Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:10

Ο θρήνος του βέβαια δεν έγινε μάταια, αλλά οι βαρείς του στεναγμοί προσέλκυσαν το έλεος, και ανέκτησε τόσο την εξουσία της βασιλικής αυθεντίας όσο και την παρρησία της ικεσίας προς τον Θεό. Ομοίως και εκείνος στον οποίο έλαχε να βασιλεύει στη Νινευή, εξαιτίας του πλήθους των αμαρτιών οδηγούνταν προς τον όλεθρο μαζί με τους υπηκόους του, και ο έλεγχος της αμαρτίας διακήρυττε ότι σε λίγο πλησιάζει η προθεσμία της τιμωρίας. Επειδή όμως, κακουχώντας συνετά τους εαυτούς τους, απέφυγαν τη δοκιμασία της συμφοράς, ο προφήτης των συμφορών λυπήθηκε που δεν επαληθεύτηκε, και δυσφόρησε έντονα με το έλεος του Θεού. Ο Θεός όμως, που παντού και με λόγια και με πράξεις μάς φανερώνει πόση ευμένεια τρέφει για τους ανθρώπους, κάνει να φυτρώσει μια κολοκυθιά πάνω από το κεφάλι του προφήτη, ως σκέπη από την ενοχλητική ακτίνα του ήλιου, και ενώ εκείνος κοιμόταν υπό τη σκιά της, την ξεραίνει ξαφνικά. Έπειτα, καθώς εκείνος όταν ξύπνησε δυσφόρησε για το συμβάν, τον ελέγχει και τον μέμφεται: Εάν αυτός λοιπόν περίλυπος γίνεται με τόσο πάθος για ένα μαραμένο φυτό, ο Θεός δεν θα λύγιζε από ευσπλαχνία για μια τόσο μεγάλη πόλη που έφτασε κοντά στον κίνδυνο;

Εκείνος δε το ομολογεί, και το γεγονός αυτό πλέον αποτέλεσε τον τρόπο απολογίας για τον φιλάνθρωπο Θεό. <Και είπε ο Κύριος: Εσύ λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κόπιασες, ούτε την ανέθρεψας, η οποία μέσα σε μια νύχτα γεννήθηκε και μέσα σε μια νύχτα χάθηκε· εγώ δε δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από δώδεκα μυριάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν ξεχώρισαν το δεξί τους από το αριστερό τους, καθώς και πολλά κτήνη;> Ω της ασύγκριτης και υπερβαίνουσας τον νου καλοσύνης. Ποιος λόγος θα μας ήταν αρκετός για υμνολογία; Ή τι είδους στόμα ανοίγοντας θα αναπέμψουμε ευχαριστήριες ωδές στον φιλεύσπλαχνο και αγαθό; Διότι απομακρύνει από εμάς τις ανομίες μας, και όπως ο πατέρας σπλαχνίζεται τους γιους, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος αυτούς που τον φοβούνται, διότι αυτός γνωρίζει πώς είμαστε πλασμένοι. Δες λοιπόν πώς αποδεικνύει τον Ιωνά ότι λυπάται σε ακατάλληλο χρόνο, και για πράγματα για τα οποία δεν ήταν εύλογο, καίτοι έπρεπε ιεροπρεπώς να επιδοκιμάζει και να υμνεί τον Δεσπότη ως αγαθό. Διότι αν εσύ, λέει, στενοχωρήθηκες, ή μάλλον οδηγήθηκες σε έσχατη λύπη, επειδή σου μαράθηκε το φυτό της κολοκυθιάς, το οποίο φύτρωσε μέσα σε μια νύχτα και χάθηκε με τον ίδιο τρόπο, πώς θα μπορούσα εγώ να αδιαφορήσω για μια πολυάνθρωπη πόλη, στην οποία υπάρχουν περισσότεροι από δώδεκα μυριάδες άνθρωποι, οι οποίοι λόγω του χρόνου και της ηλικίας τους δεν έχουν τη δυνατότητα να διακρίνουν ποιο είναι γι' αυτούς το δεξί και ποιο το αριστερό;

Και αποκρίθηκε αμέσως το Πανάγιο Πνεύμα από το στόμα του, ώστε να τον καταδικάσει η ίδια του η γλώσσα· και ευθύς τον πολέμησε, και το στόμα του τον έλεγχε, δικαιώνοντας τον Θεό· διότι άκουσε το πλήθος της πόλης, από το στόμα του Ιωνά, πώς ο Θεός, υπερασπιζόμενος την πόλη, του έλεγε: Εσύ, λέει, λυπήθηκες για την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψας, η οποία φύτρωσε την αυγή και με τον ίδιο τρόπο ξηράνθηκε. Πόσο μάλλον εγώ θα σπλαγχνιστώ την πόλη μου; Σου δίνω τώρα ως τύπο για τη ζωή κάθε πόλης την κολοκυθιά που ξηράνθηκε. Η κολοκυθιά ας γίνει τώρα δάσκαλός σου, και μάθε από αυτήν σύνεση και σοφία, κατανοώντας σε μια ταπεινή κολοκυθιά πόσο μεγάλο είναι το πλήθος των οικτιρμών του Θεού. Εσύ λυπάσαι την κολοκυθιά, και εγώ την πόλη. Ζητάς μια ελεεινή καλύβα, και ξεριζώνεις την πόλη. Πού είναι, Ιωνά, η δίκαιη κρίση σου; Γιατί προτιμάς την κολοκυθιά από την πόλη; Σε μια ταπεινή κολοκυθιά δείχνεις ευσπλαχνία, Ιωνά, και στην πόλη πολλή σκληρότητα.

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Μάλλον δε, όπως, λέει, ο ζωγράφος χωρίς να αφαιρεί τίποτα από τα έμβια όντα μεταφέρει με τη γραφίδα στον πίνακα όλες τις μορφές τους ζωγραφίζοντάς τες, έτσι και ο Υιός με τη δική του δύναμη μεταφέρει από τον Πατέρα στην ύλη τα πατρικά χαρακτηριστικά. Επομένως, όλα τα εδώ είναι πατρικά και τίποτα. Διότι, εάν κάτι, λέει, από τα εδώ κατορθώσει να κατανοήσει ότι είναι πατρικό χαρακτηριστικό, μεταφερμένο από άνω εδώ και σωματοποιημένο, όπως ακριβώς το λευκό σημάδι δημιουργήθηκε από τη ράβδο, είναι απολύτως ομοούσιο με τον Πατέρα που είναι στους ουρανούς, και ανέρχεται εκεί. Εάν όμως δεν τύχει αυτής της διδασκαλίας ούτε επιγνώσει την ανάγκη της γενέσεως, όπως το έκτρωμα «γεννιέται μέσα στη νύχτα και μέσα στη νύχτα θα χαθεί».

«Εγώ, όμως, δεν γνώριζα λιγότερο από τους ίδιους τους αδικουμένους τις ταλαιπωρίες». Ό,τι μισείς, μην το κάνεις σε άλλον. Ό,τι θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, αυτό να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή πολλές φορές αδικούμε τους άλλους, και παρόλο που ο Θεός μας προτρέπει με χίλιους τρόπους δεν καταφέρνει τίποτα, μας υποβάλλει στη δοκιμασία των ίδιων των καταστάσεων, ώστε μέσα από αυτά που παθαίνουμε να μαθαίνουμε και να διδασκόμαστε πόσο φοβερό είναι το κακό. Λέγεται ότι αυτό συνέβη και στην περίπτωση του Ηλία, και ότι γι' αυτό τον άφησε μέσα στην πείνα. Το ίδιο έγινε και με τον Ιωνά· γι' αυτό και παρεμβαίνει προς αυτόν πλέον την κατάλληλη στιγμή λέγοντας: εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά, εγώ όμως δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη μου πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από εκατόν είκοσι χιλιάδες άνθρωποι; Το ίδιο συνέβη και με τον Ιερεμία· «διότι, γιατί», λέει, «τους κατέστρεψε ο Θεός;» Και τότε τους καταριέται. Μου φαίνεται, μάλιστα, ότι διηγείται το πάθος μετριάζοντας τον έπαινο για τον εαυτό του, με το να λέει ότι «δεν έκανα τίποτε το σπουδαίο με το να μην μοιχεύσω και να μην διαπράξω μια τόσο μεγάλη ανομία. Διότι», προσθέτει, «ξεριζώνει το σπίτι, όπου κι αν εισέλθει».

Αλλά ας μη ρίχνουμε τα άγια στους σκύλους. Ας αποβληθούν από τον κατάλογό μας οι άπιστοι Ιουδαίοι. Έπειτα, ενώ η κολοκυθιά τού προσέφερε σκιά, ο Θεός πρόσταξε πάλι ένα σκουλήκι το πρωί, το οποίο χτύπησε την κολοκυθιά, και εκείνη αμέσως ξεράθηκε. Δες, Ιουδαίε, και μην απιστείς, όταν ο Θεός κατεργάζεται κάτι το μέγιστο. Μέσα σε μία νύχτα δημιουργήθηκε, και μέσα σε μία νύχτα καταστράφηκε. Έπειτα, όταν ξεράθηκε η κολοκυθιά, ο Ιωνάς δυσανασχετούσε και οδυρόταν, και η ψυχή του παρέλυε από απελπισία, καθώς λυπόταν για την κολοκυθιά, και έλεγε: «Είναι καλύτερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Σε αυτόν προσήλθε ο πάνσοφος Θεός και τον παρηγόρησε λέγοντας: «Στενοχωρήθηκες εσύ τόσο πολύ για την κολοκυθιά;» Και ο Ιωνάς είπε: «Στενοχωρήθηκα πάρα πολύ, μέχρι θανάτου». Και πάλι του είπε ο Θεός: «Εσύ λυπήθηκες για την κολοκυθιά, για την οποία δεν κόπιασες ούτε την ανέθρεψες, η οποία μέσα σε μία νύχτα γεννήθηκε και μέσα σε μία νύχτα χάθηκε· εγώ, λοιπόν, δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, οι οποίοι δεν γνωρίζουν, λόγω του πλήθους των κατοίκων, να ξεχωρίσουν το δεξί από το αριστερό, καθώς και τόσα πολλά κτήνη;» Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Εγώ, λέει, είμαι φιλάνθρωπος, και δεν επιθυμώ να καταστρέψω τα έργα των χεριών μου, τα οποία δημιούργησα με αγάπη. Γι' αυτόν τον λόγο απείλησα με καταστροφή και θάνατο, όχι επειδή ήθελα να θανατώσω, αλλά για να παρακινήσω σε μετάνοια.

Άκουσε και τον ίδιο τον Θεό να λέει ότι κάμπτεται, όταν το πλήθος Τον παρακαλεί με καλή προαίρεση. Διότι, απολογούμενος προς τον Ιωνά μέσω του φυτού της κολοκυθιάς, λέει: «Εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψες· εγώ όμως δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων;» Δεν προβάλλεται απλώς το πλήθος, αλλά για να μάθεις ότι η προσευχή που γίνεται με ομοφωνία έχει μεγάλη δύναμη. Αυτό επιθυμώ να σας το καταστήσω φανερό και μέσα από μια ανθρώπινη ιστορία.

Με τον Δαβίδ έρχεται σε κρίση μέσω του προφήτη, και στον Ιωνά, που αρνήθηκε να κηρύξει στους Νινευίτες, απολογείται μέσω της κολοκυθιάς: «Αν εσύ λυπήθηκες την κολοκυθιά, εγώ δεν θα λυπηθώ τη Νινευή;» Και θα βρεις τις Γραφές γεμάτες από πολλά τέτοια παραδείγματα.

Διότι δεν είπε: «Εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά», και εσιώπησε, αλλά πρόσθεσε: «Για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψας». Επειδή, δηλαδή, οι γεωργοί αγαπούν περισσότερο εκείνα από τα φυτά για τα οποία κατέβαλαν πολύ κόπο, θέλοντας να δείξει ότι με αυτό το είδος της στοργής αγαπά και Εκείνος τους ανθρώπους, πρόσθεσε τούτο: «Εάν, λοιπόν, εσύ προσκολλήθηκες τόσο πολύ σε ένα ξένο έργο, λέγει, πολύ περισσότερο εγώ στο δικό μου, του οποίου είμαι και δημιουργός». Έπειτα, ελαφρύνει κατά τι και την κατηγορία εναντίον τους, λέγοντας ότι: «Δεν γνώριζαν το δεξί ή το αριστερό», αποφαίνοντας ότι αυτοί είχαν αμαρτήσει περισσότερο από αφέλεια παρά από κακία, πράγμα το οποίο απέδειξε άλλωστε και το αποτέλεσμα της μετάνοιάς τους.

Αλλά και όταν ο Ιωνάς δυσανασχέτησε επειδή δεν καταστράφηκε η πόλη την τρίτη ημέρα, όπως είχε κηρύξει, [ο Θεός] μέσω της οικονομίας Του έκανε να αναβλαστήσει γι' αυτόν από τη γη μια κολοκυθιά, κάτω από την οποία καθόταν και σκιαζόταν από τον καύσωνα (η κολοκυθιά δε αυτή βλάστησε αιφνιδίως, χωρίς ο Ιωνάς ούτε να την έχει φυτέψει ούτε να την έχει ποτίσει, αλλά ξαφνικά αναπτύχθηκε για να του προσφέρει σκιά), και στη συνέχεια την ξέρανε, πράγμα για το οποίο λυπήθηκε ο Ιωνάς. Τότε τον έλεγξε επειδή άδικα στενοχωριόταν για τη μη καταστροφή της πόλης των Νινευιτών, λέγοντας: «Εσύ σπλαχνίστηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασας ούτε την ανέθρεψες, η οποία γεννήθηκε μέσα σε μια νύχτα και χάθηκε μέσα σε μια νύχτα· και εγώ δεν θα σπλαχνιστώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από εκατόν είκοσι χιλιάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν να διακρίνουν το δεξί από το αριστερό τους χέρι, καθώς και πολλά κτήνη;»

Λένε δε ότι αυτός ονομάζεται και Ευροκλύδωνας και Τυφωνικός· το μεν πρώτο, επειδή προκαλεί ταραχή πανταχόθεν στη γη και στη θάλασσα, το δε δεύτερο επειδή δημιουργεί αυχμηρό σκοτάδι, πράγμα το οποίο αποδεικνύεται ότι κάνει η αλαζονεία (ο τύφος). Διότι επιφέρει μεγάλη ταραχή στην ψυχή και γεμίζει τη διάνοια με το σκοτάδι της άγνοιας. Αυτόν τον καύσωνα της αλαζονείας τον ήγειρε ο Θεός μετά την ύβρη εναντίον του Χριστού, δηλαδή παραχώρησε να έλθει στους Ιουδαίους, οι οποίοι είχαν ήδη αποκτήσει την αντίστοιχη προς αυτόν διάθεση, ώστε να γίνει σε όλους ολοφάνερη η προαίρεσή τους απέναντι στον Θεό και στους ανθρώπους. Εξαιτίας αυτού, καταπιεσμένοι από τον ζόφο της άγνοιας, απώθησαν εκούσια τους εαυτούς τους στη μερίδα που αντιτίθεται στον Θεό, μη έχοντας απολύτως τίποτε άλλο, παρά να καταπονούνται και να δυσφορούν τόσο για τη σωτηρία μέσω της πίστεως και τη δόξα των εθνών, όσο και για την κατάργηση των δικών τους σαρκικών νομικών διατάξεων, λέγοντας ακόμη και τώρα: «Κύριε, πάρε τις ψυχές μας από εμάς, διότι είναι καλύτερο για εμάς να πεθάνουμε παρά να ζούμε εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε», εννοώντας τη λατρεία που γινόταν υπό τις σκιές του νόμου και η οποία καταργήθηκε, αυτήν που μέσα στη νύχτα και φύτρωσε και μαράθηκε, καθώς, όντας περιορισμένη μόνο στα αινίγματα και τους τύπους των συμβόλων, δεν διέθετε κανέναν νοητό φωτισμό ικανό να λαμπρύνει τη διάνοια της ψυχής.

Ο δε Πλάστης λέει προς τον όσιο: «Εάν λυπήθηκες υπερβολικά για κάτι για το οποίο δεν κοπίασες, εάν το άνθος σε έθλιψε, πόσο μάλλον ο άνθρωπος; Εάν μικροψύχησες επειδή ξεράθηκε το χόρτο, να μην σπλαγχνιστώ εγώ μια τέτοια πόλη, η οποία είναι γεμάτη, αριθμώντας δώδεκα μυριάδες ανθρώπους;»