Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:6

Η αγανάκτηση του προφήτη προήλθε από το ότι δεν καταστράφηκε· φύτρωσε η κολοκυθιά. Απολογείται σε εσένα, για να θυμηθείς ότι είναι αγαθός. Φοβάμαι όμως μήπως ακούσεις από Αυτόν: «Μήπως το μάτι σου είναι πονηρό, επειδή εγώ είμαι αγαθός;» Ποιος έχει καταγραφεί ως πιο ασεβής από τον Αχαάβ;

Συλλογιζόμενος, λοιπόν, αυτά μέσα του, όπως ήταν φυσικό, απομακρύνθηκε από την πόλη και περίμενε να δει τι θα τους συμβεί. Διότι περίμενε ή ότι ίσως θα καταρρεύσει από σεισμό, ή ότι θα κατακαεί από φωτιά, όπως ακριβώς και τα Σόδομα. Κατασκευάζει, δε, πρόχειρα ένα κατάλυμα, και το κατασκεύασμα ήταν μια σκηνή. <Και πρόσταξε Κύριος ο Θεός μια κολοκυθιά, και ανέβηκε πάνω από το κεφάλι του Ιωνά, για να κάνει σκιά πάνω από το κεφάλι του, ώστε να τον ανακουφίζει από την ταλαιπωρία του. Και χάρηκε ο Ιωνάς για την κολοκυθιά με χαρά μεγάλη.> Προστάζει, λοιπόν, πάλι την κολοκυθιά ο Θεός, όπως ακριβώς και το κήτος, δίνοντας απλώς το νεύμα και το θέλημά Του. Και αυτή αναπτύσσεται αμέσως ωραία και ολάνθιστη, και αμέσως σκέπασε όλη τη σκηνή, και σχεδόν τον προδιαθέτει σε ευθυμία προσφέροντας πολύ καλή σκιά. Χαίρεται δε υπερβολικά ο Προφήτης με αυτήν, και αγάλλεται αληθινά σαν να πρόκειται για κάποιο μεγάλο και αξιόλογο πράγμα. Παρατήρησε, λοιπόν, και από αυτό τη ροπή της διανοίας του προς την απλότητα. Διότι λυπήθηκε μεν με λύπη μεγάλη επειδή δεν πραγματοποιήθηκαν τα λόγια της προφητείας του, ενώ χάρηκε από την άλλη με χαρά μεγάλη για ένα λαχανικό και ένα χορτάρι.

Είναι παρόμοιο σαν να έλεγε: Αφού αποβάλω τη μνήμη εκείνων των παλαιότερων αμαρτημάτων, θα σε ελεήσω πλέον, επειδή έχεις εκτίσει την ποινή σου. Αφού έχεις τιμωρηθεί επαρκώς, θα σε απαλλάξω από την πλεονεξία τους, και δεν θα υποταχθείς καθόλου στη ράβδο των Ασσυρίων, δηλαδή στο σκήπτρο, άρα στη βασιλεία (διότι το σκήπτρο είναι σύμβολο βασιλείας). Θα σε ελευθερώσω από τους φόβους και τα δεσμά της δουλείας, και θα σε επαναφέρω πάλι στην ευημερία της ελευθερίας. Όσο για το ρητό «Θα δώσει εντολή για σένα ο Κύριος», θα το κατανοήσεις ως εξής. Διότι σε ποιους θα δώσει εντολή; Είτε στα αγαθά πνεύματα και τις στρατιές των αγγέλων, οι οποίες έχουν ταχθεί από τον Θεό για να προστατεύουν τον Ισραήλ, είτε δίνει εντολή ίσως και σε αυτόν τον ίδιο που απελευθέρωσε από την αιχμαλωσία κατά καιρούς (ο οποίος ήταν ο Κύρος, ο γιος του Καμβύση). Και δίνει εντολή όχι βέβαια μιλώντας του σαν σε άγιο και προφήτη, αλλά εμφυτεύοντας στο νου του το δικό Του θέλημα, και καθιστώντας τον υπηρέτη αυτών που Εκείνος έχει αποφασίσει, παρόλο που αυτός ήταν βέβηλος και ειδωλολάτρης. Διότι όπως έδωσε εντολή στο κήτος να καταπιεί τον Ιωνά, και πάλι στην κολοκυθιά να φυτρώσει πάνω από το κεφάλι του και να τον επισκιάσει, καθώς βέβαια και στο πρωινό σκουλήκι να χτυπήσει την κολοκυθιά, με τον ίδιο τρόπο λέμε ότι έχει δώσει εντολή και στον Κύρο.

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Η Νινευή, λοιπόν, είναι η εκκλησία των εθνών, η οποία δέχτηκε τον λόγο της χάριτος, αποστράφηκε την προηγούμενη πλάνη των ειδώλων και για τον λόγο αυτό σώθηκε και αξιώθηκε τη δόξα των ουρανών. Η σκηνή, την οποία έφτιαξε για τον εαυτό του ο Ιωνάς βγαίνοντας από την πόλη, εικονίζει την κάτω Ιερουσαλήμ και τον χειροποίητο ναό που βρίσκεται σε αυτή. Ενώ η κολοκυθιά προδιέγραφε την πρόσκαιρη σκιά της σωματικής λατρείας, που βασίζεται μόνο στο γράμμα του νόμου, η οποία δεν έχει απολύτως τίποτα μόνιμο και ικανό να φαιδρύνει τον νου. Ο δε σκώληκας είναι ο Κύριός μας και Θεός, Ιησούς Χριστός, όπως λέει ο ίδιος για τον εαυτό του στον προφήτη Δαβίδ: «εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος», σκώληκας επειδή προσέλαβε την άσπορη σάρκα και γενόμενος αληθινά και ονομαζόμενος έτσι —διότι, όπως ακριβώς το σκουλήκι δεν προέρχεται από συνουσία και μείξη πριν από τη γέννησή του, έτσι και της κατά σάρκα γέννησης του Κυρίου δεν προηγήθηκε μείξη—, αλλά και την περιέβαλε γύρω από το αγκίστρι της θεότητας ως δόλωμα για να εξαπατήσει τον διάβολο, ώστε ο νοητός δράκοντας, αχόρταγος καθώς είναι, ανοίγοντας το στόμα του για τη σάρκα που είναι εύκολη λεία λόγω της φύσης της, να καρφωθεί στο αγκίστρι της θεότητας και να ξεράσει, μέσω της αγίας σάρκας του Λόγου που προήλθε από εμάς, ολόκληρη την ανθρώπινη φύση που είχε ήδη καταπιεί. Έτσι, όπως προηγουμένως κατέπιε τον άνθρωπο δελεάζοντάς τον με την ελπίδα της θεότητας, με τον ίδιο τρόπο, αφού δελεαστεί από το προκάλυμμα της ανθρωπότητας, να ξεράσει αργότερα αυτόν που εξαπατήθηκε με την προσδοκία της θεότητας, έχοντας ο ίδιος εξαπατηθεί από την προσδοκία της ανθρωπότητας, και να φανεί το υπερβάλλον της θείας δύναμης μέσω της ασθένειας της ηττημένης φύσης, η οποία νικά την ισχύ εκείνου που την είχε νικήσει, και να αποδειχθεί ότι ο Θεός νικά τον διάβολο χρησιμοποιώντας την προβολή της σάρκας, πολύ περισσότερο από όσο νίκησε τον άνθρωπο ο διάβολος υποσχόμενος τη φύση της θεότητας.

Ἀλλὰ ἂς μὴν ἀποχωριστοῦμε κατὰ τὴ διάθεσή μας ἀπὸ τὴν πόλη αὐτή, ὅπως ὁ λαὸς τῶν Ἰουδαίων, ἀγαπώντας τὸ σῶμα σὰν σκηνὴ καὶ περιθάλποντας τὴν πρόσκαιρη ἡδονὴ τοῦ σώματος σὰν κολοκυθιά, ὥστε, ὅταν τὸ σκουλήκι τῆς συνειδήσεως μᾶς πλήξει καὶ ξηράνει τὴν ἀπατημένη ἀπὸ τὴν ἡδονὴ διάθεση καὶ ἐπέλθει μέσῳ τῶν ἀκούσιων πειρασμῶν, σὰν καυστικὸς ἄνεμος, ἡ ἔκτιση γιὰ ὅσα ζήσαμε μὲ κακία, νὰ μὴν ἀπελπιστοῦμε ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ νὰ μὴ δυσανασχετήσουμε ἀπέναντι στὴ θεία κρίση. Διότι καθένας ἀπὸ ἐμᾶς ποὺ ἔχουμε ἡττηθεῖ ἀπὸ τὴν ἀπάτη τῶν ὑλικῶν πραγμάτων καὶ χαιρόμαστε μὲ τὶς ἡδονὲς τοῦ σώματος, δέχεται τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ δίκην σκώληκος, ὁ ὁποῖος πλήττει πρὸς τὸ παρὸν τὴ συνείδηση καί, σὰν τὴ ρίζα τῆς κολοκυθιᾶς, κατατρώγει τὴ σχέση του μὲ τὴν ἡδονή, καὶ ἔτσι, διὰ τῆς τέλειας ἀνατολῆς τοῦ φωτισμοῦ τῶν λογίων τοῦ Πνεύματος, ξηραίνει τὴν ἁμαρτωλὴ ἐνέργεια, καὶ μὲ τὸν καυστικὸ ἄνεμο, τὴ μνήμη τῶν αἰώνιων κολάσεων, πατάσσει σὰν στὸ κεφάλι τὴν αἰσθητὴ ἀρχὴ τῶν παθῶν τῆς κακίας κατὰ τὶς προσβολές, ὥστε νὰ μάθουμε τοὺς λόγους τῆς πρόνοιας καὶ τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία προκρίνει τὰ αἰώνια ἔναντι τῶν πρόσκαιρων, γιὰ τὴ στέρηση τῶν ὁποίων τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων συνηθίζει νὰ λυπᾶται.

Επομένως ο κόσμος, όπως ο προφήτης, αφού αφυπνίστηκε είδε ότι όλη την αγριάδα του νόμου την θέρισε η χάρη, και φύτεψε σε εμάς τη μετάνοια. Ο μεν προφήτης Ιωνάς κάποτε χάρηκε βλέποντας τότε την κολοκυθιά, και όταν ξαφνικά την είδε να έχει ξεραθεί, στενοχωρήθηκε.

«Μια σταγόνα μόνο από τους οικτιρμούς σου παράσχε μου τώρα ως δούλο σου. Πάρε το πνεύμα μου, διότι είναι προτιμότερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και λέγοντας αυτά, αποκοιμήθηκε, διότι τη λύπη πάντοτε την ακολουθεί και ο ύπνος. Ο μόνος όμως ακοίμητος, τότε, αυτόν που κοιμόταν τον ανέπαυσε στη σκιά της κολοκυθιάς, σκεπάζοντας με αυτήν τον αποκαρδιωμένο και διδάσκοντας μέσω αυτής τον προφήτη να αποστρέφεται τη σκληρότητα, να συμπάσχει με όλους και να αγαπά τη μετάνοια.

Προς τον κύριο Γρηγόριο Καματηρό. Είναι καιρός να πω το προφητικό λόγιο, τιμιότατε αδελφέ, αλίμονο διότι φωτιά κατέφαγε τα ωραία της οικουμένης. Διότι, τι είναι ωραιότερο από τον θείο οίκο, τι πιο τερπνό, και τι πιο ευπρεπές από τα αγαπητά σκηνώματα του Θεού και τον τόπο της δόξας Του; Αλίμονο στις αμαρτίες μου, οι οποίες ίσως παρέδωσαν στις φλόγες το αγιαστήριο του Θεού. Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψω τόσο τη συντριβή της θυγατέρας του λαού μου, δηλαδή αυτής της ελεεινής πολίχνης, που σαν την κολοκυθιά του Ιωνά μόλις φάνηκε καταστράφηκε, όσο και το σύντριμμα της μητέρας του λαού μου, το οποίο θεωρώ και πιο οικτρό, δηλαδή της εκκλησίας του Θεού; Ποιος έχει τόσο αδαμάντινη ψυχή, ποιος έχει τόσο σκληρύνει την καρδιά του, ώστε να μην καταφλεχθεί και ο ίδιος, όχι λέω βλέποντάς το, αλλά και μόνο ακούγοντάς το; Τι είναι αυτό, Κύριε; Διότι περί κριμάτων θα σου μιλήσω. Πώς μας απέρριψες και μας κατέρριψες; Έδειξες όχι μόνο στον λαό αλλά και στους ιερείς σκληρά πράγματα· μας πότισες κρασί κατανύξεως και άφησες τον οίκο σου έρημο και σταμάτησες τον ήχο των ωδών από αυτόν, και καθένας που θα περνά θα τον περιπαίζει, και ταπείνωσες το διάδημα της ομορφιάς και κατέστρεψες το στεφάνι της δόξας και της υμνολογίας.