώς αποτελεί τον πυθμένα της έσχατης αβύσσου, τη γη την όντως σκοτεινή και ζοφερή, γη σκότους αιωνίου, στην οποία δεν υπάρχει φως ούτε μπορεί κανείς να δει ζωή θνητών, όπως κάπου λέει ο μέγας Ιώβ, ο οποίος αγωνίστηκε σκληρά σε μεγάλους άθλους υπέρ της αλήθειας.

Ο προφήτης, λοιπόν, υποδηλώνει τον Αδάμ, δηλαδή την κοινή φύση των ανθρώπων, προτυπώνοντας αυτά τα πράγματα μυστικά στον εαυτό του: τη φύση που γλίστρησε μακριά από τα θεία αγαθά, σαν να έφυγε από την Ιόππη, και κατήλθε στην ταλαιπωρία αυτού του βίου, που μοιάζει με θάλασσα, και καταποντίστηκε στο ασταθές και πολυτάραχο πέλαγος της εμπαθούς προσκόλλησης στα υλικά, και καταβροχθίστηκε από το κήτος, το νοητό και άπληστο θηρίο, τον διάβολο, και δέχτηκε το νερό των πονηρών πειρασμών που ξεχύθηκε από παντού μέχρι την ψυχή της, καθώς δηλαδή η ζωή της περισφίχτηκε από τους πειρασμούς και κυκλώθηκε από την έσχατη άβυσσο, δηλαδή ο νους δεσμεύτηκε από την απόλυτη άγνοια και ο λογισμός κατακλύστηκε από το μεγάλο βάρος της κακίας, και βύθισε το κεφάλι της στις σχισμές των ορέων, δηλαδή τον πρώτο λόγο της πίστης περί της μονάδος του Θεού, που είναι σαν κεφάλι όλου του σώματος των αρετών, η οποία εγκλωβίστηκε σαν σε κάποιες σκοτεινές σχισμές ορέων, δηλαδή στις διάνοιες των πονηρών δυνάμεων, και καταμερίστηκε σε πολλές δοξασίες και φαντασίες —διότι ο λόγος ονόμασε «σχισμές ορέων» τις πλανεμένες έννοιες των πνευμάτων της πονηρίας, τα οποία βρίσκονται κάπου στο βάθος της έσχατης αβύσσου της άγνοιας—, και κατήλθε στη γη, οι μοχλοί της οποίας είναι αιώνια δεσμά, δηλαδή κατήλθε σε μια έξη στερημένη από κάθε θεία αίσθηση και ζωτική κίνηση των αρετών, η οποία δεν έχει απολύτως καμία αίσθηση της αγαθότητας ούτε κίνηση νοερής έφεσης προς τον Θεό. Πάνω σε αυτήν την έξη έχει εγκατασταθεί, σαν άβυσσος, το ζόφος της άγνοιας και το ανεξιχνίαστο βάθος της κακίας, και έχουν ριζώσει τα όρη της πλάνης, εννοώ τα πνευματικά όντα της πονηρίας· στις σχισμές των οποίων, αφού πρώτα εισέδυσε η ανθρώπινη φύση, έγινε ύστερα βάση τους, εξαιτίας της χείριστης έξης της, επειδή ήταν δεκτική της δικής τους πλάνης και πονηρίας. Αυτή η έξη έχει, σαν αιώνιους μοχλούς, τις εσωτερικές εμπαθείς προσκολλήσεις στα υλικά πράγματα, οι οποίες δεν επιτρέπουν στη διάνοια, αφού απαλλαγεί από το σκοτάδι της άγνοιας, να δει το φως της αληθινής επίγνωσης. Αυτήν ακριβώς την έξη, όπως είπα λίγο πριν, υπαινισσόμενος ο μέγας Ιώβ έλεγε: «γη σκοτεινή και ζοφερή, γη αιώνιου σκότους»· σκοτεινή μεν, ως στερημένη από κάθε αληθινή γνώση και θεωρία, ζοφερή δε, ως στερημένη από κάθε αρετή και πράξη· στην οποία, λέει, δεν υπάρχει φως, δηλαδή φως γνώσης και αλήθειας, ούτε μπορεί να δει κανείς ζωή θνητών, εννοώντας προφανώς τη διαγωγή που ταιριάζει σε λογικά όντα.

Διότι έπρεπε, έπρεπε πράγματι να έλθει σε εκείνη τη γη το φως και η δύναμη του Θεού και Πατρός, όπου υπήρχε το σκότος και οι αιώνιοι μοχλοί, ώστε, διαλύοντας το σκότος της άγνοιας, εφόσον είναι το πατρικό φως, και συντρίβοντας τους μοχλούς της κακίας ως ενυπόστατη δύναμη του Θεού, να ελευθερώσει τη φύση που είχε δεινώς φυλακιστεί με αυτά από τον πονηρό, δωρίζοντάς της το άσβεστο φως της αληθινής γνώσης και την ακαθαίρετη δύναμη των αρετών.

Και το μεν ανώτερο σπεύδει προς τη δική του συγγένεια, ενώ η κατώτερη, όπως προείπα, επιμένει να ρέπει προς τα κάτω για τη δική της ικανοποίηση, και ποτέ δεν θέλει να μας επιτρέψει να ανασηκωθούμε από τα κατώτερα και να λάβουμε γνώση των ανώτερων, και να αντικρίσουμε το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας και της θείας μεταμορφώσεως. Και για τον λόγο αυτό είναι καλό να αναφωνούμε μαζί με τον προφήτη Ιωνά: «Ας αναβεί από τη φθορά η ζωή μου προς εσένα, Κύριε και Θεέ μου, και ας φθάσει η προσευχή μου σε εσένα, στον άγιο ναό σου», μήπως τυχόν, προσκολλημένος στα «μάταια και ψευδή» αυτού του βίου και της σάρκας, εγκαταλείψω εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό.