Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 4:7

Ο άκακος νους ρέπει πολύ εύκολα τόσο προς τις λύπες όσο και προς τις χαρές. Και θα διαπιστώσεις την αλήθεια αυτού του λόγου παρατηρώντας τη συμπεριφορά των νηπίων, τα οποία πολλές φορές θλίβονται για το τίποτα και κλαίνε υπερβολικά για μικροπράγματα· από την άλλη πάλι χαίρονται, και κάνουν απότομη τη μετάβαση από τη λύπη στη χαρά, σαγηνευόμενα μερικές φορές πάλι από κάτι μικρό. Διότι με τον ίδιο τρόπο που στα ανθρώπινα σώματα, εκείνα που δεν συνηθίζουν να είναι πολύ εύρωστα πέφτουν εύκολα όταν κάποιος τα σπρώξει, ακόμη και αν δεν το κάνει με ορμή, αλλά τα αγγίξει σαν με πιο τρυφερό χέρι· έτσι και ο άδολος νους είναι επιρρεπής στο να παρασύρεται προς οτιδήποτε είναι εκ φύσεως ικανό να τον ευφράνει ή και να τον λυπήσει. <Και πρόσταξε ο Κύριος ένα πρωινό σκουλήκι την επόμενη ημέρα, και χτύπησε την κολοκυθιά και ξεράθηκε. Και άμα τη ανατολή του ηλίου πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός έναν καυτό άνεμο που κατέκαιγε, και χτύπησε ο ήλιος το κεφάλι του Ιωνά. Και λιγοψύχησε και απελπίστηκε για τη ζωή του, και είπε: Είναι καλύτερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.> Ονομάζει «πρωινό σκουλήκι» την κάμπια, επειδή ακριβώς αντλεί τις αρχές της γένεσής της από τη δροσιά που πέφτει το πρωί. Προστάζει λοιπόν σε αυτήν, αλλά βεβαίως και στον καύσωνα, ο Θεός, με τον ίδιο τρόπο που νοείται ότι είχε προστάξει και στην ίδια την κολοκυθιά και στο κήτος, όπως ήδη έχουμε προαναφέρει.

Είναι παρόμοιο σαν να έλεγε: Αφού αποβάλω τη μνήμη εκείνων των παλαιότερων αμαρτημάτων, θα σε ελεήσω πλέον, επειδή έχεις εκτίσει την ποινή σου. Αφού έχεις τιμωρηθεί επαρκώς, θα σε απαλλάξω από την πλεονεξία τους, και δεν θα υποταχθείς καθόλου στη ράβδο των Ασσυρίων, δηλαδή στο σκήπτρο, άρα στη βασιλεία (διότι το σκήπτρο είναι σύμβολο βασιλείας). Θα σε ελευθερώσω από τους φόβους και τα δεσμά της δουλείας, και θα σε επαναφέρω πάλι στην ευημερία της ελευθερίας. Όσο για το ρητό «Θα δώσει εντολή για σένα ο Κύριος», θα το κατανοήσεις ως εξής. Διότι σε ποιους θα δώσει εντολή; Είτε στα αγαθά πνεύματα και τις στρατιές των αγγέλων, οι οποίες έχουν ταχθεί από τον Θεό για να προστατεύουν τον Ισραήλ, είτε δίνει εντολή ίσως και σε αυτόν τον ίδιο που απελευθέρωσε από την αιχμαλωσία κατά καιρούς (ο οποίος ήταν ο Κύρος, ο γιος του Καμβύση). Και δίνει εντολή όχι βέβαια μιλώντας του σαν σε άγιο και προφήτη, αλλά εμφυτεύοντας στο νου του το δικό Του θέλημα, και καθιστώντας τον υπηρέτη αυτών που Εκείνος έχει αποφασίσει, παρόλο που αυτός ήταν βέβηλος και ειδωλολάτρης. Διότι όπως έδωσε εντολή στο κήτος να καταπιεί τον Ιωνά, και πάλι στην κολοκυθιά να φυτρώσει πάνω από το κεφάλι του και να τον επισκιάσει, καθώς βέβαια και στο πρωινό σκουλήκι να χτυπήσει την κολοκυθιά, με τον ίδιο τρόπο λέμε ότι έχει δώσει εντολή και στον Κύρο.

γ΄. Δεύτερη προσταγή προς τον Ιωνά για κήρυγμα· και πορεία στη Νινευή και κήρυγμα· στο οποίο πείστηκαν οι Νινευίτες και οδηγήθηκαν σε μετάνοια, μπροστά στην οποία ο Θεός κάμφθηκε και ανέστειλε την απειλή. δ΄. Δέηση του Ιωνά προς τον Θεό, έξοδος από την πόλη, κατασκευή σκηνής, και βλάστηση και φθορά της κολοκυθιάς· και ο διάλογος του Θεού με τον προφήτη, ότι δεν λυπήθηκε τη Νινευή χωρίς λόγο.

Αλλά ας μη ρίχνουμε τα άγια στους σκύλους. Ας αποβληθούν από τον κατάλογό μας οι άπιστοι Ιουδαίοι. Έπειτα, ενώ η κολοκυθιά τού προσέφερε σκιά, ο Θεός πρόσταξε πάλι ένα σκουλήκι το πρωί, το οποίο χτύπησε την κολοκυθιά, και εκείνη αμέσως ξεράθηκε. Δες, Ιουδαίε, και μην απιστείς, όταν ο Θεός κατεργάζεται κάτι το μέγιστο. Μέσα σε μία νύχτα δημιουργήθηκε, και μέσα σε μία νύχτα καταστράφηκε. Έπειτα, όταν ξεράθηκε η κολοκυθιά, ο Ιωνάς δυσανασχετούσε και οδυρόταν, και η ψυχή του παρέλυε από απελπισία, καθώς λυπόταν για την κολοκυθιά, και έλεγε: «Είναι καλύτερο για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Σε αυτόν προσήλθε ο πάνσοφος Θεός και τον παρηγόρησε λέγοντας: «Στενοχωρήθηκες εσύ τόσο πολύ για την κολοκυθιά;» Και ο Ιωνάς είπε: «Στενοχωρήθηκα πάρα πολύ, μέχρι θανάτου». Και πάλι του είπε ο Θεός: «Εσύ λυπήθηκες για την κολοκυθιά, για την οποία δεν κόπιασες ούτε την ανέθρεψες, η οποία μέσα σε μία νύχτα γεννήθηκε και μέσα σε μία νύχτα χάθηκε· εγώ, λοιπόν, δεν θα λυπηθώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότερες από δώδεκα μυριάδες ανθρώπων, οι οποίοι δεν γνωρίζουν, λόγω του πλήθους των κατοίκων, να ξεχωρίσουν το δεξί από το αριστερό, καθώς και τόσα πολλά κτήνη;» Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Εγώ, λέει, είμαι φιλάνθρωπος, και δεν επιθυμώ να καταστρέψω τα έργα των χεριών μου, τα οποία δημιούργησα με αγάπη. Γι' αυτόν τον λόγο απείλησα με καταστροφή και θάνατο, όχι επειδή ήθελα να θανατώσω, αλλά για να παρακινήσω σε μετάνοια.

Η κολοκυθιά που μαράθηκε λύπησε σφόδρα τον προφήτη σου, εξαιτίας της οποίας έμαθε να θλίβεται παράλογα για τη διάψευση της προφητείας· από αυτή τη λύπη λύτρωσέ με, πολυέλεε, ώστε να χαίρομαι με τις αποφάσεις σου. Εσύ, Σωτήρα, πορευόμενος προς το εκούσιο πάθος, έλεγες στους μαθητές σου, «η ψυχή μου είναι περίλυπη έως θανάτου», παρακαλώντας να αποφύγεις το ποτήριο του θανάτου σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση.

Ο Ιωνάς, φεύγοντας από το πρόσωπο του Κυρίου, εκλαμβάνεται ως η δική μας φύση· διότι αυτή, ευρισκόμενη στην Ιόππη —η οποία ερμηνεύεται ως «σκοπιά της χαράς» και υποδηλώνει τον Παράδεισο— έφυγε εξαιτίας της παρακοής, παραδίδει τον εαυτό της στη θάλασσα του βίου, κλυδωνίζεται, καταπίνεται από το νοητό κήτος και αποβάλλεται μέσω της τριήμερης ταφής του Κυρίου στον Άδη. Εκλαμβάνεται δε πάλι και ως το προφητικό χάρισμα, οπότε κηρύττει στη Νινευή, δηλαδή στα έθνη, και αδημονεί για την κολοκυθιά· η κολοκυθιά δε είναι η σωματική λατρεία του Νόμου, την οποία εξέρανε ο σκώληκας, ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Οποίος είπε «εγώ είμαι σκώληκας και όχι άνθρωπος»· διότι με την παρουσία Του κατήργησε την πρόσκαιρη λατρεία του Νόμου.

Γι' αυτό τον λόγο, μυστικά το Άγιο Πνεύμα του απέδωσε μια τέτοια προσηγορία, η οποία δύναται μέσω της διαφορετικής της ερμηνείας να υποδείξει τη διάθεση όλων εκείνων που προτυπώνονται σε αυτόν. Όταν, λοιπόν, μέσω αυτού ελέγχει τυπικά εκ των προτέρων την παραφροσύνη των Ιουδαίων, που λυπούνται για τη σωτηρία των εθνών και συγχέονται από το παράδοξο της κλήσης, που απελπίζονται και με τρόπο βλάσφημο, αντίθετα προς τη θεία βούληση, προτιμούν τον θάνατο από τη ζωή εξαιτίας της κολοκυθιάς που ξεράθηκε, ερμηνεύεται ως 〈οδύνη τους〉. Στηλιτεύοντας αυτήν, η Γραφή λέει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους», μιλώντας προφανώς για τους Νινευίτες, «ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές τους οδούς, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει ότι θα τους κάνει, και δεν το έκανε». «Και λυπήθηκε ο Ιωνάς με λύπη μεγάλη και συγχύστηκε και είπε: Τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι καλό για μένα να πεθάνω παρά να ζω». Και πάλι: «Και πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός ένα πρωινό σκουλήκι την επόμενη ημέρα, και χτύπησε την κολοκυθιά και αυτή ξεράθηκε· και συνέβη, μόλις ανέτειλε ο ήλιος, να προστάξει ο Κύριος έναν άνεμο καύσωνα που κατέκαιγε, και χτύπησε ο ήλιος το κεφάλι του Ιωνά· και λιποθύμησε και απελπίστηκε για την ψυχή του και είπε: Καλό ήταν για μένα να πεθάνω παρά να ζω».

Η Νινευή, λοιπόν, είναι η εκκλησία των εθνών, η οποία δέχτηκε τον λόγο της χάριτος, αποστράφηκε την προηγούμενη πλάνη των ειδώλων και για τον λόγο αυτό σώθηκε και αξιώθηκε τη δόξα των ουρανών. Η σκηνή, την οποία έφτιαξε για τον εαυτό του ο Ιωνάς βγαίνοντας από την πόλη, εικονίζει την κάτω Ιερουσαλήμ και τον χειροποίητο ναό που βρίσκεται σε αυτή. Ενώ η κολοκυθιά προδιέγραφε την πρόσκαιρη σκιά της σωματικής λατρείας, που βασίζεται μόνο στο γράμμα του νόμου, η οποία δεν έχει απολύτως τίποτα μόνιμο και ικανό να φαιδρύνει τον νου. Ο δε σκώληκας είναι ο Κύριός μας και Θεός, Ιησούς Χριστός, όπως λέει ο ίδιος για τον εαυτό του στον προφήτη Δαβίδ: «εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος», σκώληκας επειδή προσέλαβε την άσπορη σάρκα και γενόμενος αληθινά και ονομαζόμενος έτσι —διότι, όπως ακριβώς το σκουλήκι δεν προέρχεται από συνουσία και μείξη πριν από τη γέννησή του, έτσι και της κατά σάρκα γέννησης του Κυρίου δεν προηγήθηκε μείξη—, αλλά και την περιέβαλε γύρω από το αγκίστρι της θεότητας ως δόλωμα για να εξαπατήσει τον διάβολο, ώστε ο νοητός δράκοντας, αχόρταγος καθώς είναι, ανοίγοντας το στόμα του για τη σάρκα που είναι εύκολη λεία λόγω της φύσης της, να καρφωθεί στο αγκίστρι της θεότητας και να ξεράσει, μέσω της αγίας σάρκας του Λόγου που προήλθε από εμάς, ολόκληρη την ανθρώπινη φύση που είχε ήδη καταπιεί. Έτσι, όπως προηγουμένως κατέπιε τον άνθρωπο δελεάζοντάς τον με την ελπίδα της θεότητας, με τον ίδιο τρόπο, αφού δελεαστεί από το προκάλυμμα της ανθρωπότητας, να ξεράσει αργότερα αυτόν που εξαπατήθηκε με την προσδοκία της θεότητας, έχοντας ο ίδιος εξαπατηθεί από την προσδοκία της ανθρωπότητας, και να φανεί το υπερβάλλον της θείας δύναμης μέσω της ασθένειας της ηττημένης φύσης, η οποία νικά την ισχύ εκείνου που την είχε νικήσει, και να αποδειχθεί ότι ο Θεός νικά τον διάβολο χρησιμοποιώντας την προβολή της σάρκας, πολύ περισσότερο από όσο νίκησε τον άνθρωπο ο διάβολος υποσχόμενος τη φύση της θεότητας.

Αυτός ο σκώληκας πάταξε την κολοκυθιά και την αποξήρανε, εννοώ ότι κατήργησε τη νομική λατρεία ως σκιά, και αποξήρανε την οίηση των Ιουδαίων που στηριζόταν σε αυτήν.

Και συνέβη την επαύριον, άμα τη ανατολή του ηλίου· «επαύριον» μεν, διότι μετά την πάροδο των τυπικών αινιγμάτων του Νόμου και τον ορισμένο χρόνο της κατ' αυτόν σωματικής λατρείας, ανέτειλε η χάρις του καινού μυστηρίου, δημιουργώντας μία άλλη ημέρα υψηλής γνώσεως και ένθεης αρετής, η οποία θεοποιεί όσους προσκολλώνται σε αυτήν.

Διότι, αφού αυτός ο σκώληκας χτύπησε την κολοκυθιά και αυτός ο ήλιος —επειδή ο Ίδιος είναι και σκώληκας και ήλιος της δικαιοσύνης, το μεν πρώτο, επειδή γεννήθηκε κατά σάρκα ασπόρως και έχει σύλληψη που ξεπερνά κάθε ανθρώπινη έννοια, το δε δεύτερο, επειδή βρέθηκε κάτω από τη γη για χάρη μου, σύμφωνα με το μυστήριο του θανάτου και της ταφής, και επειδή υπάρχει από τη φύση του ως αιώνιο φως— αφού ανέτειλε εκ νεκρών μέσω της αναστάσεως, ο Θεός πρόσταξε να φυσήξει ένας καυτερός άνεμος καύσωνα, και ο ήλιος χτύπησε το κεφάλι του Ιωνά. Διότι, μετά την ανατολή του ηλίου της δικαιοσύνης, δηλαδή την ανάσταση του Κυρίου και την ανάληψη, ο καυτερός καύσωνας των πειρασμών επήλθε στους Ιουδαίους που παρέμειναν αμετανόητοι και τους χτύπησε στα κεφάλια τους σύμφωνα με δίκαιη κρίση, επιστρέφοντας, κατά το γεγραμμένον, τον πόνο τους στα ίδια τους τα κεφάλια, όπως ακριβώς οι ίδιοι εκ των προτέρων ευχήθηκαν εναντίον του εαυτού τους, λέγοντας: «Το αίμα αυτού εφ' ημάς και επί τα τέκνα ημών». Διότι είναι σαφές ότι, μετά την ανάσταση και την ανάληψη του Σωτήρος, ως πνεύμα υπερβολικά καυτού καύσωνα επήλθε σε αυτούς η τιμωρία μέσω των εθνών, και ο δικός μου Ήλιος, πατάσσοντας τη δόξα και την εξουσία όλου του έθνους σαν να ήταν το κεφάλι του, τους κατέβαλε· προς τον Οποίον, αφού έκλεισαν τα μάτια της διάνοιάς τους, δεν αναγνώρισαν το φως της αλήθειας που έλαμψε πάνω τους.

Ἀλλὰ ἂς μὴν ἀποχωριστοῦμε κατὰ τὴ διάθεσή μας ἀπὸ τὴν πόλη αὐτή, ὅπως ὁ λαὸς τῶν Ἰουδαίων, ἀγαπώντας τὸ σῶμα σὰν σκηνὴ καὶ περιθάλποντας τὴν πρόσκαιρη ἡδονὴ τοῦ σώματος σὰν κολοκυθιά, ὥστε, ὅταν τὸ σκουλήκι τῆς συνειδήσεως μᾶς πλήξει καὶ ξηράνει τὴν ἀπατημένη ἀπὸ τὴν ἡδονὴ διάθεση καὶ ἐπέλθει μέσῳ τῶν ἀκούσιων πειρασμῶν, σὰν καυστικὸς ἄνεμος, ἡ ἔκτιση γιὰ ὅσα ζήσαμε μὲ κακία, νὰ μὴν ἀπελπιστοῦμε ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ νὰ μὴ δυσανασχετήσουμε ἀπέναντι στὴ θεία κρίση. Διότι καθένας ἀπὸ ἐμᾶς ποὺ ἔχουμε ἡττηθεῖ ἀπὸ τὴν ἀπάτη τῶν ὑλικῶν πραγμάτων καὶ χαιρόμαστε μὲ τὶς ἡδονὲς τοῦ σώματος, δέχεται τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ δίκην σκώληκος, ὁ ὁποῖος πλήττει πρὸς τὸ παρὸν τὴ συνείδηση καί, σὰν τὴ ρίζα τῆς κολοκυθιᾶς, κατατρώγει τὴ σχέση του μὲ τὴν ἡδονή, καὶ ἔτσι, διὰ τῆς τέλειας ἀνατολῆς τοῦ φωτισμοῦ τῶν λογίων τοῦ Πνεύματος, ξηραίνει τὴν ἁμαρτωλὴ ἐνέργεια, καὶ μὲ τὸν καυστικὸ ἄνεμο, τὴ μνήμη τῶν αἰώνιων κολάσεων, πατάσσει σὰν στὸ κεφάλι τὴν αἰσθητὴ ἀρχὴ τῶν παθῶν τῆς κακίας κατὰ τὶς προσβολές, ὥστε νὰ μάθουμε τοὺς λόγους τῆς πρόνοιας καὶ τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία προκρίνει τὰ αἰώνια ἔναντι τῶν πρόσκαιρων, γιὰ τὴ στέρηση τῶν ὁποίων τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων συνηθίζει νὰ λυπᾶται.

Επομένως ο κόσμος, όπως ο προφήτης, αφού αφυπνίστηκε είδε ότι όλη την αγριάδα του νόμου την θέρισε η χάρη, και φύτεψε σε εμάς τη μετάνοια. Ο μεν προφήτης Ιωνάς κάποτε χάρηκε βλέποντας τότε την κολοκυθιά, και όταν ξαφνικά την είδε να έχει ξεραθεί, στενοχωρήθηκε.