Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 3:5

Επομένως, είναι λογικό να επικυρώνουμε την αλήθεια με τις φωνές των αγίων, διότι ουδόλως πρόκειται να πουν ψέματα, εφόσον έχουν πλουτίσει με το Πνεύμα της αλήθειας. <Και πίστεψαν οι άνδρες της Νινευή στον Θεό, και κήρυξαν νηστεία, και ντύθηκαν με σάκους από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερο από αυτούς.> Ο λόγος είναι εμφατικός, διότι λέει ότι πίστεψαν αυτοί από τη Νινευή, δηλαδή αυτοί από μια πόλη που πάντοτε κατακρινόταν για κάθε άτοπη πράξη, στην οποία υπήρχε ένα τεράστιο και αναρίθμητο πλήθος ειδώλων, καθώς και αμέτρητοι ειδωλολατρικοί ναοί, και όπου ασχολούνταν με ζήλο με τα απόρρητα. Διότι οι μαγείες και οι ψευδομαντείες ήταν αυτά που τιμούσαν, και θεωρούνταν υπερβολικά σοφός εκείνος που έστρεφε με περιέργεια το βλέμμα του στα άστρα, και έφτανε στο αποκορύφωμα της δόξας εκείνος που ήταν επιρρεπής σε οποιαδήποτε άτοπη πράξη. Αλλά πίστεψαν στον Θεό από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερο, δηλαδή οι επιφανείς και οι άσημοι, οι ένδοξοι και οι καταφρονημένοι, και αυτοί που ξεχείλιζαν από τις απολαύσεις του πλούτου, και εκείνοι που λύγιζαν κάτω από το βάρος της φτώχειας· και μία ήταν η επιδίωξη όλων: το να υπακούσουν στα λόγια του Προφήτη. Μεγάλο είναι το θαύμα, και πάρα πολύς ο έπαινος για εκείνους που πίστεψαν. Διότι ακολούθησαν αμέσως και χωρίς αναβολή εκείνον που τους καλούσε πλέον προς το καλύτερο, και υπέταξαν με πραότητα τον αυχένα τους στα θεία κηρύγματα, και μάλιστα ενώ τους καλούσε σε μετάνοια ένας αλλοεθνής και μόνος άνδρας, και όχι κάποιος γνωστός από παλιά.

Αντιπαράθεσε λόγο με λόγο και ρήμα με ρήμα, και θα βρεις τα λόγια της μετάνοιας να ερμηνεύονται στον Χριστό. Εκείνος υποσχόταν να ανορθώσει, και αυτή απειλούσε να καταστρέψει, εάν δεν μετανοούσε. Δεν θα απειλούσε η μετάνοια, εάν δεν είχε θλιβεί η Νινευή· ούτε θα ανόρθωνε ο Χριστός την πόλη των αμαρτωλών, εάν δεν είχε μετανοήσει. Ο Χριστός ανασταίνει εναγκαλιζόμενος τη μετάνοια, και από τη δική Του ανάσταση αποδεικνύει ότι η μετάνοια καθίσταται για κάθε άνθρωπο η αιτία για την ανάσταση προς την ευσέβεια.

Πρώτος λοιπόν καταγράφεται ο Λάμεχ ότι απέφυγε την άνωθεν τιμωρία μέσω της μετάνοιας και της λύπης για τα αμαρτήματα. Έπειτα από αυτόν οι Νινευίτες, ολόκληρες πόλεις και πλήθος αναρίθμητο. Αυτοί μάλιστα όχι μόνο αμάρτησαν, αλλά και, αφού δέχτηκαν από τον Θεό την απόφαση της καταδίκης τους, βρήκαν το θάρρος να την ανατρέψουν μέσω της μετάνοιας και της λυπηρής κατάνυξης που ενυπάρχει σε αυτήν.

Διότι άκουσαν τον Ιωνά και πίστεψαν σε αυτόν που διαλαλούσε τη θεία απόφαση, «ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί»· και αφού άκουσαν και πίστεψαν, δεν έριξαν τους εαυτούς τους στο πονηρό βάραθρο της απελπισίας, ούτε έβαλαν τον λίθο της πώρωσης στις καρδιές τους· αλλά λέγοντας στον εαυτό τους και αναμεταξύ τους, «ποιος ξέρει, μήπως ο Κύριος αλλάξει γνώμη και μας σπλαχνιστεί και δεν χαθούμε;», αποστράφηκε ο καθένας τον πονηρό του δρόμο και την αδικία που βρισκόταν στα χέρια του, και κηρύσσουν νηστεία και ντύνονται με σάκους, από τον μικρό μέχρι τον μεγάλο εξ αυτών, ώστε και ο βασιλιάς καθόταν μαζί τους μετανοώντας πάνω σε σάκο και στάχτη, και τα νήπια να μη θηλάζουν, διότι οι μητέρες, όπως φαίνεται, από το σφοδρό πένθος ξέχασαν και τα βρέφη που θήλαζαν, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός, «ξέχασα να φάω τον άρτο μου από τη φωνή του στεναγμού μου», και τα κτήνη να μη βόσκουν, διότι και αυτά, καθώς φαίνεται, οι βουκόλοι και οι ποιμένες τα άφησαν κλεισμένα στα μαντριά και τους στάβλους, όντας οι ίδιοι δεσμευμένοι από τη σφοδρή κατάνυξη.

Ποιος ασπάστηκε τη νηστεία και δεν δοξάστηκε; Ποιος την τήρησε και δεν μεγαλύνθηκε; Ποιος διαφύλαξε τους θεσμούς της και δεν μακαρίστηκε; Ποιος την απέκτησε και δεν νίκησε τους πειρασμούς; Ποιος άκουσε τις υποσχέσεις της και δεν τιμήθηκε, όχι μόνο από τους ανθρώπους, αλλά και διασώθηκε από την οργή και την αγανάκτηση του Θεού; Δεν οπλίστηκε με αυτήν ο Αχαάβ και σώθηκε από τη θεήλατη οργή, αυτός που είχε παραδοθεί ως βορά στα όρνεα και στα θηρία, και στου οποίου το αίμα, όπως αναφέρεται, θα λούζονταν οι πόρνες; Μέσω αυτής απαλλάχθηκε από τον θανάσιμο κίνδυνο, και η νηστεία αποδείχθηκε ισχυρότερη και από προφήτη; Δεν την τήρησαν οι Νινευίτες, άνθρωποι και κτήνη, και γλίτωσαν από την τριήμερη απειλή, καθιστώντας τον λόγο του προφήτη Ιωνά ανενεργό; Δεν την τήρησαν οι Προφήτες και έγιναν μέτοχοι θεωριών και οπτασιών του παντοκράτορα Θεού, και προείδαν και προφήτευσαν τα μέλλοντα σαν να ήταν παρόντα; Δεν οπλίστηκαν με αυτήν και οι Απόστολοι, και παντού σε ολόκληρη τη γη διέδραμε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους; Δεν την ενστερνίστηκαν και οι Μάρτυρες, και κατέρριψαν ναούς, βωμούς και τις κνίσες των ειδώλων, και δεν υπολόγισαν καθόλου τον θυμό των τυράννων;

Και ο μέγας Ηλίας επέδειξε νηστεία τόσων ημερών, και αφού διέφυγε την τυραννία του θανάτου και ανελήφθη με πύρινο άρμα σαν στον ουρανό, ούτε και μέχρι σήμερα έχει λάβει πείρα θανάτου. Και ο ανήρ των επιθυμιών, αφού επέδειξε νηστεία πολλών ημερών, αξιώθηκε με αυτόν τον τρόπο εκείνης της θαυμαστής οπτασίας· αυτός που και τον θυμό των λεόντων χαλιναγώγησε και τον μετέβαλε σε πραότητα προβάτων, χωρίς να αλλάξει τη φύση τους, αλλά, ενώ παρέμενε η θηριωδία, μετέβαλε τη διάθεσή τους. Αυτήν χρησιμοποιώντας και οι Νινευίτες, ανακάλεσαν την απόφαση του Δεσπότη, αφού υποχρέωσαν, μαζί με τους ανθρώπους, και το γένος των άλογων ζώων να επιδείξει αυτή τη νηστεία· και έτσι, αφού ο καθένας απομακρύνθηκε από τα πονηρά του έργα, προσέλκυσαν τη φιλανθρωπία του Δεσπότη των πάντων. Και γιατί περιστρέφομαι ακόμη γύρω από τους δούλους (διότι έχουμε να απαριθμήσουμε και πολλούς άλλους, που και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη διακρίθηκαν μέσω αυτής), ενώ πρέπει να έλθω στον κοινό Δεσπότη όλων μας; Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αφού και ο ίδιος επέδειξε νηστεία σαράντα ημερών, έτσι άρχισε την πάλη με τον διάβολο, δίνοντας σε όλους μας το υπόδειγμα, ώστε μέσω αυτής να εξοπλιζόμαστε και, αφού λάβουμε τη δύναμη που προέρχεται από αυτήν, να παρατασσόμαστε με αυτόν τον τρόπο στη μάχη εναντίον του.

Είδαμε καταδικασμένους, μετά την απόφαση, να αγωνίζονται ενώπιον του δικαστή και να ακυρώνουν την απόφαση. Είδαμε τον Θεό να ψεύδεται από φιλανθρωπία. Ακούσαμε προηγουμένως πώς ο μεν προφήτης κήρυττε, η δε πόλη αναστατωνόταν, και ότι, όπως ακριβώς ένας σφοδρός άνεμος ταράζει το πέλαγος, έτσι, όταν η φωνή του Ιωνά έπεσε στον λαό των Νινευιτών, γέμισε τα πάντα με σύγχυση και τρικυμία. Ακούσαμε πώς η πόλη, θεωρώντας αξιόπιστο το κήρυγμα, δεν έπεσε σε απόγνωση, αλλά έσπευσε σε μετάνοια· και ότι, μολονότι δεν είχε καμία βεβαιότητα για τη σωτηρία της, επιχειρούσε να εξευμενίσει και να συμφιλιώσει τον Θεό. Ποια ήταν όμως τα όσα έπραξαν για να επιτύχουν αυτήν τη συμφιλίωση; Έχουν ειπωθεί βέβαια εν μέρει· πρέπει όμως να σας εκθέσω ολόκληρη την αφήγηση. Διότι κήρυξαν νηστεία και ντύθηκαν με σάκο από τον μικρότερο μέχρι τον μεγαλύτερό τους.

Μη αντέχοντας την ανάγκη που τους βαραίνει. Αναλογιζόμενοι λοιπόν όλα αυτά, ας σταματήσουν να εξαπατούν και τον εαυτό τους και τους άλλους όσοι λένε αυτά τα πράγματα· διότι και για τα λόγια τους αυτά θα λογοδοτήσουν, εφόσον διασύρουν εκείνες τις φοβερές προειδοποιήσεις και αποθαρρύνουν πολλούς από όσους πραγματικά επιθυμούν να επιδείξουν ζήλο, μη μιμούμενοι ούτε καν τους βαρβάρους Νινευίτες. Διότι εκείνοι, αν και ήταν εντελώς αδαείς, όταν άκουσαν ότι η πόλη θα καταστραφεί, όχι μόνο δεν έδειξαν απιστία, αλλά και στέναξαν και ντύθηκαν με σάκο και συγκλονίστηκαν, και δεν σταμάτησαν να κάνουν τα πάντα, μέχρι να κατευνάσουν την οργή. Εσύ όμως, που έχεις αποκτήσει τόση πείρα από τέτοια γεγονότα, με τα λόγια σου απαξιώνεις τα όσα έχουν λεχθεί;

Διότι μην κοιτάζεις ότι ο χρόνος είναι βραχύς, αλλά αναλογίσου εκείνο, ότι ο Δεσπότης είναι φιλάνθρωπος· επειδή και οι Νινευίτες μέσα σε τρεις ημέρες απέκρουσαν τόσο μεγάλη οργή, και σε τίποτα δεν τους εμπόδισε η στενότητα του χρόνου, αλλά υπερίσχυσε η προθυμία της ψυχής, η οποία, με την αρωγή της φιλανθρωπίας του Δεσπότη, στάθηκε ικανή να τα κατορθώσει όλα.

Διότι πολλές γυναίκες διέσωσαν πολλούς από τον θάνατο και από κινδύνους: όπως η Σάρρα διέσωσε τον Αβραάμ από τα χέρια του Αβιμέλεχ, επινοώντας το τέχνασμα ότι είναι αδελφός της· όπως η Ρεβέκκα τον υιό της Ιακώβ από τα χέρια του αδελφού του Ησαύ, συμβουλεύοντάς του τη φυγή· όπως η Ραχήλ διέσωσε τον πατέρα της από την ειδωλολατρία, κλέβοντας τα άψυχα είδωλα, διότι δεν τα έκλεψε για κανέναν άλλο λόγο παρά για να γλιτώσει τον πατέρα της από την ειδωλολατρία· όπως η Ραάβ η πόρνη διέσωσε τους κατασκόπους από τα χέρια των αλλοφύλων, κατακρύβοντάς τους μέσα στη λινοκαλάμη· όπως η Μελχόλ τον Δαβίδ από τα χέρια του Σαούλ, αποκαλύπτοντάς του το μυστικό σχέδιο· όπως η Αβιγαία διέσωσε τον Νάβαλ από τον θάνατο, πέφτοντας ικετευτικά στα πόδια του Δαβίδ· όπως η μητέρα του Μωυσή το νήπιο από τα χέρια του Φαραώ, τοποθετώντας το μέσα στο καλάθι· όπως η Μάρθα και η Μαρία τον αδελφό τους Λάζαρο από τον άδη, κλαίγοντας μπροστά στον Κύριο· όπως οι χήρες διέσωσαν την Ταβιθά από τον θάνατο, παρακαλώντας θερμά τον Πέτρο· όπως η πίστη διέσωσε την αιμορροούσα και η νηστεία τους Νινευίτες.

Και τι έπραξαν οι Νινευίτες; Ήλθε σε αυτούς ο προφήτης, ανέγνωσε την απόφαση σαν βασιλική επιστολή που επέβαλλε τιμωρία, και φώναζε λέγοντας: «Ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί». Τα άκουσαν αυτά εκείνοι και δεν δυσπίστησαν, ούτε τα περιφρόνησαν, αλλά αμέσως όλοι έσπευσαν στη νηστεία, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, και ούτε η φύση των άλογων ζώων έμεινε αμέτοχη από αυτήν τη λειτουργία· παντού σάκκος, παντού στάχτη, παντού θρήνος και οιμωγές. Διότι και αυτός ακόμη που φορούσε το διάδημα, αφού κατέβηκε από τον βασιλικό θρόνο, έστρωσε κάτω σάκκο και πασπαλίστηκε με στάχτη· και μπορούσε κανείς να δει ένα θέαμα φοβερό και παράδοξο, την πορφύρα να υποσκελίζεται από τον σάκκο.

Διότι δεν υπήρχε πλέον καμία υλική βαρύτητα στο σώμα, εφόσον η νηστεία το είχε καταστήσει πνευματικό. Παρομοίως και οι Νινευίτες, αφού νήστευσαν, απέκρουσαν τον θάνατο· διότι, αφού προσκαρτέρησαν εντατικά στη νηστεία επί τρεις ημέρες και μετέτρεψαν μέσα σε λίγες ημέρες την αιώνια καταδίκη τους, άφησαν αιώνιο έπαινο στον κόσμο. Βλέπετε, αγαπητοί, πόσο μεγάλη ισχύ έχει η νηστεία, όταν επιτελείται μαζί με προσευχή και καλά έργα. Διότι η νηστεία και η δέηση διασώζουν από τον θάνατο· η δικαιοσύνη, όμως, είναι ανώτερη και από τα δύο. Η νηστεία είναι και αναίρεση του θανάτου και απολύτρωση από την οργή· η νηστεία είναι κάθαρση της διανοίας, σύντροφος της εγκράτειας, γυμναστήριο της ευσέβειας, ζυγός της δικαιοσύνης. Γνωρίζει η νηστεία να καθιστά πλούσιο τον φτωχό· διότι δεν του επιτρέπει να δαπανά άσκοπα, προσφέροντάς του την αυτάρκεια του μέτρου· γνωρίζει να καθιστά και τον πλούσιο καλό οικονόμο των δικών του χρημάτων, μη επιτρέποντάς του να τα κατασπαταλά αδίστακτα· γνωρίζει η νηστεία να συγκρατεί και την ορμή της νεότητας. Διδάσκει να βάζουμε χαλινό στις τροφές, μας περιβάλλει με εγκράτεια, και μας καθοδηγεί σοφά προς την ευσέβεια και τη σωφροσύνη. Γνωρίζει να κάνει και τους πρεσβυτέρους πιο σοφούς, και να διαφυλάττει καθαρό το μάτι της διανοίας. Η νηστεία διατηρεί και το σώμα πιο υγιές· διότι, καθώς δεν βαρύνεται από τα φαγητά, δεν συσσωρεύει την ύλη των ασθενειών, αλλά, επειδή ξαλαφρώνει από τις τροφές, γίνεται εύρωστο για να υποδεχθεί τα πνευματικά χαρίσματα.

Διότι, αφού νήστεψε σαράντα ημέρες, κατέπαυσε την οργή εναντίον του λαού. Οι Νινευίτες, αφού νήστεψαν για τρεις ημέρες, διέσωσαν την πολυάνθρωπη πόλη. Η νηστεία είναι μίμηση των αγγέλων. Η νηστεία ανέβασε τους ανθρώπους στους ουρανούς, και τους προετοίμασε να πολιτεύονται μαζί με τους αγγέλους, και τους δώρισε την ανάπαυση μαζί με τους μάρτυρες.

Διότι ο λόγος της χάριτος, φτάνοντας στην ανθρώπινη φύση, δηλαδή στην Εκκλησία των εθνών, μέσα από πολλούς πειρασμούς – όπως ακριβώς ο Ιωνάς που έφτασε στη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, περνώντας μέσα από πολλές θλίψεις – έπεισε τον κυρίαρχο νόμο της φύσης να σηκωθεί από τον θρόνο του, δηλαδή από την προηγούμενη έξη προς το κακό που συνδέεται με τις αισθήσεις, και να βγάλει τη στολή του, εννοώ να αποβάλει την αλαζονεία της κοσμικής δόξας στα ήθη, και να ντυθεί με σάκο, δηλαδή με το πένθος και την επίπονη και σκληρή αγωγή της κακοπάθειας που ταιριάζει στον κατά Θεόν βίο, και να καθίσει πάνω σε στάχτη· στάχτη είναι η πτωχεία του πνεύματος, πάνω στην οποία κάθεται ο καθένας που διδάσκεται να ζει με ευσέβεια και έχει τη μάστιγα της συνείδησης να τον χτυπά για τα σφάλματά του. Και ο λόγος της χάριτος που κηρύττεται δεν πείθει μόνο τον βασιλιά να πιστέψει στον Θεό, αλλά και τους άνδρες, δηλαδή τους ανθρώπους που συγκροτούν τη φύση, πείθοντάς τους να ομολογούν ότι υπάρχει ένας Θεός, ο Ποιητής και Κριτής των πάντων, και να το κηρύττουν με πίστη, προετοιμάζοντας δηλαδή την τέλεια αποχή από τα προηγούμενα πονηρά έργα, και να ντυθούν με σάκους από τον μικρότερο μέχρι τον μεγαλύτερο μεταξύ τους, δηλαδή να ακολουθήσουν με προθυμία την άσκηση που νεκρώνει τα πάθη· μικρούς δε και μεγάλους εδώ, σύμφωνα με την αναγωγική ερμηνεία, θεωρώ ότι ονομάζει αυτούς που ελέγχθηκαν από τον Λόγο να βρίσκονται σε μικρότερη ή μεγαλύτερη κακία.

«Και πίστεψαν οι άνδρες της Νινευή», λέει, «στον Θεό, και κήρυξαν νηστεία και ντύθηκαν με σάκους από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους. Και έφτασε η είδηση στον βασιλιά της Νινευή, ο οποίος σηκώθηκε από τον θρόνο του, έβγαλε από πάνω του τη στολή του, ντύθηκε με σάκο και κάθισε πάνω σε στάχτη. Και διακηρύχθηκε και αναγγέλθηκε στη Νινευή εκ μέρους του βασιλιά και των μεγιστάνων του τα εξής: οι άνθρωποι και τα κτήνη, τα βόδια και τα πρόβατα να μη γευτούν τίποτα, ούτε να βοσκήσουν, και νερό να μην πιουν». Βασιλιάς της φύσης, όπως ανέφερα, είναι ο νόμος της φύσης· άρχοντές του δε τυγχάνουν το λογικό, το θυμικό και το επιθυμητικό. Άνθρωποι αυτής της πόλης, δηλαδή της φύσης, σύμφωνα με μία προσέγγιση, είναι εκείνοι που σφάλλουν ως προς το λογικό και κατέχουν εσφαλμένη γνώση για τον Θεό και τα θεία· κτήνη δε είναι εκείνοι που αμαρτάνουν ως προς το επιθυμητικό και σηκώνουν το φορτίο της ηδονής μέσω των σωματικών παθών· βόδια είναι εκείνοι που αναλώνουν κάθε κίνηση του θυμικού τους για την απόκτηση των γήινων αγαθών· διότι λένε πως το αίμα του βοδιού, όταν πίνεται, επιφέρει αμέσως τον θάνατο σε αυτόν που το πίνει, και το αίμα αποτελεί ολοφάνερα σύμβολο του θυμού. Πρόβατα, εξάλλου, λένε ότι είναι, τα οποία μάλιστα είναι κατακριτέα, εκείνοι που ανόητα και ακολουθώντας μόνο τις αισθήσεις, βόσκουν προς δημιουργία πάθους, σαν να ήταν χορτάρι, τη θεωρία των ορατών πραγμάτων.

Έσωσας τους Νινευίτες, φιλάνθρωπε Κύριε, που παλαιότερα μετανόησαν με κλαυθμό και νηστεία, ως εύσπλαχνος· σπλαχνίσου και εμάς με το έλεός σου, που αδυνατούμε δι' έργων να σε ομολογήσουμε. Εσύ που παρέμεινες άφθαρτη μετά τον τόκο, πανάμωμε, σε παρακαλούμε, αγνή, λύτρωσε από τη φθορά τους δούλους σου, οι οποίοι με πίστη ψάλλουν με ομόνοια ψυχής: Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο.