Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 3:10

Ο Μωυσής, λαμβάνοντας τη δεύτερη νομοθεσία, είχε ανάγκη και από δεύτερη νηστεία. Και οι Νινευίτες, εάν δεν νήστευαν μαζί τους και τα άλογα ζώα, δεν θα απέφευγαν την απειλή της καταστροφής. Μεγάλο αγαθό για τους ανθρώπους είναι η νηστεία, η οποία ανακάλεσε απόφαση του Θεού. Κηρύχθηκε στη Νινευή καταστροφή εντός τριών ημερών· και η επιστροφή προς τον Θεό νίκησε την καταστροφή· διότι η απειλή της καταστροφής άρθηκε εξαιτίας της επιστροφής.

Αυτό ακριβώς έπραξαν οι Νινευίτες, αποτρέποντας την οργή που επικρεμόταν εναντίον τους με τις μεταστροφές τους προς το καλύτερο· όμως διέταξαν, μαζί με τους ανθρώπους, να συμπάσχουν και τα κτήνη, στερούμενα τροφή και νερό, και εξαναγκασμένα, τρόπον τινά, να πενθούν. Και το πράγμα αυτό είναι υπερβολικό, όχι με την έννοια ότι συνέβη από αναγκαιότητα ή επειδή ο Θεός ζητούσε τον κόπο από τα κτήνη. Αλλά το σημείωσε και αυτό η Ιερή Γραφή, για να εμφανίσει, όπως είπα, την υπερβολή της μετάνοιας των Νινευιτών. Γνωρίζω, βέβαια, ότι μερικοί ντρέπονται για αυτό και λένε ότι ως κτήνη πρέπει να νοούνται οι πιο άλογοι από τους ανθρώπους. Και είναι αληθινός ο λόγος, και θα ήταν σωστός κατά περιπτώσεις, αν κατανοούνταν έτσι από κάποιους. Αλλά στο νόημα των προκειμένων ίσως θα ταίριαζε μάλλον εκείνο, εννοώ το ότι καταδεικνύεται η υπερβολή της μετάνοιας διά του ότι ορίζεται ο πόνος ακόμη και των ίδιων των κτηνών. «Και είδε ο Θεός τα έργα τους, ότι απομακρύνθηκαν από τις πονηρές οδούς τους· και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει, και δεν το έκανε.» Ταχύς στο έλεος είναι ο Δεσπότης και σώζει όσους μετανοούν. Τους απαλλάσσει αμέσως από τα παλαιά αμαρτήματα, και όταν σταματά η αμαρτία σε αυτούς, αποσύρει και ο ίδιος την οργή, και αλλάζει τη βουλή του προς το καλό. Και επειδή τους βλέπει να μεταστρέφονται προς το αγαθό, αλλάζει στάση προς την ημερότητα, ακυρώνει την καταστροφή και τους κρίνει άξιους φειδούς.

Αντιπαράθεσε λόγο με λόγο και ρήμα με ρήμα, και θα βρεις τα λόγια της μετάνοιας να ερμηνεύονται στον Χριστό. Εκείνος υποσχόταν να ανορθώσει, και αυτή απειλούσε να καταστρέψει, εάν δεν μετανοούσε. Δεν θα απειλούσε η μετάνοια, εάν δεν είχε θλιβεί η Νινευή· ούτε θα ανόρθωνε ο Χριστός την πόλη των αμαρτωλών, εάν δεν είχε μετανοήσει. Ο Χριστός ανασταίνει εναγκαλιζόμενος τη μετάνοια, και από τη δική Του ανάσταση αποδεικνύει ότι η μετάνοια καθίσταται για κάθε άνθρωπο η αιτία για την ανάσταση προς την ευσέβεια.

Πρώτος λοιπόν καταγράφεται ο Λάμεχ ότι απέφυγε την άνωθεν τιμωρία μέσω της μετάνοιας και της λύπης για τα αμαρτήματα. Έπειτα από αυτόν οι Νινευίτες, ολόκληρες πόλεις και πλήθος αναρίθμητο. Αυτοί μάλιστα όχι μόνο αμάρτησαν, αλλά και, αφού δέχτηκαν από τον Θεό την απόφαση της καταδίκης τους, βρήκαν το θάρρος να την ανατρέψουν μέσω της μετάνοιας και της λυπηρής κατάνυξης που ενυπάρχει σε αυτήν.

Ας θεραπεύσουμε την κακία μας, για να μην καταστραφούμε από την κακία. Ας μιμηθούμε όχι εκείνους που καταστράφηκαν στον κατακλυσμό, αλλά εκείνους στη Νινευή που διασώθηκαν με τη μετάνοια. Εκείνοι, αν και δεν είχαν από πολλά παραδείγματα τη δυνατότητα να κατανοήσουν τότε τη θεία φιλανθρωπία, ωστόσο αναβόησαν προς τον Θεό με θέρμη, και ο καθένας απομακρύνθηκε από τον πονηρό δρόμο του και από την αδικία που βρισκόταν στα χέρια του, λέγοντας: «Ποιος ξέρει, ίσως μετανοήσει ο Θεός και αποτρέψει την οργή του θυμού του, και δεν θα καταστραφούμε;». Εμείς γνωρίσαμε από πολλά άλλα, αλλά και από αυτούς τους ίδιους, ότι «είδε ο Θεός τα έργα τους, ότι δηλαδή μετανόησαν και επέστρεψαν, και μετανόησε και ο ίδιος για τα κακά που είχε πει να τους κάνει, και δεν τα έκανε». Αλλά εκεί βέβαια ο Ιωνάς ήταν αυτός που κήρυττε και απειλούσε, και το σημαντικότερο, ότι ούτε καν τους προσέλκυε σε μετάνοια, ούτε τους υποσχόταν τη θεία συμπάθεια ο Ιωνάς, ο οποίος κατέβηκε στην Ιόππη από την Ιουδαία, και από αυτήν στην τρικυμία της θάλασσας, όπου, αφού καταπόθηκε από το κήτος, ύστερα από τρεις ημέρες ξεβράστηκε στη Νινευή και κήρυττε.

Ποιος ασπάστηκε τη νηστεία και δεν δοξάστηκε; Ποιος την τήρησε και δεν μεγαλύνθηκε; Ποιος διαφύλαξε τους θεσμούς της και δεν μακαρίστηκε; Ποιος την απέκτησε και δεν νίκησε τους πειρασμούς; Ποιος άκουσε τις υποσχέσεις της και δεν τιμήθηκε, όχι μόνο από τους ανθρώπους, αλλά και διασώθηκε από την οργή και την αγανάκτηση του Θεού; Δεν οπλίστηκε με αυτήν ο Αχαάβ και σώθηκε από τη θεήλατη οργή, αυτός που είχε παραδοθεί ως βορά στα όρνεα και στα θηρία, και στου οποίου το αίμα, όπως αναφέρεται, θα λούζονταν οι πόρνες; Μέσω αυτής απαλλάχθηκε από τον θανάσιμο κίνδυνο, και η νηστεία αποδείχθηκε ισχυρότερη και από προφήτη; Δεν την τήρησαν οι Νινευίτες, άνθρωποι και κτήνη, και γλίτωσαν από την τριήμερη απειλή, καθιστώντας τον λόγο του προφήτη Ιωνά ανενεργό; Δεν την τήρησαν οι Προφήτες και έγιναν μέτοχοι θεωριών και οπτασιών του παντοκράτορα Θεού, και προείδαν και προφήτευσαν τα μέλλοντα σαν να ήταν παρόντα; Δεν οπλίστηκαν με αυτήν και οι Απόστολοι, και παντού σε ολόκληρη τη γη διέδραμε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους; Δεν την ενστερνίστηκαν και οι Μάρτυρες, και κατέρριψαν ναούς, βωμούς και τις κνίσες των ειδώλων, και δεν υπολόγισαν καθόλου τον θυμό των τυράννων;

Και ο μέγας Ηλίας επέδειξε νηστεία τόσων ημερών, και αφού διέφυγε την τυραννία του θανάτου και ανελήφθη με πύρινο άρμα σαν στον ουρανό, ούτε και μέχρι σήμερα έχει λάβει πείρα θανάτου. Και ο ανήρ των επιθυμιών, αφού επέδειξε νηστεία πολλών ημερών, αξιώθηκε με αυτόν τον τρόπο εκείνης της θαυμαστής οπτασίας· αυτός που και τον θυμό των λεόντων χαλιναγώγησε και τον μετέβαλε σε πραότητα προβάτων, χωρίς να αλλάξει τη φύση τους, αλλά, ενώ παρέμενε η θηριωδία, μετέβαλε τη διάθεσή τους. Αυτήν χρησιμοποιώντας και οι Νινευίτες, ανακάλεσαν την απόφαση του Δεσπότη, αφού υποχρέωσαν, μαζί με τους ανθρώπους, και το γένος των άλογων ζώων να επιδείξει αυτή τη νηστεία· και έτσι, αφού ο καθένας απομακρύνθηκε από τα πονηρά του έργα, προσέλκυσαν τη φιλανθρωπία του Δεσπότη των πάντων. Και γιατί περιστρέφομαι ακόμη γύρω από τους δούλους (διότι έχουμε να απαριθμήσουμε και πολλούς άλλους, που και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη διακρίθηκαν μέσω αυτής), ενώ πρέπει να έλθω στον κοινό Δεσπότη όλων μας; Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αφού και ο ίδιος επέδειξε νηστεία σαράντα ημερών, έτσι άρχισε την πάλη με τον διάβολο, δίνοντας σε όλους μας το υπόδειγμα, ώστε μέσω αυτής να εξοπλιζόμαστε και, αφού λάβουμε τη δύναμη που προέρχεται από αυτήν, να παρατασσόμαστε με αυτόν τον τρόπο στη μάχη εναντίον του.

Και βέβαια συνηθίζουμε κατά κάποιον τρόπο, όταν η τιμωρία πρόκειται να συμβεί στο μέλλον, να ραθυμούμε και να αναβάλλουμε· όταν όμως βρεθούμε κοντά σε όσα μπορούν να μας προκαλέσουν λύπη, τότε να συνετιζόμαστε και να επιδεικνύουμε μεγάλη αλλαγή· πράγμα που συνέβη ακριβώς και με τους Νινευίτες. Διότι, όταν άκουσαν ότι «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», όχι μόνο δεν απελπίστηκαν, αλλά αφυπνίστηκαν στο άκουσμα αυτού του λόγου, και απείχαν τόσο πολύ από τα κακά, και επέδειξαν τόσο ακριβή και ειλικρινή εξομολόγηση, ώστε επέκτειναν τα έργα της εξομολογήσεως μέχρι και στα άλογα ζώα· όχι βέβαια ότι εξομολογήθηκαν τα άλογα ζώα (διότι πώς ήταν δυνατόν, αφού στερούνται λογικής;), αλλά για να ελκύσουν μέσω αυτών τον αγαθό Δεσπότη, ώστε να δείξει τη φιλανθρωπία του απέναντί τους. Διότι, αφού κήρυξαν νηστεία, αναφέρει, οι αυλικοί του βασιλιά διέταξαν να μη λάβουν ούτε βοσκή ούτε νερό τα κτήνη, τα βόδια και όλα τα άλογα ζώα, αλλά τότε ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, έχοντας ντυθεί με σάκο, όπως και ο ίδιος ο βασιλιάς που καθόταν στον θρόνο, έκαναν μεγάλη και έντονη εξομολόγηση, και όλα αυτά χωρίς να γνωρίζουν ότι θα αποφύγουν την τιμωρία. Διότι έλεγαν: «Ποιος γνωρίζει, αν άραγε θα μετανοήσει ο Θεός για το κακό που είπε ότι θα μας κάνει;»

Δεν είχαν βεβαιότητα για την έκβαση της μετάνοιας, και όμως, σαν να επρόκειτο οπωσδήποτε να ζήσουν, φρόντιζαν για κάθε αγαθή πράξη. Ω, βάρβαροι φιλόσοφοι! Ω, απαίδευτοι σοφοί! Γνώρισαν χωρίς να διδαχθούν τα δέοντα, χωρίς νομοθέτη μεταρρυθμίστηκαν, χωρίς δασκάλους σωφρονίστηκαν, και από την έσχατη κακία ανήλθαν στην ουράνια πολιτεία. Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου. Μια βροχή απειλής, και οι Νινευίτες βλάστησαν πλήθος μυρίων αγαθών· αναχωνεύθηκαν σαν κάποιους παλαιούς ανδριάντες. Αναμορφώθηκαν εκ της μετάνοιας· από αμαρτωλοί έγιναν δίκαιοι, αξιαγάπητοι στους αγγέλους, ποθεινοί στον Θεό. Στερέωσαν την πόλη που σαλευόταν, την ανόρθωσαν ενώ έπεφτε, τη στήριξαν ενώ σειόταν. Μεταστράφηκαν, και δεν ανατράπηκαν· μεταβλήθηκαν, και δεν διαφθάρηκαν. Διότι είδε, λέει η Γραφή, ο Θεός τα έργα τους, ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές οδούς τους, και μετενόησε για το κακό, το οποίο είχε πει ότι θα τους κάνει. Ω, παράδοξα πράγματα! Ο δικαστής εκδίκασε ξανά τη δίκη, ακύρωσε τη θανατική ψήφο και επικύρωσε τη σωτήρια. Μετανόησαν οι Νινευίτες, και μετανόησε ο Θεός. Έσκισε η μετάνοια το πρόσταγμα της απώλειας. Διέρρηξαν εκείνοι την πονηρία, διέρρηξε ο Θεός την απόφαση. Ω, μετάνοια που τα πάντα δύνασαι!

Μην απορήσετε, λοιπόν, γιατί σας προέτρεψα να πράξετε μεγαλύτερα από τους Νινευίτες· ή μάλλον δεν κηρύττω τώρα μόνο νηστεία, αλλά υποδεικνύω το φάρμακο εκείνο, το οποίο ανόρθωσε και την πόλη εκείνη ενώ κατέρρεε. Ποιο είναι, λοιπόν, αυτό; «Είδε ο Κύριος», λέγει, «ότι καθένας απομακρύνθηκε από τις πονηρές του οδούς, και μετανόησε για το κακό που είχε πει ότι θα τους επιφέρει». Αυτό ας πράξουμε και εμείς και εσείς· ας απομακρυνθούμε από τον έρωτα των χρημάτων και της δόξας, παρακαλώντας τον Θεό να τείνει το χέρι Του και να ανορθώσει τα πεσμένα μέλη.

«Είδε», λέει, «ο Θεός ότι ο καθένας απομακρύνθηκε από τον πονηρό του δρόμο, και μετανόησε για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει». Δεν είπε ότι «είδε νηστεία και σάκο και στάχτη». Και αυτά τα λέω, όχι για να καταργήσω τη νηστεία —μη γένοιτο!— αλλά για να σας προτρέψω να κάνετε αυτό που είναι ανώτερο από τη νηστεία: να απέχετε από κάθε κακία. Αμάρτησε και ο Δαβίδ· ας δούμε λοιπόν πώς μετανόησε κι αυτός. Τρεις ημέρες κάθισε πάνω σε στάχτη. Αλλά εκείνος δεν το έκανε αυτό για την αμαρτία του, παρά για το παιδί του, όντας ακόμη μεθυσμένος από το πάθος. Την αμαρτία όμως την εξάλειψε με άλλον τρόπο: με ταπεινοφροσύνη, με συντριβή καρδιάς, με κατάνυξη ψυχής, με το να μην περιπέσει πλέον στα ίδια σφάλματα, με το να τη θυμάται συνεχώς, με το να υπομένει με ευχαριστία όλα όσα του συνέβαιναν, με το να δείχνει επιείκεια σε όσους τον έθλιβαν, με το να μην εκδικείται αυτούς που τον επιβουλεύονταν, αλλά και να εμποδίζει όσους ήθελαν να το πράξουν.

Διότι μην κοιτάζεις ότι ο χρόνος είναι βραχύς, αλλά αναλογίσου εκείνο, ότι ο Δεσπότης είναι φιλάνθρωπος· επειδή και οι Νινευίτες μέσα σε τρεις ημέρες απέκρουσαν τόσο μεγάλη οργή, και σε τίποτα δεν τους εμπόδισε η στενότητα του χρόνου, αλλά υπερίσχυσε η προθυμία της ψυχής, η οποία, με την αρωγή της φιλανθρωπίας του Δεσπότη, στάθηκε ικανή να τα κατορθώσει όλα.

Διότι πολλές γυναίκες διέσωσαν πολλούς από τον θάνατο και από κινδύνους: όπως η Σάρρα διέσωσε τον Αβραάμ από τα χέρια του Αβιμέλεχ, επινοώντας το τέχνασμα ότι είναι αδελφός της· όπως η Ρεβέκκα τον υιό της Ιακώβ από τα χέρια του αδελφού του Ησαύ, συμβουλεύοντάς του τη φυγή· όπως η Ραχήλ διέσωσε τον πατέρα της από την ειδωλολατρία, κλέβοντας τα άψυχα είδωλα, διότι δεν τα έκλεψε για κανέναν άλλο λόγο παρά για να γλιτώσει τον πατέρα της από την ειδωλολατρία· όπως η Ραάβ η πόρνη διέσωσε τους κατασκόπους από τα χέρια των αλλοφύλων, κατακρύβοντάς τους μέσα στη λινοκαλάμη· όπως η Μελχόλ τον Δαβίδ από τα χέρια του Σαούλ, αποκαλύπτοντάς του το μυστικό σχέδιο· όπως η Αβιγαία διέσωσε τον Νάβαλ από τον θάνατο, πέφτοντας ικετευτικά στα πόδια του Δαβίδ· όπως η μητέρα του Μωυσή το νήπιο από τα χέρια του Φαραώ, τοποθετώντας το μέσα στο καλάθι· όπως η Μάρθα και η Μαρία τον αδελφό τους Λάζαρο από τον άδη, κλαίγοντας μπροστά στον Κύριο· όπως οι χήρες διέσωσαν την Ταβιθά από τον θάνατο, παρακαλώντας θερμά τον Πέτρο· όπως η πίστη διέσωσε την αιμορροούσα και η νηστεία τους Νινευίτες.

Ή αγνοείς ότι με την αμετρία του κορεσμού τρέφεις και παχαίνεις για τον εαυτό σου τον βασανιστικό σκώληκα; Διότι ποιος, ζώντας με άφθονη τροφή και συνεχή τρυφή, αξιώθηκε να δεχθεί κάποια μετοχή πνευματικού χαρίσματος; Ο Μωυσής, όταν λάμβανε τη δεύτερη νομοθεσία, χρειάστηκε και δεύτερη νηστεία. Οι Νινευίτες, αν δεν νήστευαν μαζί τους και τα άλογα ζώα, δεν θα είχαν αποφύγει την απειλή της καταστροφής. Ποιών τα σώματα έπεσαν νεκρά στην έρημο; Δεν ήταν εκείνων που επιθυμούσαν την κρεοφαγία; Εκείνοι, όσο μεν αρκούνταν στο μάννα και στο νερό που έβγαινε από τον βράχο, νικούσαν τους Αιγυπτίους, διέβαιναν μέσα από τη θάλασσα, και δεν υπήρχε άρρωστος στις φυλές τους· όταν όμως θυμήθηκαν τα κρέατα και τους λέβητες, και επέστρεψαν νοερά στην Αίγυπτο με τις επιθυμίες τους, δεν αντίκρισαν τη γη της επαγγελίας. Δεν σε φοβίζει αυτό το παράδειγμα; Δεν φρίττεις με τη λαιμαργία, μήπως τυχόν και σε αποκλείσει από τα αγαθά που ελπίζεις; Αλλά ούτε και ο σοφός Δανιήλ θα έβλεπε τις οπτασίες, αν η νηστεία δεν είχε καταστήσει πιο διαυγή την ψυχή του. Διότι από την παχιά τροφή αναπέμπονται αιθαλώδεις αναθυμιάσεις, οι οποίες, δίκην πυκνού νέφους, ανακόπτουν τις ελλάμψεις που έρχονται στον νου από το Άγιο Πνεύμα.

Δεν μπορεί να πει κανείς κάτι άλλο, παρά μόνο η μεταβολή ολόκληρου του βίου. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα ίδια τα προφητικά λόγια. Διότι εκείνος που μίλησε για την οργή του Θεού και για τη δική τους νηστεία, αυτός ο ίδιος, αναφέροντας τη συμφιλίωση και διδάσκοντας την αιτία της συμφιλίωσης, λέγει περίπου τα εξής: «Και είδε τα έργα τους ο Θεός». Ποια έργα; Ότι νήστεψαν; Ότι φόρεσαν σάκο; Τίποτε από αυτά, αλλά αφού τα αποσιώπησε όλα αυτά, πρόσθεσε: «Ότι ο καθένας αποστράφηκε από τις πονηρές του οδούς, και μετενόησε ο Κύριος για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει». Βλέπεις ότι δεν τους άρπαξε από τον κίνδυνο η νηστεία, αλλά η μεταβολή του βίου κατέστησε τον Θεό ίλεω και ευμενή προς τους βαρβάρους;

«Ποιος γνωρίζει εάν θα μετανοήσει ο Θεός για το κακό που είπε ότι θα μας κάνει;» Ποιος γνωρίζει; Δεν γνωρίζουν την έκβαση του ζητήματος, και όμως δεν παραμελούν τη μετάνοια· δεν γνωρίζουν τον τρόπο της φιλανθρωπίας του Θεού, και μεταστρέφονται παρότι το αποτέλεσμα είναι άδηλο. Διότι ούτε είχαν δει κάποιους άλλους Νινευίτες να έχουν μετανοήσει και να έχουν σωθεί, ούτε διάβασαν προφήτες, ούτε άκουσαν πατριάρχες, δεν απόλαυσαν καμία συμβουλή, δεν δέχθηκαν καμία παραίνεση, ούτε είχαν πείσει τους εαυτούς τους ότι οπωσδήποτε θα εξιλεώσουν τον Θεό με τη μετάνοιά τους· διότι ούτε η απειλή άφηνε τέτοιο περιθώριο, αλλά αμφέβαλλαν και δεν ήταν βέβαιοι περί αυτού, και όμως μετανόησαν με κάθε ακρίβεια. Ποια δικαιολογία, λοιπόν, θα υπάρχει για εμάς, όταν εκείνοι, αν και δεν είχαν το περιθώριο να τρέφουν θάρρος για την τελική έκβαση, φαίνεται να επέδειξαν τόσο μεγάλη μεταστροφή, ενώ εσύ, που έχεις τη δυνατότητα να θαρρείς για τη φιλανθρωπία του Θεού και έχεις λάβει πολλές φορές πολλά εχέγγυα της πρόνοιάς Του, που έχεις ακούσει προφήτες και αποστόλους, και έχεις διδαχθεί από τα ίδια τα γεγονότα, δεν φιλοτιμείσαι ούτε καν να φθάσεις στο ίδιο μέτρο αρετής με εκείνους; Μεγάλη, βεβαίως, είναι η αρετή αυτών των ανθρώπων, αλλά πολύ μεγαλύτερη είναι η φιλανθρωπία του Θεού, και αυτήν μπορεί κανείς να τη διαπιστώσει από το ίδιο το μέγεθος της απειλής. Διότι, για τον λόγο αυτόν ακριβώς, δεν προσέθεσε στην απόφασή Του τη φράση: «Εάν όμως μετανοήσετε».

Ο λαός όμως των Νινευιτών, αν και ήταν βάρβαρος και αλλόφυλος, χωρίς να έχει καμία συμμετοχή σε όλα αυτά, ούτε σε μικρό ούτε σε μεγάλο, ούτε σε λόγια ούτε σε θαύματα, ούτε σε έργα ούτε σε διδασκαλίες, όταν είδαν έναν άνθρωπο να έχει διασωθεί από ναυάγιο, ο οποίος ποτέ πρωτύτερα δεν είχε συναναστραφεί μαζί τους, αλλά τότε για πρώτη φορά τον αντίκρισαν να εισέρχεται και να λέει: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», σε τέτοιο βαθμό από αυτά τα λιτά λόγια μεταστράφηκαν και έγιναν καλύτεροι και, αποβάλλοντας την προηγούμενη κακία, πορεύθηκαν προς την αρετή δια της μετανοίας, ώστε να ανακαλέσουν την απόφαση του Θεού και να στήσουν όρθια την πόλη που κλονιζόταν και να αποκρούσουν τη θεήλατη οργή και να απαλλαγούν από κάθε κακία. «Διότι είδε ο Θεός», λέει, «ότι απομακρύνθηκε ο καθένας από τον πονηρό του δρόμο». Πώς απομακρύνθηκε; Πες μου· μολονότι ήταν μεγάλη η κακία τους, ανείπωτη η πονηρία, δυσθεράπευτα τα τραύματα. Και υποδηλώνοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Ανέβηκε η κακία τους έως τον ουρανό», καταδεικνύοντας με την απόσταση του τόπου το μέγεθος της κακίας τους.

Αλλ' όμως, αυτή την τόσο μεγάλη πονηρία, η οποία είχε κορυφωθεί και υψωθεί τόσο πολύ ώστε να φθάσει μέχρι και τον ουρανό, μέσα σε τρεις ημέρες, σε μια σύντομη χρονική στιγμή, εξαιτίας λίγων λόγων που άκουσαν από έναν άνθρωπο, άγνωστο, ξένο, ο οποίος είχε ναυαγήσει, έτσι την κατέλυσαν, έτσι την αφάνισαν, έτσι την εξάλειψαν, ώστε να αξιωθούν της εξής μαρτυρίας: «Είδε ο Θεός ότι απομακρύνθηκε ο καθένας από την πονηρή του οδό και μεταμελήθηκε για το κακό που είχε πει ο Θεός ότι θα τους προκαλούσε».

Διότι δεν υπήρχε πλέον καμία υλική βαρύτητα στο σώμα, εφόσον η νηστεία το είχε καταστήσει πνευματικό. Παρομοίως και οι Νινευίτες, αφού νήστευσαν, απέκρουσαν τον θάνατο· διότι, αφού προσκαρτέρησαν εντατικά στη νηστεία επί τρεις ημέρες και μετέτρεψαν μέσα σε λίγες ημέρες την αιώνια καταδίκη τους, άφησαν αιώνιο έπαινο στον κόσμο. Βλέπετε, αγαπητοί, πόσο μεγάλη ισχύ έχει η νηστεία, όταν επιτελείται μαζί με προσευχή και καλά έργα. Διότι η νηστεία και η δέηση διασώζουν από τον θάνατο· η δικαιοσύνη, όμως, είναι ανώτερη και από τα δύο. Η νηστεία είναι και αναίρεση του θανάτου και απολύτρωση από την οργή· η νηστεία είναι κάθαρση της διανοίας, σύντροφος της εγκράτειας, γυμναστήριο της ευσέβειας, ζυγός της δικαιοσύνης. Γνωρίζει η νηστεία να καθιστά πλούσιο τον φτωχό· διότι δεν του επιτρέπει να δαπανά άσκοπα, προσφέροντάς του την αυτάρκεια του μέτρου· γνωρίζει να καθιστά και τον πλούσιο καλό οικονόμο των δικών του χρημάτων, μη επιτρέποντάς του να τα κατασπαταλά αδίστακτα· γνωρίζει η νηστεία να συγκρατεί και την ορμή της νεότητας. Διδάσκει να βάζουμε χαλινό στις τροφές, μας περιβάλλει με εγκράτεια, και μας καθοδηγεί σοφά προς την ευσέβεια και τη σωφροσύνη. Γνωρίζει να κάνει και τους πρεσβυτέρους πιο σοφούς, και να διαφυλάττει καθαρό το μάτι της διανοίας. Η νηστεία διατηρεί και το σώμα πιο υγιές· διότι, καθώς δεν βαρύνεται από τα φαγητά, δεν συσσωρεύει την ύλη των ασθενειών, αλλά, επειδή ξαλαφρώνει από τις τροφές, γίνεται εύρωστο για να υποδεχθεί τα πνευματικά χαρίσματα.

Οι Νινευίτες, όταν άκουσαν τον προφήτη να διατείνεται και να απειλεί σαφώς ότι: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», ούτε και τότε απελπίστηκαν, αλλά, μολονότι δεν είχαν την πεποίθηση ότι θα πείσουν τον Θεό, και μάλλον είχαν λόγο να υποπτεύονται το αντίθετο από τον χρησμό —διότι αυτό που ειπώθηκε δεν διατυπώθηκε με κάποιον όρο, αλλά αποτελούσε απόλυτη απόφαση— εντούτοις επέδειξαν μετάνοια λέγοντας: «Ποιος γνωρίζει εάν θα μετανοήσει και θα παρακληθεί ο Θεός και θα αποτρέψει την οργή του θυμού του, ώστε να μην καταστραφούμε;». Έπειτα προσθέτει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους, ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές οδούς τους, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει να τους κάνει, και δεν το έκανε». Εάν λοιπόν άνθρωποι βάρβαροι και αμαθείς μπόρεσαν να κατανοήσουν ένα τέτοιο πράγμα, πολύ περισσότερο οφείλουμε να το πράττουμε εμείς, που έχουμε διδαχθεί τα θεία δόγματα και έχουμε δει τεράστιο πλήθος τέτοιων παραδειγμάτων, τόσο σε λόγια όσο και σε έργα· «Διότι δεν είναι, λέγει, οι βουλές μου όπως οι δικές σας βουλές, ούτε οι οδοί μου όπως οι δικές σας οδοί· αλλά όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχουν τα διανοήματά μου από τις δικές σας διάνοιες, και οι βουλές μου από τις δικές σας βουλές».

Διότι, αφού νήστεψε σαράντα ημέρες, κατέπαυσε την οργή εναντίον του λαού. Οι Νινευίτες, αφού νήστεψαν για τρεις ημέρες, διέσωσαν την πολυάνθρωπη πόλη. Η νηστεία είναι μίμηση των αγγέλων. Η νηστεία ανέβασε τους ανθρώπους στους ουρανούς, και τους προετοίμασε να πολιτεύονται μαζί με τους αγγέλους, και τους δώρισε την ανάπαυση μαζί με τους μάρτυρες.

Γι' αυτό τον λόγο, μυστικά το Άγιο Πνεύμα του απέδωσε μια τέτοια προσηγορία, η οποία δύναται μέσω της διαφορετικής της ερμηνείας να υποδείξει τη διάθεση όλων εκείνων που προτυπώνονται σε αυτόν. Όταν, λοιπόν, μέσω αυτού ελέγχει τυπικά εκ των προτέρων την παραφροσύνη των Ιουδαίων, που λυπούνται για τη σωτηρία των εθνών και συγχέονται από το παράδοξο της κλήσης, που απελπίζονται και με τρόπο βλάσφημο, αντίθετα προς τη θεία βούληση, προτιμούν τον θάνατο από τη ζωή εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε, ερμηνεύεται ως 〈οδύνη τους〉. Στηλιτεύοντας αυτήν, η Γραφή λέει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους», μιλώντας προφανώς για τους Νινευίτες, «ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές τους οδούς, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει, και δεν το έκανε». «Και λυπήθηκε ο Ιωνάς με λύπη μεγάλη και συγχύστηκε και είπε: Τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι καλό για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και πάλι: «Και πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός ένα πρωινό σκουλήκι την επόμενη ημέρα, και χτύπησε την κολοκυθιά και αυτή ξεράθηκε· και συνέβη, μόλις ανέτειλε ο ήλιος, να προστάξει ο Κύριος έναν άνεμο καύσωνα που κατέκαιγε, και χτύπησε ο ήλιος το κεφάλι του Ιωνά· και λιποθύμησε και απελπίστηκε για την ψυχή του και είπε: Καλό ήταν για μένα να πεθάνω παρά να ζω».

Έσωσας τους Νινευίτες, φιλάνθρωπε Κύριε, που παλαιότερα μετανόησαν με κλαυθμό και νηστεία, ως εύσπλαχνος· σπλαχνίσου και εμάς με το έλεός σου, που αδυνατούμε δι' έργων να σε ομολογήσουμε. Εσύ που παρέμεινες άφθαρτη μετά τον τόκο, πανάμωμε, σε παρακαλούμε, αγνή, λύτρωσε από τη φθορά τους δούλους σου, οι οποίοι με πίστη ψάλλουν με ομόνοια ψυχής: Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο.