Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:2

Άπαγε! Ούτε καν στον νου μας ας μην έλθει ποτέ αυτό. Διότι ο Θεός είναι Κύριος των δυνάμεων και ισχυρός και δυνατός. Αλλά μήπως υπήρχε άγνοια εκείνων των πράξεων; Ούτε αυτό ας λέγεται· διότι γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Τι απομένει λοιπόν να σκεφτούμε παρά τη μακροθυμία και τη φιλανθρωπία του Δεσπότου; Την οποία γνωρίζοντας και ο προφήτης, στην αρχή μεν, όταν απεστάλη, έφευγε, έπειτα δε απολογούμενος λέει: «Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν βρισκόμουν ακόμη στην πατρίδα μου; Γι' αυτό πρόλαβα να διαφύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος, και μετανοείς για τις συμφορές». Έφυγε δε ο Ιωνάς, όχι για να φέρει αντίρρηση στον Θεό· και λυπήθηκε, όχι επειδή χαιρόταν για την καταστροφή των Νινευιτών· αλλά το έπραξε αυτό από μέριμνα για τους Νινευίτες. Διότι φοβόταν μήπως θεωρηθεί αναξιόπιστος από αυτούς, και στο εξής αρχίσουν να μην πιστεύουν πλέον στους προφήτες, αλλά καταστεί σε αυτούς αναξιόπιστος ο προφητικός λόγος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και δυσανασχέτησε, ώστε να ελεγχθεί από τον Δεσπότη, και να γίνει φανερό σε όλους τους Νινευίτες εκεί, ότι η συγχώρηση δόθηκε στους Νινευίτες όχι επειδή ο προφήτης είπε ψέματα, αλλά εξαιτίας της φιλανθρωπίας του Θεού. Διότι γνώριζε ότι στη λέξη «ακόμη» υποδηλωνόταν η μακροθυμία.

Η αγανάκτηση του προφήτη προήλθε από το ότι δεν καταστράφηκε· φύτρωσε η κολοκυθιά. Απολογείται σε εσένα, για να θυμηθείς ότι είναι αγαθός. Φοβάμαι όμως μήπως ακούσεις από Αυτόν: «Μήπως το μάτι σου είναι πονηρό, επειδή εγώ είμαι αγαθός;» Ποιος έχει καταγραφεί ως πιο ασεβής από τον Αχαάβ;

Το γιατί όμως αναχωρεί για τη Θαρσείς, και τι ακριβώς είχε κατά νου, δεν μπορώ να το κατανοήσω. Εκτός αν υποθέσει κανείς το εξής μέσα του, ότι δηλαδή υπήρχε και σε αυτόν, όπως και στους παλαιότερους αγίους, μια κάπως περιορισμένη αντίληψη περί του Θεού· διότι μερικοί νόμιζαν ότι ο Θεός των όλων είχε αναλάβει την εξουσία μόνο της χώρας των Ιουδαίων, και ότι περιοριζόταν κατά κάποιον τρόπο σε αυτήν και απομακρυνόταν από την υπόλοιπη γη. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Ιακώβ απομακρυνόταν κάποτε από την πατρική του εστία, και κατευθυνόταν προς τον Λάβαν, στη Μεσοποταμία. Έπειτα διανυκτέρευσε σε κάποιον τόπο, και βάζοντας μια πέτρα κάτω από το κεφάλι του, κοιμήθηκε. Τότε είδε τη σκάλα που έφτανε από τη γη μέχρι τον ουρανό, και τους αγγέλους του Θεού να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν πάνω σε αυτήν, και τον Κύριο να στηρίζεται στην κορυφή της. Και όταν ξύπνησε, είπε: «Πράγματι, υπάρχει Θεός σε αυτόν τον τόπο, και εγώ δεν το γνώριζα». Νομίζω λοιπόν ότι κάτι τέτοιο έχοντας σκεφτεί μέσα του και ο μακάριος Προφήτης, απομακρυνόταν από την Ιουδαία και αναχωρούσε για ελληνικές πόλεις. Την αφορμή όμως για τον δισταγμό του, και για το ότι δεν επέλεξε να εκπληρώσει πρόθυμα τη διακονία, θα τη μάθουμε από τα ίδια του τα λόγια. Διότι, αφού πήγε αργότερα, κήρυξε· επειδή όμως δεν εκπληρώθηκε η προφητεία του, λυπήθηκε σφόδρα, και μάλιστα έλεγε: «Ω Κύριε, δεν ήταν αυτά τα λόγια μου όταν ήμουν ακόμη στη χώρα μου;».

«Γι' αυτό πρόλαβα να φύγω στην Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και μετανοείς για τις τιμωρίες. Και τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.» Διότι, ως προφήτης, δεν αγνοούσε την κατάληξη της αποστολής του. Φοβόταν, όμως, μήπως, αν τα κηρύγματά του δεν εκπληρώνονταν, οι Νινευίτες αγνοούσαν την αγαθότητα του Θεού που τους σπλαχνίστηκε, και στρέφονταν εναντίον του και τον σκότωναν ως φλύαρο, απατεώνα και ψευδοπροφήτη, θεωρώντας ότι τους έπεισε να ταλαιπωρηθούν άδικα. Επειδή το βαρβαρικό στοιχείο είναι πάντοτε επιρρεπές στην οργή και εξοργίζεται πάρα πολύ εύκολα, ακόμη και αν δεν έχει εύλογη αφορμή για τη μανία του. <Και ο Κύριος ξεσήκωσε μεγάλο άνεμο στη θάλασσα, και έγινε μεγάλη τρικυμία στη θάλασσα, και το πλοίο κινδύνευε να συντριβεί. Και φοβήθηκαν οι ναυτικοί και φώναζε ο καθένας στον θεό του, και πέταξαν τα σκεύη που υπήρχαν στο πλοίο στη θάλασσα για να το ελαφρύνουν.> Η τρικυμία, λοιπόν, εγείρεται εναντίον του πλοίου, κατά θεία οικονομία και καθώς ο Θεός αναταράσσει τη θάλασσα με άγριες ριπές ανέμων. Ο τρόμος κυριεύει τους ναυτικούς και ήδη μιλούσαν για το τέλος τους, καθώς το εμπορικό πλοίο, όπως ήταν φυσικό, έτριζε και σχεδόν απειλούσε πλέον ότι επρόκειτο να συντριβεί.

Διότι ο μεν Θεός των όλων διέταξε να διακηρυχθεί για τη Νινευή: «Ότι ανέβηκε η κραυγή της κακίας της προς εμένα». Ο δε Προφήτης, όταν βρέθηκε μέσα σε αυτήν, φώναζε: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί». Τι θα πούμε λοιπόν; Μήπως λέει ψέματα, και μίλησε από την καρδιά του, και όχι βέβαια από το στόμα του Κυρίου, όπως ισχυρίζονται μερικοί; Δεν λέμε αυτό, αλλά μάλλον το εξής, ότι δηλαδή οι προφήτες φανερώνουν μεν πολλές φορές τον τρόπο της αποστολής τους, αλλά δεν μεταφέρουν οπωσδήποτε σε εμάς όλους τους λόγους που απηύθυνε ο Θεός προς αυτούς, ούτε βέβαια εκείνους που απηύθυναν οι ίδιοι προς τον Θεό. Διότι, το ότι του μίλησε ο Δεσπότης λέγοντας: «Σήκω και πήγαινε στη Νινευή και κήρυξε σε αυτήν, διότι ανέβηκε η κραυγή της κακίας της προς εμένα», το ακούσαμε ξεκάθαρα αμέσως στις αρχές της προφητείας. Όμως το ότι ο ίδιος είπε κάτι προς τον Θεό, δεν το γνωρίσαμε. Ωστόσο, τον βρίσκουμε να λέει: «Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν ήμουν ακόμη στη χώρα μου; Γι' αυτό έσπευσα να φύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων». Βλέπεις ότι τα περισσότερα έχουν αποσιωπηθεί, και έχουν ειπωθεί αθέατα από τον Θεό και ομοίως προς τον Θεό μέσω της φωνής του Προφήτη;

Διότι πράγματι είναι αληθής, όταν λέει: «Και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; λέει ο Κύριος. Διότι δεν επιθυμώ τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ, αλλά το να αποστραφεί από τον δρόμο του και να ζήσει η ψυχή του». Όταν δε λέει «κακία», μην εννοείς τη φαυλότητα, αλλά μάλλον την οργή που επιφέρει τιμωρία. Διότι ο φιλάρετος Θεός μας δεν είναι δημιουργός των κακών. <Και ο Ιωνάς λυπήθηκε με λύπη μεγάλη και ταράχθηκε· και προσευχήθηκε στον Κύριο και είπε: Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν βρισκόμουν ακόμη στην πατρίδα μου; Γι' αυτό έσπευσα να διαφύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και μετανοείς για τις τιμωρίες. Και τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.> Αφού λοιπόν ο Θεός σπλαγχνίστηκε εκείνους που με τη μετάνοιά τους απομάκρυναν όσα προέρχονταν από την οργή, και αφού ο καθορισμένος χρόνος είχε ήδη φτάσει στο τέλος του, μετά τον οποίο ήταν φυσικό να συμβεί το προαναγγελθέν, και έπειτα δεν συνέβη τίποτα από τα προσδοκώμενα, λυπήθηκε πάρα πολύ ο μακάριος Ιωνάς. Όχι βέβαια επειδή η πόλη απέφυγε τον όλεθρο· διότι αυτό είναι ίδιον πονηρού και φθονερού ανθρώπου και καθόλου ταιριαστό σε άγιο· αλλά επειδή φαινόταν ότι ήταν κάποιος ψευδολόγος και απατεώνας, και ότι μάταια τους είχε αναστατώσει, και ότι έλεγε πράγματα από δική του γνώμη και όχι βέβαια όσα προέρχονται από το στόμα του Κυρίου, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Άλλοι βέβαια νομίζουν ότι ο Προφήτης είχε λυπηθεί εξαιτίας κάποιων άλλων και απόρρητων σκέψεων. Διότι επειδή γνώριζε, λένε, ότι με την κλήση του ποιμνίου από τα έθνη, ο Ισραήλ θα εκπέσει οπωσδήποτε από την ελπίδα στον Θεό, σαν να είχε ήδη φτάσει στο τέλος του ένας τέτοιος καιρός, ήταν υπερβολικά σκυθρωπός, και σχεδόν θρηνούσε για τους ομοεθνείς του που χάνονταν. Αλλά ο ίδιος μας αποτρέπει από το να σκεφτόμαστε αυτό, λέγοντας ξεκάθαρα, ότι διέφυγε μεν στη Θαρσείς· και συνελήφθη επειδή δίστασε για την αποστολή, εξαιτίας του ότι γνώριζε σαφώς, ότι ο Δεσπότης είναι αγαθός και εύσπλαχνος, και μετανοεί για τις συμφορές. Διότι εφόσον ήσουν τέτοιος, λέει, πώς διέταζες να τους διακηρύξω μάταια την καταστροφή; Και μικροψυχεί μεν ως άνθρωπος, διαβεβαιώνοντας ότι χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια και όταν βρισκόταν στη γη των Ιουδαίων, και τώρα παρακαλεί να πεθάνει, και σχεδόν καταφέρεται με όχι μικρή αγανάκτηση εναντίον της θείας οικονομίας. Αλλά αυτό το πράγμα είναι επισφαλές και δεν είναι άξιο μιας άγιας ψυχής. Διότι, αν κανείς που έχει νου δεν θα επέπληττε τους ιατρούς των σωμάτων που αλλάζουν τα φάρμακα με τα πιο αναγκαία για τα τραύματα, πώς θα μπορούσε κάποιος δικαιολογημένα να καταφερθεί εναντίον του παντογνώστη Θεού, ο οποίος επινοεί πάντοτε την πρέπουσα και πραγματικά την πιο αναγκαία θεραπεία για τις δικές μας ψυχές;

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Για να μάθεις δε ότι, έχοντας αυτό κατά νουν τράπηκε σε φυγή —το ότι δηλαδή ο Θεός, όντας φιλάνθρωπος, μετανοεί για το κακό που εξήγγειλε γι' αυτούς, και ο ίδιος επρόκειτο να θεωρηθεί ψευδοπροφήτης— το αποδεικνύει ο ίδιος. Διότι, μετά το κήρυγμα στη Νινευή, βγήκε έξω από την πόλη και παρατηρούσε τι θα συμβεί. Όταν δε είδε ότι παρήλθαν τρεις ημέρες και πουθενά δεν συνέβαινε τίποτε από όσα είχαν απειληθεί, τότε διατυπώνει τον αρχικό του λογισμό και λέει: «Δεν είναι αυτά τα λόγια μου τα οποία έλεγα, ότι ο Θεός είναι ελεήμων και μακρόθυμος και μετανοεί για τις συμφορές των ανθρώπων;»

Γι' αυτό τον λόγο, μυστικά το Άγιο Πνεύμα του απέδωσε μια τέτοια προσηγορία, η οποία δύναται μέσω της διαφορετικής της ερμηνείας να υποδείξει τη διάθεση όλων εκείνων που προτυπώνονται σε αυτόν. Όταν, λοιπόν, μέσω αυτού ελέγχει τυπικά εκ των προτέρων την παραφροσύνη των Ιουδαίων, που λυπούνται για τη σωτηρία των εθνών και συγχέονται από το παράδοξο της κλήσης, που απελπίζονται και με τρόπο βλάσφημο, αντίθετα προς τη θεία βούληση, προτιμούν τον θάνατο από τη ζωή εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε, ερμηνεύεται ως 〈οδύνη τους〉. Στηλιτεύοντας αυτήν, η Γραφή λέει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους», μιλώντας προφανώς για τους Νινευίτες, «ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές τους οδούς, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει, και δεν το έκανε». «Και λυπήθηκε ο Ιωνάς με λύπη μεγάλη και συγχύστηκε και είπε: Τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι καλό για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και πάλι: «Και πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός ένα πρωινό σκουλήκι την επόμενη ημέρα, και χτύπησε την κολοκυθιά και αυτή ξεράθηκε· και συνέβη, μόλις ανέτειλε ο ήλιος, να προστάξει ο Κύριος έναν άνεμο καύσωνα που κατέκαιγε, και χτύπησε ο ήλιος το κεφάλι του Ιωνά· και λιποθύμησε και απελπίστηκε για την ψυχή του και είπε: Καλό ήταν για μένα να πεθάνω παρά να ζω».

Ποια ωφέλεια υπάρχει στη Νινευή εάν καταστραφεί, μόνε αναμάρτητε; Μήπως μπορεί το χώμα στον Άδη να σε δοξολογήσει; Γι' αυτό εμείς οι ζωντανοί σε αναζητούμε: αυτό που είσαι εκ φύσεως, αυτό δείξε στους δούλους σου. Ελεήμων και οικτίρμων είσαι, σπλαχνίσου, ελέησε. Μην μας καταστήσεις έρμαιο των εχθρών μας, ας μη μισηθούμε όπως οι Σοδομίτες, ας μη γίνει ξαφνικά η πόλη σου περίγελος στους εχθρούς μου, αλλά ως ελεήμων δέξου τώρα τη μετάνοιά μας.

Και για να γνωρίσουμε το μεγαλύτερο αγαθό, η Γραφή δεν είπε μόνο ότι ασκήτεψαν, ούτε ανέφερε απλώς ότι κατέφυγαν σε νηστείες και σάκους, αλλά τι έκαναν μετά από αυτά; Φώναξε ο καθένας με θέρμη προς τον Κύριο, και επέστρεψαν πάλι σε Εκείνον από τον οποίο είχαν απομακρυνθεί. Διότι δεν βρήκαν άλλον που να δείχνει τέτοια ευσπλαχνία ανακαλώντας τις τιμωρίες, και να αγαπά να σώζει, και να θέλει να λυτρώνει και να απαλλάσσει, και να σπεύδει να ελεεί και να δέχεται τη μετάνοιά μας.