Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:3

Η αγανάκτηση του προφήτη προήλθε από το ότι δεν καταστράφηκε· φύτρωσε η κολοκυθιά. Απολογείται σε εσένα, για να θυμηθείς ότι είναι αγαθός. Φοβάμαι όμως μήπως ακούσεις από Αυτόν: «Μήπως το μάτι σου είναι πονηρό, επειδή εγώ είμαι αγαθός;» Ποιος έχει καταγραφεί ως πιο ασεβής από τον Αχαάβ;

«Γι' αυτό πρόλαβα να φύγω στην Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και μετανοείς για τις τιμωρίες. Και τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.» Διότι, ως προφήτης, δεν αγνοούσε την κατάληξη της αποστολής του. Φοβόταν, όμως, μήπως, αν τα κηρύγματά του δεν εκπληρώνονταν, οι Νινευίτες αγνοούσαν την αγαθότητα του Θεού που τους σπλαχνίστηκε, και στρέφονταν εναντίον του και τον σκότωναν ως φλύαρο, απατεώνα και ψευδοπροφήτη, θεωρώντας ότι τους έπεισε να ταλαιπωρηθούν άδικα. Επειδή το βαρβαρικό στοιχείο είναι πάντοτε επιρρεπές στην οργή και εξοργίζεται πάρα πολύ εύκολα, ακόμη και αν δεν έχει εύλογη αφορμή για τη μανία του. <Και ο Κύριος ξεσήκωσε μεγάλο άνεμο στη θάλασσα, και έγινε μεγάλη τρικυμία στη θάλασσα, και το πλοίο κινδύνευε να συντριβεί. Και φοβήθηκαν οι ναυτικοί και φώναζε ο καθένας στον θεό του, και πέταξαν τα σκεύη που υπήρχαν στο πλοίο στη θάλασσα για να το ελαφρύνουν.> Η τρικυμία, λοιπόν, εγείρεται εναντίον του πλοίου, κατά θεία οικονομία και καθώς ο Θεός αναταράσσει τη θάλασσα με άγριες ριπές ανέμων. Ο τρόμος κυριεύει τους ναυτικούς και ήδη μιλούσαν για το τέλος τους, καθώς το εμπορικό πλοίο, όπως ήταν φυσικό, έτριζε και σχεδόν απειλούσε πλέον ότι επρόκειτο να συντριβεί.

Διότι πράγματι είναι αληθής, όταν λέει: «Και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; λέει ο Κύριος. Διότι δεν επιθυμώ τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ, αλλά το να αποστραφεί από τον δρόμο του και να ζήσει η ψυχή του». Όταν δε λέει «κακία», μην εννοείς τη φαυλότητα, αλλά μάλλον την οργή που επιφέρει τιμωρία. Διότι ο φιλάρετος Θεός μας δεν είναι δημιουργός των κακών. <Και ο Ιωνάς λυπήθηκε με λύπη μεγάλη και ταράχθηκε· και προσευχήθηκε στον Κύριο και είπε: Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν βρισκόμουν ακόμη στην πατρίδα μου; Γι' αυτό έσπευσα να διαφύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και μετανοείς για τις τιμωρίες. Και τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.> Αφού λοιπόν ο Θεός σπλαγχνίστηκε εκείνους που με τη μετάνοιά τους απομάκρυναν όσα προέρχονταν από την οργή, και αφού ο καθορισμένος χρόνος είχε ήδη φτάσει στο τέλος του, μετά τον οποίο ήταν φυσικό να συμβεί το προαναγγελθέν, και έπειτα δεν συνέβη τίποτα από τα προσδοκώμενα, λυπήθηκε πάρα πολύ ο μακάριος Ιωνάς. Όχι βέβαια επειδή η πόλη απέφυγε τον όλεθρο· διότι αυτό είναι ίδιον πονηρού και φθονερού ανθρώπου και καθόλου ταιριαστό σε άγιο· αλλά επειδή φαινόταν ότι ήταν κάποιος ψευδολόγος και απατεώνας, και ότι μάταια τους είχε αναστατώσει, και ότι έλεγε πράγματα από δική του γνώμη και όχι βέβαια όσα προέρχονται από το στόμα του Κυρίου, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Είναι συνήθεια των αγίων, σε τέτοιες πικρές στιγμές αποθάρρυνσης, να ζητούν την αναχώρηση από τη ζωή, όπως ακριβώς και ο μακάριος Ιωνάς λέει: «Και τώρα, Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι καλύτερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Γράφει δε και ο σοφότατος Παύλος ότι «είναι προτιμότερο να αναχωρήσω και να είμαι μαζί με τον Χριστό». Διότι, για όσους θέλουν να ζουν με αγιότητα, η απαλλαγή από τα πράγματα αυτού του κόσμου αποτελεί απόθεση των πόνων και, τρόπον τινά, απελευθέρωση από τη δεινή φροντίδα αυτής εδώ της ζωής. <Η κρίση έγινε εναντίον μου και ο κριτής δωροδοκείται· γι' αυτό έχει καταλυθεί ο νόμος, και η κρίση δεν διεξάγεται μέχρι τέλους, επειδή ο ασεβής καταδυναστεύει τον δίκαιο, και για τον λόγο αυτόν η απόφαση θα εξέλθει διεστραμμένη.> Το γεγονός ότι κανένα προσωπικό του ζήτημα δεν τον ωθεί σε μικροψυχία, αλλά μάλλον θλίβεται βαθιά, ως άγιος και φιλοδίκαιος, βλέποντας αυτούς που αψηφούν τη θεία εντολή - και μάλιστα όχι απλώς τους τυχαίους, αλλά αυτούς που έχουν λαμπρυνθεί με τις ανώτατες τιμές, που προΐστανται λαών και που είναι τεταγμένοι στο αξίωμα των δικαστών - το δείχνει ξεκάθαρα, λέγοντας ότι έχουν παραλύσει οι ορθές αποφάσεις, μολονότι ο νόμος έχει διαγορεύσει σαφώς: «Δεν θα προσωποληπτήσεις στην κρίση, διότι η κρίση ανήκει στον Θεό».

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Εδώ, όμως, επιθυμώ να σου επιλύσω και ένα ζήτημα· διότι γνωρίζω την επιθυμία σου για την επίλυση τέτοιων ζητημάτων. Ποιο είναι, λοιπόν, αυτό το ζήτημα; Εάν θεωρούσε τον θάνατο ελαφρότερο από την αθυμία, γιατί εγκατέλειψε και την πατρίδα και τον λαό και δραπέτευσε, για να μην περιπέσει στον θάνατο; Και πώς, ενώ τότε τον απέφευγε, τώρα τον επιζητεί; Για να κατανοήσεις και από αυτό κυρίως πόσο βαρύτερη είναι η αθυμία από τον θάνατο. Διότι, όταν εκείνος ο φόβος τον συγκλόνισε από μόνος του, εύλογα έπραττε τα πάντα, ώστε να τον αποφύγει. Όταν όμως αυτή (η αθυμία), αφού εγκαταστάθηκε μέσα του, επέδειξε την πραγματική της φύση, κατατρώγοντας, φθείροντας και αναλώνοντάς τον με τα δόντια της, και του έγινε ανυπόφορη, τότε ακριβώς θεώρησε ότι το πιο βαρύ από όλα είναι ελαφρότερο από αυτήν. Έτσι και ο Ιωνάς, προσπαθώντας να αποφύγει εκείνη, κατέφυγε σε αυτόν. Και ο ίδιος ζητά τον θάνατο λέγοντας: «Πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω». Και ο Δαβίδ, επίσης, είτε μιλώντας εκ μέρους του είτε εκ μέρους κάποιων άλλων που οδύρονταν, γράφοντας τον ψαλμό, αυτό ακριβώς καταδεικνύει: «Όταν στάθηκε απέναντί μου ο αμαρτωλός, έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα στερούμενος τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε».

«Δώστε δυνατό ποτό σε αυτούς που βρίσκονται σε λύπες, και κρασί να πίνουν σε αυτούς που βρίσκονται σε οδύνες, ώστε να λησμονήσουν τη φτώχεια τους, και να μη θυμούνται πλέον τους πόνους τους.» «Όπως ο σκόρος βλάπτει το ένδυμα, και το σκουλήκι το ξύλο, έτσι και η λύπη του ανθρώπου βλάπτει την καρδιά.» «Εγώ κοιμάμαι, και η καρδιά μου αγρυπνεί.» «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι έγινα σαν αυτόν που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό, και σαν τη μικρή ρώγα που απομένει στον τρύγο, χωρίς να υπάρχει ούτε ένα τσαμπί από τους πρώιμους καρπούς για να φάω.» «Είπε ο Ιωνάς προς αυτούς: Σηκώστε με και ρίξτε με στη θάλασσα, και θα κοπάσει η θάλασσα, διότι γνωρίζω ότι εξαιτίας μου προκλήθηκε αυτή η τρικυμία.» «Φώναξα μέσα στη θλίψη.» «Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.» «Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε, μικρή θλίψη ήταν για εμάς η παιδαγωγία σου.» «Πονώ στα σπλάχνα μου, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου ταράζονται μέσα μου.» «Ποιος θα δώσει νερό στο κεφάλι μου, και στα μάτια μου πηγή δακρύων; Και θα κλαίω για αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα.» «Αλίμονό μου, μητέρα, τι λογής άνθρωπο με γέννησες, να δικάζομαι και να φιλονικώ σε όλη τη γη; Ούτε ωφέλησα κανέναν, ούτε με ωφέλησε κανείς. Η δύναμή μου εξαντλήθηκε ανάμεσα σε αυτούς που με καταριούνται.» «Επικατάρατη ας είναι η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα· η ημέρα που με γέννησε η μητέρα μου ας μην είναι ευλογημένη.»

Γι' αυτό τον λόγο, μυστικά το Άγιο Πνεύμα του απέδωσε μια τέτοια προσηγορία, η οποία δύναται μέσω της διαφορετικής της ερμηνείας να υποδείξει τη διάθεση όλων εκείνων που προτυπώνονται σε αυτόν. Όταν, λοιπόν, μέσω αυτού ελέγχει τυπικά εκ των προτέρων την παραφροσύνη των Ιουδαίων, που λυπούνται για τη σωτηρία των εθνών και συγχέονται από το παράδοξο της κλήσης, που απελπίζονται και με τρόπο βλάσφημο, αντίθετα προς τη θεία βούληση, προτιμούν τον θάνατο από τη ζωή εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε, ερμηνεύεται ως 〈οδύνη τους〉. Στηλιτεύοντας αυτήν, η Γραφή λέει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους», μιλώντας προφανώς για τους Νινευίτες, «ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές τους οδούς, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει, και δεν το έκανε». «Και λυπήθηκε ο Ιωνάς με λύπη μεγάλη και συγχύστηκε και είπε: Τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι καλό για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και πάλι: «Και πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός ένα πρωινό σκουλήκι την επόμενη ημέρα, και χτύπησε την κολοκυθιά και αυτή ξεράθηκε· και συνέβη, μόλις ανέτειλε ο ήλιος, να προστάξει ο Κύριος έναν άνεμο καύσωνα που κατέκαιγε, και χτύπησε ο ήλιος το κεφάλι του Ιωνά· και λιποθύμησε και απελπίστηκε για την ψυχή του και είπε: Καλό ήταν για μένα να πεθάνω παρά να ζω».

Λένε δε ότι αυτός ονομάζεται και Ευροκλύδωνας και Τυφωνικός· το μεν πρώτο, επειδή προκαλεί ταραχή πανταχόθεν στη γη και στη θάλασσα, το δε δεύτερο επειδή δημιουργεί αυχμηρό σκοτάδι, πράγμα το οποίο αποδεικνύεται ότι κάνει η αλαζονεία (ο τύφος). Διότι επιφέρει μεγάλη ταραχή στην ψυχή και γεμίζει τη διάνοια με το σκοτάδι της άγνοιας. Αυτόν τον καύσωνα της αλαζονείας τον ήγειρε ο Θεός μετά την ύβρη εναντίον του Χριστού, δηλαδή παραχώρησε να έλθει στους Ιουδαίους, οι οποίοι είχαν ήδη αποκτήσει την αντίστοιχη προς αυτόν διάθεση, ώστε να γίνει σε όλους ολοφάνερη η προαίρεσή τους απέναντι στον Θεό και στους ανθρώπους. Εξαιτίας αυτού, καταπιεσμένοι από τον ζόφο της άγνοιας, απώθησαν εκούσια τους εαυτούς τους στη μερίδα που αντιτίθεται στον Θεό, μη έχοντας απολύτως τίποτε άλλο, παρά να καταπονούνται και να δυσφορούν τόσο για τη σωτηρία μέσω της πίστεως και τη δόξα των εθνών, όσο και για την κατάργηση των δικών τους σαρκικών νομικών διατάξεων, λέγοντας ακόμη και τώρα: «Κύριε, πάρε τις ψυχές μας από εμάς, διότι είναι καλύτερο για εμάς να πεθάνουμε παρά να ζούμε εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε», εννοώντας τη λατρεία που γινόταν υπό τις σκιές του νόμου και η οποία καταργήθηκε, αυτήν που μέσα στη νύχτα και φύτρωσε και μαράθηκε, καθώς, όντας περιορισμένη μόνο στα αινίγματα και τους τύπους των συμβόλων, δεν διέθετε κανέναν νοητό φωτισμό ικανό να λαμπρύνει τη διάνοια της ψυχής.

«Μια σταγόνα μόνο από τους οικτιρμούς σου παράσχε μου τώρα ως δούλο σου. Πάρε το πνεύμα μου, διότι είναι προτιμότερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και λέγοντας αυτά, αποκοιμήθηκε, διότι τη λύπη πάντοτε την ακολουθεί και ο ύπνος. Ο μόνος όμως ακοίμητος, τότε, αυτόν που κοιμόταν τον ανέπαυσε στη σκιά της κολοκυθιάς, σκεπάζοντας με αυτήν τον αποκαρδιωμένο και διδάσκοντας μέσω αυτής τον προφήτη να αποστρέφεται τη σκληρότητα, να συμπάσχει με όλους και να αγαπά τη μετάνοια.