Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:11

Ο θρήνος του βέβαια δεν έγινε μάταια, αλλά οι βαρείς του στεναγμοί προσέλκυσαν το έλεος, και ανέκτησε τόσο την εξουσία της βασιλικής αυθεντίας όσο και την παρρησία της ικεσίας προς τον Θεό. Ομοίως και εκείνος στον οποίο έλαχε να βασιλεύει στη Νινευή, εξαιτίας του πλήθους των αμαρτιών οδηγούνταν προς τον όλεθρο μαζί με τους υπηκόους του, και ο έλεγχος της αμαρτίας διακήρυττε ότι σε λίγο πλησιάζει η προθεσμία της τιμωρίας. Επειδή όμως, κακουχώντας συνετά τους εαυτούς τους, απέφυγαν τη δοκιμασία της συμφοράς, ο προφήτης των συμφορών λυπήθηκε που δεν επαληθεύτηκε, και δυσφόρησε έντονα με το έλεος του Θεού. Ο Θεός όμως, που παντού και με λόγια και με πράξεις μάς φανερώνει πόση ευμένεια τρέφει για τους ανθρώπους, κάνει να φυτρώσει μια κολοκυθιά πάνω από το κεφάλι του προφήτη, ως σκέπη από την ενοχλητική ακτίνα του ήλιου, και ενώ εκείνος κοιμόταν υπό τη σκιά της, την ξεραίνει ξαφνικά. Έπειτα, καθώς εκείνος όταν ξύπνησε δυσφόρησε για το συμβάν, τον ελέγχει και τον μέμφεται: Εάν αυτός λοιπόν περίλυπος γίνεται με τόσο πάθος για ένα μαραμένο φυτό, ο Θεός δεν θα λύγιζε από ευσπλαχνία για μια τόσο μεγάλη πόλη που έφτασε κοντά στον κίνδυνο;

Εκείνος δε το ομολογεί, και το γεγονός αυτό πλέον αποτέλεσε τον τρόπο απολογίας για τον φιλάνθρωπο Θεό. <Και είπε ο Κύριος: Εσύ λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κόπιασες, ούτε την ανέθρεψας, η οποία μέσα σε μια νύχτα γεννήθηκε και μέσα σε μια νύχτα χάθηκε· εγώ δε δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από δώδεκα μυριάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν ξεχώρισαν το δεξί τους από το αριστερό τους, καθώς και πολλά κτήνη;> Ω της ασύγκριτης και υπερβαίνουσας τον νου καλοσύνης. Ποιος λόγος θα μας ήταν αρκετός για υμνολογία; Ή τι είδους στόμα ανοίγοντας θα αναπέμψουμε ευχαριστήριες ωδές στον φιλεύσπλαχνο και αγαθό; Διότι απομακρύνει από εμάς τις ανομίες μας, και όπως ο πατέρας σπλαχνίζεται τους γιους, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος αυτούς που τον φοβούνται, διότι αυτός γνωρίζει πώς είμαστε πλασμένοι. Δες λοιπόν πώς αποδεικνύει τον Ιωνά ότι λυπάται σε ακατάλληλο χρόνο, και για πράγματα για τα οποία δεν ήταν εύλογο, καίτοι έπρεπε ιεροπρεπώς να επιδοκιμάζει και να υμνεί τον Δεσπότη ως αγαθό. Διότι αν εσύ, λέει, στενοχωρήθηκες, ή μάλλον οδηγήθηκες σε έσχατη λύπη, επειδή σου μαράθηκε το φυτό της κολοκυθιάς, το οποίο φύτρωσε μέσα σε μια νύχτα και χάθηκε με τον ίδιο τρόπο, πώς θα μπορούσα εγώ να αδιαφορήσω για μια πολυάνθρωπη πόλη, στην οποία υπάρχουν περισσότεροι από δώδεκα μυριάδες άνθρωποι, οι οποίοι λόγω του χρόνου και της ηλικίας τους δεν έχουν τη δυνατότητα να διακρίνουν ποιο είναι γι' αυτούς το δεξί και ποιο το αριστερό;

Διότι σε εκείνα που είναι ακόμη νήπια αυτά είναι κατά κάποιον τρόπο αδιάκριτα, και σε αυτά ήταν φυσικό να χαρίσει τη φιλανθρωπία Του πριν από όλους τους άλλους, εφόσον δεν είχαν αμαρτήσει καθόλου. Διότι εκείνο που δεν γνωρίζει ακόμη ούτε τα ίδια του τα χέρια, σε ποια παραπτώματα θα μπορούσε να είναι ένοχο; Και αν κάνει λόγο και για τα κτήνη και τα κρίνει άξια ευσπλαχνίας, και αυτό το κάνει από αγαθότητα. Διότι, αν «ο δίκαιος σπλαγχνίζεται τις ψυχές των κτηνών του» και αυτό είναι προς έπαινό του, τι το παράδοξο υπάρχει αν και ο ίδιος ο Δημιουργός των πάντων επιδεικνύει ευσπλαχνία και οικτιρμούς και σε αυτά;

Διότι είπε κάπου και προς τον θεσπέσιο Ιωνά: «Εσύ λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κακοπάθησες ούτε κοπίασας, η οποία μέσα σε μια νύχτα χάθηκε· εγώ δεν θα σπλαχνιστώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, οι οποίοι δεν γνωρίζουν το δεξί τους ή το αριστερό τους, καθώς και πολλά κτήνη;» Θαυμάζεται δε και μέσω της λύρας του ψαλμωδού, ως εκείνος που κάνει να βλαστήσει χόρτο για τα κτήνη και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων.

Και αποκρίθηκε αμέσως το Πανάγιο Πνεύμα από το στόμα του, ώστε να τον καταδικάσει η ίδια του η γλώσσα· και ευθύς τον πολέμησε, και το στόμα του τον έλεγχε, δικαιώνοντας τον Θεό· διότι άκουσε το πλήθος της πόλης, από το στόμα του Ιωνά, πώς ο Θεός, υπερασπιζόμενος την πόλη, του έλεγε: Εσύ, λέει, λυπήθηκες για την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψας, η οποία φύτρωσε την αυγή και με τον ίδιο τρόπο ξηράνθηκε. Πόσο μάλλον εγώ θα σπλαγχνιστώ την πόλη μου; Σου δίνω τώρα ως τύπο για τη ζωή κάθε πόλης την κολοκυθιά που ξηράνθηκε. Η κολοκυθιά ας γίνει τώρα δάσκαλός σου, και μάθε από αυτήν σύνεση και σοφία, κατανοώντας σε μια ταπεινή κολοκυθιά πόσο μεγάλο είναι το πλήθος των οικτιρμών του Θεού. Εσύ λυπάσαι την κολοκυθιά, και εγώ την πόλη. Ζητάς μια ελεεινή καλύβα, και ξεριζώνεις την πόλη. Πού είναι, Ιωνά, η δίκαιη κρίση σου; Γιατί προτιμάς την κολοκυθιά από την πόλη; Σε μια ταπεινή κολοκυθιά δείχνεις ευσπλαχνία, Ιωνά, και στην πόλη πολλή σκληρότητα.

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Διότι κανείς δεν επαρκεί από μόνος του για να πράξει κάτι, είτε χρειάζεται να χειροτονήσει, είτε να σκεφτεί βουλές και γνώμες, αλλά τα πράγματα γίνονται πιο αξιότιμα από τη σύνοδο και το πλήθος. Για παράδειγμα, οι φτωχοί έχουν ανάγκη αυτούς που δίνουν, και πάλι αυτοί που δίνουν έχουν ανάγκη αυτούς που λαμβάνουν. «Ας παρατηρούμε», λέει, «ο ένας τον άλλον, με σκοπό να παρακινούμαστε σε αγάπη και σε καλά έργα». Γι' αυτόν τον λόγο, η κοινότητα της Εκκλησίας έχει μεγαλύτερη δύναμη, και όσα δεν μπορεί κάποιος από μόνος του, όταν ενώνεται με τους άλλους, αποκτά τη δύναμη να τα πράξει. Γι' αυτό ακριβώς είναι αναγκαίες οι προσευχές που γίνονται εδώ υπέρ της οικουμένης, υπέρ της Εκκλησίας στα πέρατα του κόσμου, υπέρ της ειρήνης, υπέρ όσων βρίσκονται σε συμφορές. Και αυτό το φανερώνει ο Παύλος όταν λέει: «Για να αποδοθούν από πολλά πρόσωπα ευχαριστίες για εμάς, για το χάρισμα που μας δόθηκε μέσω πολλών»· δηλαδή, για να δώσει χάρη σε πολλούς. Και πολλές φορές επιζητεί τις προσευχές τους. Δες και στην περίπτωση των Νινευιτών τι λέει ο Θεός: «Εγώ λοιπόν δεν θα σπλαχνιστώ την πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες;». «Όπου δύο ή τρεις είναι συγκεντρωμένοι στο δικό μου όνομα», λέει, «εκεί βρίσκομαι και εγώ ανάμεσά τους». Εάν λοιπόν οι δύο έχουν μεγάλη δύναμη, πόσο μάλλον οι περισσότεροι; Εάν, πάλι, είσαι μόνος σου, θα έχεις μεν δύναμη, αλλά όχι την ίδια. Αλλά γιατί είσαι μόνος; Γιατί δεν κερδίζεις πολλούς; Γιατί δεν γίνεσαι δημιουργός αγάπης; Γιατί δεν οικοδομείς φιλία; Έτσι στερείσαι το μεγαλύτερο εγκώμιο της αρετής.

Και ούτε απέδωσε τα πάντα σε αυτούς, για να μην τους προκαλέσει έπαρση, ούτε τους αποξένωσε εντελώς από το κατόρθωμα, προκειμένου να τους προτρέψει, να τους καταστήσει πιο πρόθυμους και να τους ενώσει μεταξύ τους. Γι' αυτό και έλεγε: «Σε εσάς χάρισε τη σωτηρία μου». Διότι πολλές φορές ο Θεός κάμπτεται από ένα πλήθος που ομονοεί και συμφωνεί στην προσευχή· γι' αυτό και έλεγε προς τον προφήτη: «Εγώ δεν θα σπλαχνιστώ αυτήν την πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων;»

Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι υπολογίζει μόνο το πλήθος, λέει: «Εάν ο αριθμός του Ισραήλ είναι όπως η άμμος της θάλασσας, το υπόλειμμα θα σωθεί». Πώς λοιπόν έσωσε τους Νινευίτες; Επειδή δεν ήταν μόνο πλήθος, αλλά πλήθος με αρετή· διότι μετανόησε ο καθένας από την πονηρή του οδό. Και σώζοντάς τους, έλεγε ότι δεν γνώριζαν το δεξί ή το αριστερό.

Επομένως είναι φανερό ότι και προηγουμένως έσφαλλαν μάλλον από αφέλεια παρά από πονηριά· και τούτο είναι φανερό από το ότι μεταστράφηκαν, ακούγοντας λίγα μόνο λόγια. Εάν δε το ότι ήταν δώδεκα μυριάδες αρκούσε από μόνο του για να τους σώσει, τι τους εμπόδιζε να σωθούν και πριν από αυτό;

«Εγώ, όμως, δεν γνώριζα λιγότερο από τους ίδιους τους αδικουμένους τις ταλαιπωρίες». Ό,τι μισείς, μην το κάνεις σε άλλον. Ό,τι θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, αυτό να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή πολλές φορές αδικούμε τους άλλους, και παρόλο που ο Θεός μας προτρέπει με χίλιους τρόπους δεν καταφέρνει τίποτα, μας υποβάλλει στη δοκιμασία των ίδιων των καταστάσεων, ώστε μέσα από αυτά που παθαίνουμε να μαθαίνουμε και να διδασκόμαστε πόσο φοβερό είναι το κακό. Λέγεται ότι αυτό συνέβη και στην περίπτωση του Ηλία, και ότι γι' αυτό τον άφησε μέσα στην πείνα. Το ίδιο έγινε και με τον Ιωνά· γι' αυτό και παρεμβαίνει προς αυτόν πλέον την κατάλληλη στιγμή λέγοντας: εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά, εγώ όμως δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη μου πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από εκατόν είκοσι χιλιάδες άνθρωποι; Το ίδιο συνέβη και με τον Ιερεμία· «διότι, γιατί», λέει, «τους κατέστρεψε ο Θεός;» Και τότε τους καταριέται. Μου φαίνεται, μάλιστα, ότι διηγείται το πάθος μετριάζοντας τον έπαινο για τον εαυτό του, με το να λέει ότι «δεν έκανα τίποτε το σπουδαίο με το να μην μοιχεύσω και να μην διαπράξω μια τόσο μεγάλη ανομία. Διότι», προσθέτει, «ξεριζώνει το σπίτι, όπου κι αν εισέλθει».

Αλλά ας μη ρίχνουμε τα άγια στους σκύλους. Ας αποβληθούν από τον κατάλογό μας οι άπιστοι Ιουδαίοι. Έπειτα, ενώ η κολοκυθιά τού προσέφερε σκιά, ο Θεός πρόσταξε πάλι ένα σκουλήκι το πρωί, το οποίο χτύπησε την κολοκυθιά, και εκείνη αμέσως ξεράθηκε. Δες, Ιουδαίε, και μην απιστείς, όταν ο Θεός κατεργάζεται κάτι το μέγιστο. Μέσα σε μία νύχτα δημιουργήθηκε, και μέσα σε μία νύχτα καταστράφηκε. Έπειτα, όταν ξεράθηκε η κολοκυθιά, ο Ιωνάς δυσανασχετούσε και οδυρόταν, και η ψυχή του παρέλυε από απελπισία, καθώς λυπόταν για την κολοκυθιά, και έλεγε: «Είναι καλύτερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Σε αυτόν προσήλθε ο πάνσοφος Θεός και τον παρηγόρησε λέγοντας: «Στενοχωρήθηκες εσύ τόσο πολύ για την κολοκυθιά;» Και ο Ιωνάς είπε: «Στενοχωρήθηκα πάρα πολύ, μέχρι θανάτου». Και πάλι του είπε ο Θεός: «Εσύ λυπήθηκες για την κολοκυθιά, για την οποία δεν κόπιασες ούτε την ανέθρεψες, η οποία μέσα σε μία νύχτα γεννήθηκε και μέσα σε μία νύχτα χάθηκε· εγώ, λοιπόν, δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, οι οποίοι δεν γνωρίζουν, λόγω του πλήθους των κατοίκων, να ξεχωρίσουν το δεξί από το αριστερό, καθώς και τόσα πολλά κτήνη;» Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Εγώ, λέει, είμαι φιλάνθρωπος, και δεν επιθυμώ να καταστρέψω τα έργα των χεριών μου, τα οποία δημιούργησα με αγάπη. Γι' αυτόν τον λόγο απείλησα με καταστροφή και θάνατο, όχι επειδή ήθελα να θανατώσω, αλλά για να παρακινήσω σε μετάνοια.

Εκβράζεται ο Ιωνάς από το κήτος στη Νινευή, και ο Χριστός ανασταίνεται από τους νεκρούς και έρχεται σε αυτόν τον κόσμο και κηρύττει μετάνοια· μετανοούν οι Νινευίτες, καθώς και οι πολίτες αυτού του κόσμου· νηστεύουν τρεις ημέρες, και σώζονται τα πολυάριθμα πλήθη, όπως ακριβώς και στη Νινευή δώδεκα μυριάδες άνθρωποι και πολλά κτήνη. Διότι, καθώς ο Κύριος κηρύττει σε αυτόν τον κόσμο τη μετάνοια και την πίστη, σώζονται οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ. Επειδή, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Το ότι δε ο Ιωνάς αποτελούσε εικόνα του Χριστού, το λέει ο ίδιος ο Κύριος στο Ευαγγέλιο: Όπως ο Ιωνάς παρέμεινε στην κοιλιά του κήτους τρεις ημέρες και τρεις νύχτες, έτσι θα είναι και ο Υιός του ανθρώπου στην καρδιά της γης τρεις ημέρες και τρεις νύχτες. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Άκουσε και τον ίδιο τον Θεό να λέει ότι κάμπτεται, όταν το πλήθος Τον παρακαλεί με καλή προαίρεση. Διότι, απολογούμενος προς τον Ιωνά μέσω του φυτού της κολοκυθιάς, λέει: «Εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψες· εγώ όμως δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων;» Δεν προβάλλεται απλώς το πλήθος, αλλά για να μάθεις ότι η προσευχή που γίνεται με ομοφωνία έχει μεγάλη δύναμη. Αυτό επιθυμώ να σας το καταστήσω φανερό και μέσα από μια ανθρώπινη ιστορία.

Με τον Δαβίδ έρχεται σε κρίση μέσω του προφήτη, και στον Ιωνά, που αρνήθηκε να κηρύξει στους Νινευίτες, απολογείται μέσω της κολοκυθιάς: «Αν εσύ λυπήθηκες την κολοκυθιά, εγώ δεν θα λυπηθώ τη Νινευή;» Και θα βρεις τις Γραφές γεμάτες από πολλά τέτοια παραδείγματα.

Διότι, όταν ο Ιωνάς, μετά τη φυγή του και τη συμφιλίωση του Θεού με τους Νινευίτες, περιήλθε σε απορία, επειδή δεν έγιναν πράξη οι απειλές, και, έχοντας κυριευθεί από κάποιο ανθρώπινο πάθος, σκυθρώπασε, ο Θεός, αφού διέταξε την ηλιακή ακτίνα να εκπέμψει θερμότερη φλόγα, έπειτα πρόσταξε τη γη να του δημιουργήσει αυτοσχέδια στέγη από ένα φυτό. Και αφού τον περιέθαλψε με το παραπάνω και τον ξεκούρασε, στη συνέχεια τον λύπησε εξαφανίζοντας αυτή τη στέγη. Επειδή, λοιπόν, είδε ότι με το πρώτο ανακουφίστηκε, ενώ με το δεύτερο ταλαιπωρήθηκε, άκου τι του λέει: «Εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψας· εγώ δε δεν θα έπρεπε να σπλαχνιστώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν να ξεχωρίσουν το δεξί τους χέρι από το αριστερό;». Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: Δεν σε ξεκούρασε τόσο πολύ η σκιά του φυτού, όσο με εύφρανε εμένα η σωτηρία των Νινευιτών· ούτε σε λύπησε τόσο πολύ η αφαίρεσή του, όσο εμένα ο δικός τους όλεθρος. Τόσο αντίθετη προς τη θέλησή μου ήταν η απώλειά τους. Βλέπεις πώς και εδώ ξεπερνά την εικόνα.

Διότι δεν είπε: «Εσύ μεν λυπήθηκες την κολοκυθιά», και εσιώπησε, αλλά πρόσθεσε: «Για την οποία δεν κοπίασες, ούτε την ανέθρεψας». Επειδή, δηλαδή, οι γεωργοί αγαπούν περισσότερο εκείνα από τα φυτά για τα οποία κατέβαλαν πολύ κόπο, θέλοντας να δείξει ότι με αυτό το είδος της στοργής αγαπά και Εκείνος τους ανθρώπους, πρόσθεσε τούτο: «Εάν, λοιπόν, εσύ προσκολλήθηκες τόσο πολύ σε ένα ξένο έργο, λέγει, πολύ περισσότερο εγώ στο δικό μου, του οποίου είμαι και δημιουργός». Έπειτα, ελαφρύνει κατά τι και την κατηγορία εναντίον τους, λέγοντας ότι: «Δεν γνώριζαν το δεξί ή το αριστερό», αποφαίνοντας ότι αυτοί είχαν αμαρτήσει περισσότερο από αφέλεια παρά από κακία, πράγμα το οποίο απέδειξε άλλωστε και το αποτέλεσμα της μετάνοιάς τους.

Αλλά και όταν ο Ιωνάς δυσανασχέτησε επειδή δεν καταστράφηκε η πόλη την τρίτη ημέρα, όπως είχε κηρύξει, [ο Θεός] μέσω της οικονομίας Του έκανε να αναβλαστήσει γι' αυτόν από τη γη μια κολοκυθιά, κάτω από την οποία καθόταν και σκιαζόταν από τον καύσωνα (η κολοκυθιά δε αυτή βλάστησε αιφνιδίως, χωρίς ο Ιωνάς ούτε να την έχει φυτέψει ούτε να την έχει ποτίσει, αλλά ξαφνικά αναπτύχθηκε για να του προσφέρει σκιά), και στη συνέχεια την ξέρανε, πράγμα για το οποίο λυπήθηκε ο Ιωνάς. Τότε τον έλεγξε επειδή άδικα στενοχωριόταν για τη μη καταστροφή της πόλης των Νινευιτών, λέγοντας: «Εσύ σπλαχνίστηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασας ούτε την ανέθρεψες, η οποία γεννήθηκε μέσα σε μια νύχτα και χάθηκε μέσα σε μια νύχτα· και εγώ δεν θα σπλαχνιστώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από εκατόν είκοσι χιλιάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν να διακρίνουν το δεξί από το αριστερό τους χέρι, καθώς και πολλά κτήνη;»

Το γεγονός δε ότι υπάρχουν στην πόλη δώδεκα χιλιάδες που δεν γνώρισαν δεξί ή αριστερό, σημαίνει εκείνους που επιδιώκουν την αρετή ούτε με υπερβολή ούτε με έλλειψη, αλλά με τη μεσότητα και τη βασιλική οδό. Για ποιο λόγο άραγε ο κόρακας τρέφει τον Ηλία, το μεν πρωί με άρτο, το δε δειλινό με κρέας;

Ερώτηση 64 Ποια έννοια έχει το ρητό στον προφήτη Ιωνά που αναφέρει για τη Νινευή: «στην οποία κατοικούν περισσότεροι από δώδεκα μυριάδες άνδρες, οι οποίοι δεν γνώρισαν το δεξί τους ούτε το αριστερό τους», επειδή από το γράμμα του κειμένου δεν βρίσκω καμία ικανοποιητική εξήγηση; Διότι δεν είπε «παιδιά», για να υποθέσω ότι πρόκειται για νήπια, αλλά «άνδρες». Και ποιος άνδρας, που έχει σώες τις φρένες του, αγνοεί το δεξί του ή το αριστερό του;

Σε αυτήν δε τη μεγάλη πόλη, δηλαδή την κοινή φύση των ανθρώπων ή την εκ των εθνών Εκκλησία ή την ψυχή του καθενός, η οποία σώζεται διά του λόγου της αρετής και της γνώσης, δηλαδή της πίστης και της αγαθής συνειδήσεως, υπάρχουν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, οι οποίοι δεν γνώρισαν το δεξί τους ούτε το αριστερό τους.

Υποθέτω ότι εδώ η Γραφή λέγοντας δώδεκα μυριάδες υπονοεί, σύμφωνα με τους λόγους της αναγωγής, τους λόγους περί χρόνου και φύσεως, δηλαδή την περιεκτική γνώση της ορατής φύσεως μαζί με τα απαραίτητα στοιχεία της. Διότι, εάν ο αριθμός δώδεκα σχηματίζεται συντιθέμενος από το πέντε και το επτά, και η μεν φύση είναι πενταδική εξαιτίας των αισθήσεων, ο δε χρόνος είναι εβδομαδικός, άρα ο αριθμός δώδεκα δηλώνει σαφώς τη φύση και τον χρόνο. Σκόπιμα όμως ανέφερε περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, για να γνωρίσουμε ότι αυτός ο αριθμός έχει περιοριστεί και ξεπεραστεί από τους περισσοτέρους, οι οποίοι συνιστούν από μόνοι τους μια αόριστη ποσότητα πάνω από τον αριθμό δώδεκα.

Επομένως, η πανεύφημη Εκκλησία του Θεού, περιλαμβάνοντας εκείνους οι οποίοι μέσω της αρετής και της γνώσης έχουν υπερβεί τους λόγους του χρόνου και της φύσης, και έχουν διαβεί προς τη μεγαλοπρέπεια των αιώνιων και νοητών, έχει περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανδρών που δεν γνωρίζουν το δεξί ή το αριστερό τους. Διότι εκείνος που, χάρη στην έννομη αρετή, παραδίδει στη λήθη τα πάθη της σάρκας ως αριστερά, και, χάρη στην άπταιστη γνώση του, δεν κυριεύεται στα κατορθώματα από τη νόσο της οίησης που προκαλεί έπαρση, ως δεξιά, έχει γίνει ένας άνδρας που δεν γνωρίζει το δεξί του, αφού δεν ποθεί τη φθαρτή δόξα, ούτε το αριστερό του, αφού δεν ερεθίζεται από τα σαρκικά πάθη. Επομένως, όπως φαίνεται, ο λόγος ονόμασε δεξιά την κενοδοξία για τα δήθεν κατορθώματα, και αριστερά την ακολασία για τα αισχρά πάθη.

Αυτούς δε τους άνδρες, που δεν γνωρίζουν το δεξί και το αριστερό τους, τους διαθέτει και κάθε ψυχή η οποία λαμπρύνεται με τις θεωρίες των νοητών πραγμάτων. Διότι κάθε ψυχή, αφού αποσύρει τη διανοητική της δύναμη από τη θεωρία της φύσης και του χρόνου, έχει τους φυσικούς της λογισμούς, που έχουν υπερβεί τον αριθμό δώδεκα, σαν τέτοιους άνδρες, εφόσον πλέον αυτοί δεν καταπονούνται με τα νοήματα των όσων υπόκεινται στη φύση και τον χρόνο, αλλά απασχολούνται με την κατανόηση και τη γνώση των θείων μυστηρίων, και για τον λόγο αυτόν δεν γνωρίζουν το δεξί ή το αριστερό τους. Επειδή η σύμφωνη με τον Λόγο γνώση των αρετών, δηλαδή η έμπρακτη και αληθινή επίγνωση της αιτίας των αρετών, έχει από τη φύση της την ιδιότητα να προκαλεί παντελή άγνοια της υπερβολής και της έλλειψης, οι οποίες παράκεινται εκατέρωθεν, ως δεξιά και αριστερά, στη μεσότητα των αρετών.

Αυτούς και τους παρόμοιους με αυτούς γνωρίζει ο Θεός να σπλαχνίζεται, και εξαιτίας τέτοιων ανθρώπων να λυπάται ολόκληρο τον κόσμο· ανθρώπων που πραγματικά δεν γνωρίζουν το επιλήψιμο δεξί ή το αριστερό τους, επειδή σχεδόν τα πάντα εννοούνται στη Γραφή με τρόπο είτε επαινετό είτε αξιοκατάκριτο. Και τούτο συμβαίνει, έστω κι αν ο φθονερός και εχθρός κάθε φιλανθρωπίας, που δυσανασχετεί με τη σωτηρία των ανθρώπων και γι' αυτό τολμά να αντιμάχεται την ίδια την αγαθότητα του Θεού, ο αγνώμων, αχάριστος και μισάνθρωπος λαός των Ιουδαίων, εξοργίζεται, απαρνείται τη ζωή και θεωρεί αφορμή πένθους τη σωτηρία των εθνών εν Χριστώ. Εξαιτίας της ανοησίας του, θεωρώντας αυτή πολύ κατώτερη από την κολοκυθιά, πενθούσε βλέποντάς την να έχει ξηρανθεί από το σκουλήκι. Διότι προανέφερα ότι ο μέγας Ιωνάς προδιέγραψε τυπικά στον εαυτό του και τη μανία των Ιουδαίων· όχι επειδή έπασχε ο ίδιος —μη γένοιτο— από όσα χαρακτηρίζουν τους Ιουδαίους, αλλά επειδή στο πρόσωπό του ήλεγχε εκ των προτέρων τη δική τους ασέβεια, εξαιτίας της οποίας εξέπεσαν από την προηγούμενη δόξα τους, όπως από κάποια Ιόππη.

Σε αυτό το πανδοχείο προστρέχοντας και η μεγάλη Νινευή, στην οποία κατοικούσαν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανδρών, ελευθερώθηκε ταυτόχρονα από την καταστροφή και από τη θεία απειλή, και διακηρύσσεται στον κόσμο ως μνημείο μετανοίας. Σε αυτό το πανδοχείο προσήλθαν και σώθηκαν ληστές, πόρνες, τελώνες και άσωτοι. Εάν λοιπόν σε αυτό το ιατρείο και πανδοχείο είχε προσέλθει ο λαός της εποχής του Νώε, δεν θα είχαν ανοίξει οι ουράνιοι καταρράκτες και οι πηγές της αβύσσου, δεν θα είχε πεθάνει «κάθε σάρκα που κινείται πάνω στη γη», ούτε θα είχε γίνει ο βυθός των υδάτων κοινός τάφος για ανθρώπους και κτήνη εξαιτίας του κτηνώδους βίου τους.

ξαʹ Περί του δρεπανιού που είδε να πετάει ο Ζαχαρίας. ξβʹ Περί της χρυσής λυχνίας την οποία είδε ο ίδιος προφήτης. ξγʹ Τι σημαίνει «στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανδρών, οι οποίοι δεν γνώρισαν το δεξί τους ή το αριστερό»· ποιοι είναι οι άνδρες και τι είναι το δεξί και το αριστερό. ξδʹ Γιατί, μετά τον θάνατο του Σαούλ, ο οποίος αδίκησε τους Γαβαωνίτες, ζητήθηκε ευθύνη από τον Δαβίδ που δεν είχε αδικήσει σε τίποτα, με τη χώρα του να μαστίζεται από λιμό, μέχρις ότου παρέδωσε στους Γαβαωνίτες επτά άνδρες από τους απογόνους του Σαούλ;

Ο δε Πλάστης λέει προς τον όσιο: «Εάν λυπήθηκες υπερβολικά για κάτι για το οποίο δεν κοπίασες, εάν το άνθος σε έθλιψε, πόσο μάλλον ο άνθρωπος; Εάν μικροψύχησες επειδή ξεράθηκε το χόρτο, να μην σπλαγχνιστώ εγώ μια τέτοια πόλη, η οποία είναι γεμάτη, αριθμώντας δώδεκα μυριάδες ανθρώπους;»

Και μιλώντας πιο επιπληκτικά έλεγε: «Δεν πράττεις καλά, αββά, να μην έχεις την ίδια διάθεση προς όλους τους αδελφούς.» Εκείνος όμως, αφού υπέμεινε με πολλή μακροθυμία τη βαριά επίπληξη, του αποκρίθηκε και είπε: «Γνωρίζει ο Θεός την πρόθεσή μου, και η πατρική σου διάθεση ξέρει ότι ποτέ δεν θέλησα να λυπήσω ή να παραβλέψω καμία ψυχή. Πώς λοιπόν θα τολμούσα τώρα να πράξω κάτι τέτοιο και να παροξύνω τον Κύριό μου εναντίον μου, ο οποίος φωνάζει ρητά: Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το κάνατε σε εμένα; Δέξου, λοιπόν, πάτερ, να σε πληροφορήσω: διότι δεν το έπραξα αυτό επειδή περιφρονώ όσους έρχονται εδώ· αλλά επειδή το κοινόβιο έχει πολλούς νεοφερμένους, οι οποίοι έχουν διαφορετικά ήθη και δεν γνωρίζουν ακόμη ούτε καν το ίδιο το μοναχικό σχήμα, μεταξύ των οποίων υπάρχουν και παιδιά που βρίσκονται σε τόση απλότητα ώστε να μη γνωρίζουν το δεξί από το αριστερό τους, θεώρησα ότι είναι πιο ωφέλιμο να διαβιούν οι αδελφοί απομονωμένοι και όσοι έρχονται ομοίως μόνοι τους. Αυτό μάλιστα θεωρώ ότι αποτελεί περισσότερο τιμή προς τους πατέρες και αδελφούς που μας επισκέπτονται, δηλαδή την ώρα της προσευχής να συγκεντρώνονται μαζί μας, και μετά από αυτά, ο καθένας να πηγαίνει στον ορισμένο για αυτόν τόπο και να τηρεί ησυχία, ενώ εγώ, για τον Θεό, θα εξυπηρετώ τις ανάγκες τους.»