Πατερικές αναφορές στο ΙΗΣΟΥΣ ΤΟΥ ΝΑΥΗ 5:14

Ποιος άλλος είναι ο Κύριος των στρατιών, παρά εκείνος που ονομάζεται αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Θεού, από τον οποίο έχουν δοθεί τα σημεία στα παιδιά; Το ότι, εξάλλου, παιδιά είναι εκείνοι που έχουν πιστέψει στον Χριστό, είναι φανερό και από τα λόγια του Κυρίου (αναφορικά με αυτούς που τον υμνούσαν και έλεγαν: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις», προς τους Ιουδαίους που του είπαν: «Δεν ακούς τι λένε αυτοί;»): «Από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνο». Διότι εκεί ονόμασε νήπια αυτούς που έκοβαν τα βάγια των φοινίκων και έστρωναν τα ενδύματά τους στον δρόμο, καθώς και εκείνους που κραύγαζαν και τον δοξολογούσαν. Αλλά και σε άλλο σημείο αναφέρει: «Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από σοφούς και συνετούς, και τα αποκάλυψες σε νήπια», αποκαλώντας νήπια εκείνους που μαθήτευσαν στον Λόγο και αξιώθηκαν την αποκάλυψη των μυστηρίων διά του Πνεύματος.

Και ο σοφός Δανιήλ, στην οπτασία του αγγέλου, τον άκουσε να λέει ότι ο άρχοντας του βασιλείου των Περσών στάθηκε εναντίον μου· και ιδού, ο Μιχαήλ, ένας από τους πρώτους άρχοντες, ήρθε να με βοηθήσει, και τον άφησα εκεί μαζί με τον άρχοντα του βασιλιά των Περσών. Και μετά από λίγο λέει ο ίδιος: Και ο άρχοντας των Ελλήνων ερχόταν. Αλλά και κάποιος αναφέρεται ως αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου, εκείνος που φανερώθηκε στον Ιησού του Ναυή στον Ιορδάνη.

Πώς θα περάσω την Ερυθρά Θάλασσα; Πώς θα διασχίσω την έρημο; Πώς δεν θα χαθώ δαγκωμένος από τα φίδια; Πώς θα νικήσω τους αλλοφύλους; Πώς θα εξολοθρεύσω τα έθνη; Πώς θα δεχθώ στις δικές μου πλάκες τα λόγια του θείου νόμου; Πώς θα δω τον στύλο του αληθινού φωτός και τη νεφέλη του Αγίου Πνεύματος; Πώς θα απολαύσω το μάννα της αιώνιας τροφής; Πώς θα πιω το νερό από τη ζωοποιό πέτρα; Πώς θα διαβώ τον Ιορδάνη και θα εισέλθω στην αγαθή γη, που ρέει γάλα και μέλι; Πώς θα δω τον Αρχιστράτηγο, τον οποίο είδε ο Ιησούς του Ναυή και αμέσως προσκύνησε; Διότι, εάν μέσω αυτού δεν εξολοθρεύσω τα έθνη που βρίσκονται μέσα μου, δεν πρόκειται να εισέλθω και να αναπαυθώ στο αγιαστήριο του Θεού, ούτε πρόκειται να γίνω μέτοχος της δόξας του Βασιλέως.

Διότι εσύ, λέγει, που προπορεύεσαι κατά πρόσωπον και ενώπιον του Εφραίμ και του Βενιαμίν και του Μανασσή, φανερώσου. Σε αυτά τα λόγια, ο Προφήτης επικαλείται τον Λόγο του Θεού, κάνοντας την επίκληση μέσα από γεγονότα γνωστά στον λαό· και όχι από τη θεοπτία που είδε ο Προφήτης Ιεζεκιήλ. Εκλιπαρεί δε μέσω της προσευχής αυτόν τον οποίο παρακαλεί: Εάν καταδέχθηκες, λέγει, σε κάποιον καιρό να προπορευθείς ανθρώπων, και να ηγηθείς των προαναφερθεισών φυλών, φανερώσου και τώρα σε αυτούς τους ίδιους που χειμάζονται και χάνονται· και εσύ ο ίδιος, που και τότε ποίμανες και προηγήθηκες του λαού, εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις. Ικετεύει, λοιπόν, μέσα από αυτά τα λόγια, να πραγματοποιήσει τον ερχομό του στους ανθρώπους και να αναλάβει πάλι εκείνους που αποστράφηκαν και βρέθηκαν σε έκπτωση, και να τους κάνει να επιστρέψουν πάλι σε αυτόν. Γι' αυτό λέγει: Ο Θεός, επίστρεψέ μας και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε. Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι ενάντια στην προσευχή των δούλων σου; Αυτός που ονομάζεται στο παρόν χωρίο Κύριος και Θεός των δυνάμεων, ήταν ο ίδιος που ποίμαινε τον αληθινό Ισραήλ, και οδήγησε σαν πρόβατο τον Ιωσήφ, και αυτός που κάθεται πάνω στα χερουβίμ, και ο οποίος προπορευόταν ενώπιον του Εφραίμ, του Βενιαμίν και του Μανασσή. Ονομάζεται δε Κύριος και Θεός των δυνάμεων, όπως σε άλλα σημεία αναφέρεται ως αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου και Άγγελος της μεγάλης βουλής.

Στον διάδοχο του Μωυσή, λοιπόν, τον Ιησού, αφού φανερώθηκε με μορφή άνδρα, ομολογούσε ποιος ήταν λέγοντας: Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Στον Ησαΐα, πάλι, έχει λεχθεί ότι: Παιδίον γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε. Του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής. Σύμφωνα δε με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχων ειρήνης, πατέρας του αιώνος. Αυτό, λοιπόν, διδάσκεται από το προφητικό Πνεύμα να αναπέμπει ως προσευχή ο εγκαταλελειμμένος και έρημος λαός, και να του λέει: Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή του δούλου σου; Αντί της φράσης αυτής, όλοι οι υπόλοιποι ερμηνευτές απέδωσαν «του λαού σου». Διδάσκονται, επίσης, να τρώνε άρτο δακρύων για όσα τόλμησαν να πράξουν, ώστε, αφού θρηνήσουν για τα δικά τους κακά και πενθήσουν, να τύχουν παρηγοριάς, σύμφωνα με τον μακαρισμό που λέει: Μακάριοι όσοι κλαίνε, διότι θα γελάσουν· μακάριοι όσοι πενθούν, διότι θα παρηγορηθούν.

Αυτόν, ως δεύτερο Κύριο μετά τον Πατέρα, τον ανακηρύσσει σαφέστατα ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και πυρ παρά Κυρίου». Αυτόν, πάλι, όταν εμφανίστηκε στον Ιακώβ με σχήμα άνδρα, η θεία Γραφή τον προσαγορεύει Θεό, λέγοντας στον Ιακώβ: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό», τότε που και «ονόμασε ο Ιακώβ το όνομα του τόπου εκείνου Είδος Θεού», λέγοντας: «Διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και βέβαια, δεν είναι θεμιτό να υποθέσουμε ότι οι καταγεγραμμένες θεοφάνειες ανήκουν σε κατώτερους αγγέλους και λειτουργούς του Θεού, επειδή, όταν κάποιος από αυτούς εμφανίζεται στους ανθρώπους, η Γραφή δεν το αποκρύπτει, αναφέροντας ρητά ότι δεν έφεραν την ονομασία του Θεού ούτε του Κυρίου, αλλά των αγγέλων, όπως είναι εύκολο να επιβεβαιωθεί από αμέτρητες μαρτυρίες. Αυτόν και ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς του Ναυή, εφόσον ηγείται των ουράνιων αγγέλων και αρχαγγέλων και των υπερκόσμιων δυνάμεων, και εφόσον αποτελεί τη δύναμη και τη σοφία του Πατέρα και του έχουν εμπιστευθεί τα δευτερεία της βασιλείας και της εξουσίας επί των πάντων, τον ονομάζει αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου, αφού τον είδε πάλι όχι διαφορετικά, παρά με μορφή και σχήμα ανθρώπου.

Έχει γραφτεί λοιπόν: «Και συνέβη, όταν ο Ιησούς βρισκόταν στην Ιεριχώ, να σηκώσει τα μάτια του και να δει έναν άνθρωπο να στέκεται απέναντί του, και η ρομφαία του ήταν τραβηγμένη στο χέρι του. Και πλησιάζοντας ο Ιησούς είπε: "Είσαι δικός μας ή με τους εχθρούς;" Και του απάντησε: "Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου· τώρα μόλις έφτασα". Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: "Δέσποτα, τι προστάζεις τον δούλο σου;" Και είπε ο αρχιστράτηγος του Κυρίου προς τον Ιησού: "Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι τόπος άγιος"». Εδώ λοιπόν θα παρατηρήσεις, από τα ίδια αυτά λόγια, ότι αυτός δεν είναι άλλος από εκείνον που είχε αποκαλυφθεί και στον Μωυσή, διότι ακριβώς με τα ίδια λόγια και για αυτήν την περίπτωση λέει η Γραφή: «Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: "Μωυσή, Μωυσή". Και εκείνος απάντησε: "Τι είναι;" Και του είπε: "Μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία". Και του είπε: "Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ"».

Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: «Δέσποτα, τι προστάζεις στον δούλο σου;» Και λέει ο αρχιστράτηγος του Κυρίου προς τον Ιησού: «Βγάλε το υπόδημα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι τόπος άγιος». Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου, παρά ο Χριστός του Θεού, ο άρχων κάθε άγιας και πνευματικής στρατιάς του Θεού;

Πρόσεξε δε μήπως από τα λόγια προς τον Ιησού υποδηλώνεται ότι πρόκειται για τον ίδιο που μίλησε και στον Μωυσή στο όρος μέσω του αγγέλου· διότι όσα λέγονται τώρα σε αυτόν, τα ίδια ειπώθηκαν παρομοίως και στον Μωυσή από τον Κύριο μέσω του αγγέλου, όταν άρχιζε τη θεοπτία, σύμφωνα με το: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου» και τα εξής. Όντας δε πολυώνυμος ο Χριστός του Θεού, τώρα αποκαλείται αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου· όπως και στον Ησαΐα, Άγγελος μεγάλης βουλής, στο χωρίο: «και θα θελήσουν να είχαν καεί στη φωτιά· Διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται, Άγγελος της μεγάλης βουλής».

Όταν, λοιπόν, βρίσκεται μαζί με τον Πατέρα και διακυβερνά την πρόνοια των συμπάντων με ένθεη δύναμη, επιβλέποντας και επιμελούμενος τον ίδιο τον ουρανό και τη γη μαζί, και τις φύσεις που περιέχονται σε αυτά, καθώς και τις θείες και ασώματες ουσίες που βρίσκονται πέρα από τον ουρανό, εξυμνείται στους θείους χρησμούς ως Λόγος του Θεού και σοφία του Θεού και δύναμη του Θεού, άρχοντας και ηγούμενος και βασιλιάς, καθώς επίσης και Θεός και Κύριος· και καθώς φωτίζει τις ασώματες και νοερές φύσεις, έχει ονομαστεί «ήλιος δικαιοσύνης» και «φως αληθινό», ενώ, καθώς υπηρετεί και συνεργεί στις διατάξεις του Πατέρα, φέρει την ιδιότητα του λειτουργού του Πατέρα και δημιουργού. Επειδή όμως είναι και ο μόνος που γνωρίζει την ορθή τάξη της λατρείας του Θεού, στεκόμενος στο μέσο μεταξύ του αγένητου Θεού και των γενητών δημιουργημάτων που ακολούθησαν, έχοντας αναλάβει τη φροντίδα των συμπάντων και ιερουργώντας προς τον Πατέρα υπέρ όλων των υπηκόων, και επειδή μόνος αυτός Τον καθιστά ευμενή και ίλεω προς όλους, προσαγορεύεται αιώνιος αρχιερέας και βεβαίως Χριστός του Πατέρα, όπως ακριβώς στους Εβραίους αποκαλούνταν παλαιότερα «Χριστοί» εκείνοι που μέσω συμβόλων εξεικόνιζαν τον Πρώτο· και όταν μεν ως ταξιάρχης προΐσταται των αγγέλων, αναγορεύεται «μεγάλης βουλής άγγελος», όταν δε ηγείται των ουράνιων στρατιών, είναι «αρχιστράτηγος δυνάμεως Κυρίου».

Εξαιτίας του ρητού «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», ίσως κάποιος υποθέσει ότι η παρούσα φράση είναι αντίθετη προς τον σωτηριώδη λόγο, επειδή υποθέτει ως ορατό εκείνον που από τη φύση του είναι αόρατος. Αλλά, εάν και αυτά τα εκλάβεις ότι αναφέρονται στον Λόγο του Θεού, ο οποίος «πολυμερώς και πολυτρόπως» εμφανίστηκε «στους πατέρες», παρόμοια με όσα έχουμε ήδη αποδείξει, τότε δεν θα φανεί πλέον ότι περιπίπτεις σε αντιφάσεις. Διδάσκει ότι ο Θεός του Ισραήλ που οράται εδώ είναι ακριβώς εκείνος, ο οποίος εμφανίστηκε και στον Ισραήλ, όταν πάλαιβε μαζί του ως άνθρωπος, και ο οποίος πρώτος μετέβαλε το όνομά του από Ιακώβ σε Ισραήλ λέγοντας: «διότι αναδείχθηκες ισχυρός ενώπιον του Θεού», τότε που, έχοντας αντιληφθεί τη θεία του δύναμη, «ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού», λέγοντας «επειδή είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου»· τον οποίο ήδη, στον κατάλληλο χρόνο, έχουμε αποδείξει ότι δεν είναι άλλος από τον Λόγο του Θεού. 〈Από τον Ιησού του Ναυή〉. «Και συνέβη, ενώ ο Ιησούς βρισκόταν στην Ιεριχώ, σήκωσε τα μάτια του και βλέπει έναν άνθρωπο να στέκεται απέναντί του, έχοντας γυμνωμένη τη ρομφαία στο χέρι του. Και ο Ιησούς τον πλησίασε και είπε: Είσαι δικός μας ή από τους εχθρούς μας; Και εκείνος του είπε: Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου και μόλις τώρα ήρθα. Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: Δέσποτα, τι προστάζεις τον δούλο σου;»

Και λέει ο αρχιστράτηγος του Κυρίου στον Ιησού: «Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Αυτά ακριβώς είχαν ειπωθεί από τον Κύριο και στον Μωυσή, όταν άρχιζε τη θεοπτία στη βάτο, όπως δηλώνει η Γραφή: «Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή, μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα των ποδιών σου, διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Ένας λοιπόν και ο αυτός Θεός ήταν εκείνος που αποκάλυψε το θέλημά Του και στους δύο, όπως αποδεικνύεται από το παράγγελμα. Αλλά τώρα μεν προστάζει μέσω του αρχιστρατήγου της δυνάμεώς Του, ενώ στον Μωυσή μέσω του αγγέλου που εμφανίστηκε. Καθώς δε υπερουράνιες στρατιές και υπερκόσμιες δυνάμεις και αόρατα πνεύματα, θείοι άγγελοι και αρχάγγελοι λειτουργούν στον παμβασιλέα και πανηγεμόνα Θεό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Δανιήλ: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν ενώπιόν του», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ανώτατος όλων εκτός από τον Θεό Λόγο και την πρωτότοκη Σοφία και το ένθεο γέννημα; Εύλογα, λοιπόν, έχει αναγορευθεί στην προκειμένη περίπτωση και «αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου», όπως σε άλλα σημεία και «άγγελος μεγάλης βουλής», και σύνθρονος του Πατρός, αιώνιος και μέγας αρχιερέας. Έχει δε αποδειχθεί ότι αυτός ο ίδιος είναι και Κύριος και Θεός και Χριστός, χρισμένος από τον Πατέρα με έλαιο αγαλλιάσεως.

Στον μεν Αβραάμ, λοιπόν, όταν εμφανίστηκε δίπλα στη δρυ με ανθρώπινη μορφή, παρουσίασε τον εαυτό του με σχήμα γαλήνιο και ειρηνικό, προαναγγέλλοντας από τότε τη σωτήρια παρουσία του στους ανθρώπους. Στον Ιακώβ, επειδή ως ασκητής και αγωνιστής επρόκειτο να παλέψει ενάντια σε εχθρούς και να αγωνιστεί, εμφανίστηκε σαν άνθρωπος. Στον Μωυσή δε και στον λαό προηγούνταν με μορφή νεφέλης και φωτιάς, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ταυτόχρονα φοβερό και επισκιασμένο. Και επειδή ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς, επρόκειτο να παραταχθεί απέναντι σε εχθρούς, τους παλαιούς κατοίκους της γης των Παλαιστινίων, έθνη αλλόφυλα και ασεβέστατα, εύλογα εμφανίζεται με ρομφαία γυμνωμένη και ακονισμένη εναντίον των εχθρών, δείχνοντας σχεδόν με την όψη του ότι επρόκειτο ο ίδιος με αόρατη ρομφαία και με ένθεη δύναμη να καταδιώξει τους ασεβείς, συστρατευόμενος και συναγωνιζόμενος με τους δικούς του. Γι' αυτό και στην κατάλληλη στιγμή ανακήρυξε τον εαυτό του «Αρχιστράτηγο του Κυρίου». 〈Από τον Ιώβ〉. «Είπε δε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από θύελλα και νεφέλες: Πού ήσουν όταν εγώ θεμελίωνα τη γη; Ανάγγειλέ μου, αν έχεις σύνεση. Ποιος έθεσε τα μέτρα της, αν το γνωρίζεις;» Και στη συνέχεια: «Όταν γεννήθηκαν», λέει, «τα άστρα, με δοξολόγησαν με δυνατή φωνή όλοι οι άγγελοί μου· έφραξα δε τη θάλασσα με πύλες», και στη συνέχεια: «Ή μήπως επί των ημερών σου διέταξα το πρωινό φως, και ο εωσφόρος αντίκρισε τη δική του τάξη;» Και πάλι: «Ή μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το έθεσες πάνω στη γη προικισμένο με λαλιά;»

Κράζουν, λοιπόν, αυτοί και βοούν ο ένας στον άλλον σύμφωνα με τη δική του δύναμη, παρουσιάζοντας την αγιότητα εκείνου για τον οποίο θεολογούν και, το πιο παράδοξο από όλα, διακηρύσσοντας θεολογικά ότι όχι μόνο ο ουρανός και όλα όσα βρίσκονται στον ουρανό είναι γεμάτα από τη δοξολογία του, αλλά και «όλη η γη» μετείχε στην ίδια δύναμη εξαιτίας της προαναγγελλόμενης καθόδου του από τους ουρανούς στους ανθρώπους, την οποία στη συνέχεια προφητεύει ο λόγος καθώς προχωρά, κηρύττοντας τη γέννηση από την Παρθένο και τη δοξολογία του που διαμέσου αυτής εξαπλώθηκε σε όλη τη γη. Το δε «Κύριος Σαβαώθ» ερμηνεύεται ως «Κύριος των δυνάμεων». Αυτός, εξάλλου, είναι ο «αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου», τον οποίο και στον εικοστό τρίτο ψαλμό οι θείες δυνάμεις αποκαλούν και πάλι «Κύριο Σαβαώθ», προαναγγέλλοντας την άνοδό του από τη γη στους ουρανούς μέσω όσων λέγουν: «Σηκώστε τις πύλες, άρχοντές σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο βασιλιάς της δόξης. Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξης; Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξης»· το εβραϊκό κείμενο, άλλωστε, και πάλι εδώ τον ονομάζει «Κύριο Σαβαώθ».

«και θα είναι η παιδεία του επάνω στον ώμο του, και θα κληθεί το όνομά του παραδοξασμός, βουλευτικός, ισχυρός, δυνατός, πατέρας του αιώνα, άρχοντας ειρήνης, και της ειρήνης του δεν υπάρχει τέλος». Επομένως, μέσω αυτών προφητευόταν ότι θα γεννηθεί και θα γίνει παιδί όχι απλώς ένας άγγελος, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα, αλλά «ο άγγελος της μεγάλης βουλής, και θαυμαστός σύμβουλος, και ισχυρός Θεός, και εξουσιαστής και άρχοντας ειρήνης, και πατέρας του μέλλοντος αιώνα». Στα προηγούμενα, εξάλλου, έχεις δει τον Λόγο του Θεού να ανακηρύσσεται με ποικίλους τρόπους και Θεός και Κύριος, και ταυτόχρονα ο ίδιος να ονομάζεται άγγελος του Πατέρα, και αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου. Ποιος, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι αυτός, ο οποίος, σύμφωνα με τον Ακύλα και τις μαρτυρίες που διασώζονται μέχρι σήμερα στους Εβραίους, γεννιέται ανάμεσα στους ανθρώπους και γίνεται «παιδί», «θαυμαστός σύμβουλος» και «ισχυρός», «δυνατός», και «πατέρας ακόμη», και «άρχοντας ειρήνης», για την οποία ειρήνη λέει ότι ποτέ δεν θα υπάρξει τέλος, ενώ σύμφωνα με τον Σύμμαχο είναι «παραδοξασμός, βουλευτικός, ισχυρός, δυνατός, πατέρας του αιώνα, άρχοντας ειρήνης», μιας ειρήνης άπειρης και ατελεύτητης, και σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα «αυτός που βουλεύεται θαυμαστά, ισχυρός, δυνάστης, πατέρας, άρχοντας ειρήνης, στο να πληθύνει την παιδεία, του οποίου η ειρήνη δεν έχει τέλος»;

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΛΟΓΙΚΩΝ ΟΝΤΩΝ Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού του παμβασιλέως, διδάσκουν την αρχή που δεν έχει γεννηθεί από πουθενά αλλού παρά από τον Πατέρα, η οποία είναι πρωτότοκη και συνεργός της βουλής του Πατέρα, και αποτελεί πιστή απεικόνισή Του. Αυτή κατέχει τα πρωτεία σε σχέση με όλα τα γενητά όντα που ακολούθησαν, γι' αυτό και συνηθίζουν να την αποκαλούν εικόνα του Θεού και δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού και Λόγο του Θεού, αλλά ακόμη και αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου και «Άγγελο μεγάλης βουλής». Όσο για τις νοερές και λογικές δυνάμεις που ακολουθούν αυτήν την αρχή, είναι αδύνατον να περιγραφούν από την ανθρώπινη φύση, τόσο εξαιτίας του πλήθους τους όσο και εξαιτίας της διαφοροποίησής τους κατά είδος, παρά μόνο στο μέτρο που μπορεί κανείς να τις προσεγγίσει με παραδείγματα κατ' αναλογίαν από τα ορατά πράγματα, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης, των άστρων και αυτού τούτου του ουρανού που περικλείει τα σύμπαντα μέσα του. Διότι «άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων», λέει ο θείος Απόστολος· «διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Διότι, όπως αναφέρει, παρουσιάστηκε πλήθος ουράνιας στρατιάς που υμνούσαν τον Θεό. Και ο Δανιήλ ορά μυριάδες μυριάδων να παρίστανται και χιλιάδες χιλιάδων βλέπει να λειτουργούν. Και οι προφήτες το ίδιο μαρτυρούν, ονομάζοντας τον Κύριο των πάντων «Κύριο των στρατιών» και «Κύριο των δυνάμεων». Και προς τον Ιησού του Ναυή, ο δυνατός στον πόλεμο λέει: «Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως». Εάν, λοιπόν, έχουμε κατανοήσει ποια είναι η αγαθή συμμαχία και ποιος είναι ο ηγέτης αυτών των συμμάχων, ας συνάψουμε συνθήκη ειρήνης μαζί του, ας προστρέξουμε στην εξουσία του, ας γίνουμε φίλοι με εκείνον που κατέχει τόση δύναμη. Το ποιος είναι δε ο τρόπος της οικειώσεως με αυτόν, μας το διδάσκει εκείνος που συνάπτει αυτή τη φιλία, ο μέγας Απόστολος, στα όσα λέει: «Αφού, λοιπόν, δικαιωθήκαμε εκ πίστεως, ας έχουμε ειρήνη με τον Θεό», και πάλι: «Υπέρ του Χριστού, λοιπόν, εκτελούμε χρέη πρεσβευτή, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών· σας ικετεύουμε στο όνομα του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Διότι, για όσο διάστημα ήμασταν από τη φύση μας τέκνα οργής, κάνοντας τα μη πρέποντα, είχαμε ταχθεί με το μέρος εκείνων που αντιτάσσονταν στη δεξιά του Υψίστου· αποβάλλοντας, όμως, την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες με το να ζούμε όσια, δίκαια και ευσεβώς, μέσω αυτής της ειρήνης θα ενωθούμε με την αληθινή ειρήνη. Διότι έτσι λέει γι’ αυτόν ο Απόστολος, ότι «Αυτός είναι η ειρήνη μας». Αυτός ο λόγος αποτελεί το τέλος και το επιστέγασμα όλων όσων συνέβησαν μέσα στον χρόνο.

Διότι, εάν κάποιος εξέλαμβανε την κατ' οικονομίαν εμφάνιση του Μονογενούς Υιού του Θεού διά της σαρκός ως αφορμή για την κατασκευή ενός έτερου υιού, αυτός, απαριθμώντας όλες τις θεοφάνειες που έγιναν στους αγίους, τόσο εκείνες πριν από την κατά σάρκα φανέρωση του Μονογενούς Υιού του Θεού όσο και αυτές που έγιναν πάλι αργότερα στους αξίους, θα κατέληγε να κατασκευάσει ένα πλήθος υιών, ανάλογα με τον αριθμό των θεϊκών εμφανίσεων. Έτσι, γι' αυτόν θα ήταν ένας υιός αυτός που αποκαλύφθηκε στον Αβραάμ, και έτερος αυτός που εμφανίστηκε στον Ισαάκ· και άλλος αυτός που συμπαραστάθηκε στον Ιακώβ· και άλλος αυτός που φάνηκε στον Μωυσή σε διάφορες εμφανίσεις: μέσα στο φως, στον γνόφο, στον στύλο της νεφέλης, στην ενώπιος ενωπίω όραση, στα οπίσθια μέρη. Άλλος πάλι υιός θα ήταν αυτός που παρατάχθηκε στο πλευρό του διαδόχου του Μωυσή· και αυτός που αποκαλύφθηκε στον Ιώβ μέσα από τη λαίλαπα· και αυτός που φάνηκε στον Ησαΐα πάνω στον υψηλό θρόνο· και αυτός που περιγράφηκε στον λόγο του Ιεζεκιήλ με ανθρώπινο σχήμα· και έπειτα από αυτά, αυτός που καταύγασε σαν αστραπή μέσα στο φως τον Παύλο· και πριν από αυτό, αυτός που φάνηκε πάνω στο όρος στον Πέτρο και τη συνοδεία του μέσα σε υψηλότερη δόξα. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο και παντελώς ασεβές, το να καταμερίζει δηλαδή κανείς τις ποικίλες θεοφάνειες του Μονογενούς σε έναν αριθμό πολλών υιών, εξίσου άτοπο είναι και το να καθιστά κανείς την διά της σαρκός εμφάνιση αφορμή για την κατασκευή ενός έτερου υιού.

Όλοι να ακολουθείτε τον επίσκοπο, όπως ο Ιησούς Χριστός τον Πατέρα, και το πρεσβυτέριο όπως τους αποστόλους· τους δε διακόνους να τους σέβεστε ως εκτελούντες την εντολή του Θεού. Κανείς να μην πράττει τίποτα από όσα αφορούν την εκκλησία χωρίς τον επίσκοπο. Έγκυρη ας θεωρείται εκείνη η Θεία Ευχαριστία που τελείται υπό τον επίσκοπο ή από εκείνον στον οποίο αυτός θα δώσει την άδεια. Όπου εμφανίζεται ο επίσκοπος, εκεί ας παρευρίσκεται και το πλήθος, όπως ακριβώς όπου είναι ο Χριστός, παρίσταται όλη η ουράνια στρατιά, ως στον αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου και ρυθμιστή κάθε νοητής φύσεως. Δεν επιτρέπεται χωρίς τον επίσκοπο ούτε να βαπτίζει κανείς, ούτε να προσφέρει, ούτε να προσκομίζει θυσία, ούτε να τελεί αγάπες, αλλά ό,τι εγκρίνει εκείνος σύμφωνα με την ευαρέσκεια του Θεού, ώστε να είναι ασφαλές και έγκυρο καθετί που πράττεται.

Στη σύναξη των αρχαγγέλων. Πρέπει να εγκωμιάζουμε τους αγγέλους. Διότι και αυτοί, υμνώντας τον Δημιουργό, τον καθιστούν ίλεω και ευμενή προς τους ανθρώπους. Και εννοώ τους αγγέλους, τους δικούς μας συμμάχους, εκείνους που εκστρατεύουν εναντίον των αντίπαλων δυνάμεων, ένας εκ των οποίων είναι ο αρχάγγελος Μιχαήλ, ο οποίος αφενός αντιτάχθηκε στον διάβολο για το σώμα του Μωυσή, και αφετέρου αντιστάθηκε στον άρχοντα των Περσών υπέρ της ελευθερίας του λαού. Σε αυτούς ανήκει εκείνος που ανέκοψε την πορεία της όνου και εμπόδισε την άτοπη μανία του Βαλαάμ· και επειδή ο μάντης δεν κατανοούσε τα όσα συνέβαιναν, η φωνή του άλογου ζώου συνέτισε τον λογικό άνθρωπο. Σε αυτούς ανήκει εκείνος που έσυρε το ξίφος του και προέτρεψε τον Ιησού του Ναυή να συμπλακεί με τους εχθρούς. Σε αυτούς ανήκει εκείνος που πάταξε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες Ασσυρίους μέσα σε μία νύχτα και ένωσε τον θάνατο με τον ύπνο των βαρβάρων. Σε αυτούς ανήκει εκείνος που μετέφερε τον προφήτη Αμβακούμ με εναέριο άλμα, για να προσφέρει τροφή στον προφήτη Δανιήλ ανάμεσα στα νηστικά λιοντάρια.

Ας προσέξουμε να μην κατασπαταλήσουμε τον βίο μας χωρίς να το καταλάβουμε, μέσα σε γλέντια, μεθύσια, θορύβους και χορούς· γιατί τότε, αναζητώντας τη θύρα της μετανοίας σαν να βρισκόμαστε στο σκοτάδι της νύχτας, δεν θα τη βρούμε. Μάλλον όμως θα τη βρούμε, καθώς ο Δεσπότης μάς καλεί και λέει: «Εγώ είμαι η θύρα των προβάτων». Διότι οφείλουμε να εγκωμιάζουμε τους αγγέλους· αυτοί, υμνώντας τον Δημιουργό, τον καθιστούν ίλεω και ευμενή προς τους ανθρώπους. Και όταν λέω αγγέλους, εννοώ τους δικούς μας συμμάχους, αυτούς που εκστρατεύουν εναντίον των εχθρικών δυνάμεων. Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται ο αρχάγγελος Μιχαήλ, ο οποίος αντιτάχθηκε στον διάβολο για το σώμα του Μωυσή, και αντιστάθηκε στον άρχοντα των Περσών υπερασπιζόμενος την ελευθερία του λαού. Σε αυτούς ανήκει και εκείνος που άλλαξε την πορεία της όνου και εμπόδισε τον Βαλαάμ από την άτοπη μαντεία, και επειδή ο μάντης δεν κατανοούσε τι συνέβαινε, με τη φωνή του άλογου ζώου συνέτισε το λογικό ον. Μεταξύ τους είναι αυτός που, έχοντας γυμνώσει το ξίφος του, προέτρεπε τον Ιησού του Ναυή να συμπλακεί με τους εχθρούς. Ανάμεσά τους είναι εκείνος που πάταξε τις ογδόντα πέντε χιλιάδες των Ασσυρίων μέσα σε μία νύχτα και ένωσε τον θάνατο με τον ύπνο των βαρβάρων. Σε αυτούς ανήκει και εκείνος που με ένα εναέριο άλμα μετέφερε τον προφήτη Αμβακούμ, προκειμένου να προσφέρει τροφή στον προφήτη Δανιήλ, ο οποίος βρισκόταν ανάμεσα στα νηστικά λιοντάρια.

Αφού αναφέραμε, λοιπόν, τα είδη της εικόνας, ας μιλήσουμε και για την προσκύνηση. Η προσκύνηση είναι σύμβολο υποταγής και τιμής. Γνωρίζουμε δε διάφορα είδη της: Πρώτον, την προσκύνηση ως λατρεία, την οποία προσφέρουμε μόνο στον κατά φύση προσκυνητό Θεό. Έπειτα, την προσκύνηση που, εξαιτίας του κατά φύση προσκυνητού Θεού, προσφέρεται στους φίλους και υπηρέτες Του, όπως ο Ιησούς του Ναυή και ο Δανιήλ προσκύνησαν τον άγγελο· ή στους τόπους του Θεού, όπως λέει ο Δαβίδ: «Ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του»· ή στα αφιερώματά Του, όπως ολόκληρος ο Ισραήλ προσκυνούσε τη Σκηνή του Μαρτυρίου και τον ναό στην Ιερουσαλήμ, στεκόμενοι ολόγυρα και προσκυνώντας προς αυτόν από παντού μέχρι και σήμερα· ή στους άρχοντες που εγκαταστάθηκαν από Αυτόν, όπως ο Ιακώβ προσκύνησε τον Ησαύ ως μεγαλύτερο αδελφό του κατά το θέλημα του Θεού και τον Φαραώ που ορίστηκε άρχοντας από τον Θεό, καθώς και τα αδέλφια του Ιωσήφ που προσκύνησαν τον ίδιο.

Ο Αβραάμ δεν είδε τη φύση του Θεού («διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ»), αλλά την εικόνα του Θεού, και προσπίπτοντας προσκύνησε. Ο Ιησούς του Ναυή δεν είδε τη φύση ενός αγγέλου, αλλά μια εικόνα (διότι η φύση του αγγέλου δεν οράται με σωματικούς οφθαλμούς), και προσπίπτοντας προσκύνησε· ομοίως και ο Δανιήλ (διότι ο άγγελος δεν είναι Θεός, αλλά κτίσμα, δούλος και παραστάτης του Θεού), τον προσκύνησε όχι ως Θεό, αλλά ως παραστάτη και λειτουργό του Θεού. Κι εγώ να μην κατασκευάσω εικόνα των φίλων του Χριστού και να μην προσκυνήσω, όχι ως θεούς, αλλά ως εικόνες των φίλων του Θεού; Διότι ούτε ο Ιησούς ούτε ο Δανιήλ προσκύνησαν τους αγγέλους που τους εμφανίστηκαν ως θεούς, ούτε εγώ προσκυνώ την εικόνα ως Θεό, αλλά μέσω της εικόνας και των αγίων αναπέμπω την προσκύνηση και την τιμή στον Θεό, για χάρη του οποίου σέβομαι και τιμώ τους φίλους Του. Ο Θεός δεν ενώθηκε με τη φύση των αγγέλων, αλλά ενώθηκε με τη φύση των ανθρώπων. Ο Θεός δεν έγινε άγγελος, αλλά ο Θεός έγινε εκ φύσεως και αληθινά άνθρωπος. «Διότι βεβαίως δεν αναλαμβάνει αγγέλους, αλλά αναλαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ.» Δεν έγινε η φύση των αγγέλων Υιός του Θεού καθ' υπόστασιν, αλλά η φύση του ανθρώπου έγινε Υιός του Θεού καθ' υπόστασιν.

Θα σας δώσω, ω φίλοι, είπα, και άλλη μαρτυρία από τις Γραφές, ότι ως αρχή προ πάντων των κτισμάτων ο Θεός γέννησε από τον εαυτό του κάποια λογική δύναμη, η οποία από το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται και δόξα Κυρίου, άλλοτε Υιός, άλλοτε σοφία, άλλοτε άγγελος, άλλοτε Θεός, άλλοτε Κύριος και Λόγος, άλλοτε δε ονομάζει τον εαυτό του αρχιστράτηγο, όταν φανερώθηκε με μορφή ανθρώπου στον Ιησού του Ναυή. Διότι έχει την ικανότητα να λαμβάνει όλα αυτά τα ονόματα αφενός επειδή υπηρετεί το πατρικό βούλημα και αφετέρου επειδή γεννήθηκε από τον Πατέρα με τη θέλησή Του. Αλλά μήπως δεν βλέπουμε να συμβαίνει κάτι παρόμοιο και σε εμάς; Διότι, όταν προφέρουμε κάποιον λόγο, γεννούμε λόγο, όχι κατά αποκοπή, ώστε να ελαττωθεί ο λόγος που υπάρχει μέσα μας, όταν τον προφέρουμε. Και είναι παρόμοιο με αυτό που βλέπουμε να γίνεται με τη φωτιά, όπου ανάβει άλλη, χωρίς να ελαττώνεται εκείνη από την οποία προήλθε το άναμμα, αλλά παραμένει η ίδια, και εκείνο που άναψε από αυτήν φαίνεται ότι υπάρχει και αυτό, χωρίς να έχει ελαττώσει εκείνη από την οποία άναψε. Θα μου δώσει μαρτυρία ο Λόγος της σοφίας, ο οποίος είναι αυτός ο ίδιος ο Θεός που γεννήθηκε από τον Πατέρα των όλων, και υπάρχει ως Λόγος και Σοφία και Δύναμη και Δόξα του Γεννήσαντος, και ο οποίος είπε μέσω του Σολομώντα τα εξής: Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να αριθμήσω τα από αιώνος. Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του.

Εκείνος δε είπε: «Γιατί ρωτάς για το όνομά μου; Διότι αυτό είναι θαυμαστό». Και ο Ιησούς του Ναυή, όταν είδε άγγελο του Θεού να κρατά γυμνωμένη ρομφαία, πήρε την εντολή να λύσει το υπόδημα των ποδιών του. Και πάλι, άγγελος του Θεού παρουσιάστηκε στην Εφραθά στον Γεδεών, τον γιο του Ιωάς, όταν οι Μαδιανίτες είχαν υπερισχύσει των υιών του Ισραήλ, «και του είπε: Ο Κύριος είναι μαζί σου, δυνατός εν ισχύι, και θα κατατροπώσεις τους Μαδιανίτες σαν να ήταν ένας άνθρωπος. Και ο Γεδεών εισήλθε και έπραξε», όπως του είχε μιλήσει ο άγγελος του Κυρίου, «και τα έφερε έξω σε αυτόν κάτω από τη δρυ και προσκύνησε. Και του είπε ο άγγελος του Κυρίου: Πάρε τα κρέατα και τους άζυμους άρτους και θέσε τα πάνω σε εκείνη την πέτρα, και έκανε έτσι. Και άπλωσε ο άγγελος του Κυρίου το άκρο της ράβδου που είχε στο χέρι του και άγγιξε τις θυσίες, και άναψε πυρ από την πέτρα και κατέφαγε όλη την θυσία, και ο άγγελος εξαφανίστηκε από τα μάτια τους. Και είδε ο Γεδεών ότι είναι άγγελος του Κυρίου, και είπε ο Γεδεών: Αλίμονό μου, Κύριε, Κύριε, διότι είδα τον άγγελο του Κυρίου πρόσωπο με πρόσωπο. Και του είπε ο Κύριος: Ειρήνη σε σένα, μη φοβάσαι, δεν θα πεθάνεις».

Έτσι, η ίδια η περιτομή καταργεί την περιτομή, προεισάγοντας την αφαίρεση του γράμματος, όπως και ο νόμος καταργεί τον νόμο, όταν τον ενοράται κανείς με καθαρότητα. Διότι, ούτε εκείνος που δεν έχει περιτμηθεί κατά πνεύμα θα μπορούσε να προσφέρει την υποσχεμένη χαρά, την οποία ο ίδιος δεν απέκτησε, και τον ευγενή καρπό της άρχουσας διανοίας, που ευαγγελίζεται τον θάνατο, τη ζωή και την ανάσταση του Μονογενούς, ούτε θα μπορούσε να οδηγήσει προς την αγία γη εκείνος που δεν έβγαλε το υπόδημα από τα πόδια του. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε αυτός στον οποίο δεν επιτρέπεται ούτε να την αγγίξει, ούτε να κατανοήσει καθόλου την ανάφλεξη της βάτου, ούτε να συνομιλήσει με τον αρχιστράτηγο της δύναμης του Κυρίου, προτού καθαρίσει τις νοερές και λογικές του πορείες από κάθε περίβλημα; Αλλά ούτε τη δόξα του μωσαϊκού προσώπου θα μπορούσε να αντικρίσει κανείς, εάν δεν είχε αφαιρεθεί προηγουμένως εκείνο που το καλύπτει, ούτε τα άγια των αγίων, εφόσον τα φράζει το καταπέτασμα. Όταν όμως αφαιρεθεί κάθε κάλυμμα, εκλάμπει η χάρη και η αλήθεια, η οποία μέσω του υπηρέτη Μωυσή έκανε την αρχή της και προτυπωνόταν, και παρουσιαζόταν σαν να έφερε ενδύματα εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που έβλεπαν, καθώς δεν άντεχαν τη λαμπρότητά της, ενώ τελειοποιείται και φανερώνεται μέσω του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος χορηγεί την ικανότητα της όρασης και αφαιρεί την προηγούμενη αμβλυωπία. Γι' αυτό και ο Ίδιος λέει: «Δεν ήλθα για την κατάλυση του νόμου ή των προφητών, αλλά για την εκπλήρωσή τους».

10. Ας παραλείψουμε να αναφέρουμε τον λόγο που εκφωνήθηκε μέσω αγγέλων μετά από εκείνα, καθώς και αν έχει οικονομηθεί κάτι παρόμοιο με αυτά. Έτσι, στον γιο του Ναυή, επειδή τον απασχολούσαν οι πόλεμοι και η μάχη παρατασσόταν εναντίον των αλλοφύλων, ο θείος άγγελος που εμφανίστηκε, φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή, μοιάζοντας με οπλίτη, και επιδεικνύοντας το χέρι του οπλισμένο με μάχαιρα. Γι' αυτό και βλέποντάς τον ως οπλίτη, και ευρισκόμενος σε αμηχανία μπροστά στο ασυνήθιστο θέαμα, τον ρωτούσε ποιος άραγε να είναι, αν ανήκε στους δικούς του ανθρώπους ή στους εχθρούς. Εκείνος δε, δήλωσε ότι είναι αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Επίσης, από τους θείους προφήτες κάποιος λέει ότι έχει δει τον ίδιο τον Κύριο της δόξης, και τα Σεραφείμ να στέκονται ολόγυρά Του.

Θα ήταν ίσως πιο εύκολο στα μάτια του άφρονα, ανατρέχοντας στα περασμένα χρόνια, να προσάψει σε κάποιους από τους αρχαιότερους μεγαλύτερες και πιο παράδοξες κατηγορίες. Διότι πώς δεν θα κατηγορούσε για ειδωλολατρία εκείνον που διαδέχθηκε την ηγεσία του Μωυσή, τον Ιησού του Ναυή εννοώ, που έπεσε με το πρόσωπο στη γη και προσκύνησε τον αρχιστράτηγο των θείων δυνάμεων, ή τον ίδιο τον αρχιστράτηγο για τυραννία, επειδή τάχα δέχθηκε με τη θέλησή του την προσκύνηση και σφετερίστηκε το σέβας που αρμόζει μόνο στον Θεό; Ή πώς απάλλαξε από την κατηγορία και τη μομφή για αυτό το ζήτημα τον Γεδεών και τον Μανωέ, ή τους θείους αγγέλους που τους εμφανίστηκαν, επειδή οι μεν προσκύνησαν, ενώ οι δε δεν τους απέτρεψαν; Αντιθέτως, ο ένας από αυτούς και την προσφερόμενη θυσία διευθετούσε και καθοδηγούσε, και με την άκρη του ραβδιού του άγγιξε τα κρέατα και τα άζυμα, οπότε και το πυρ που άναψε από την πέτρα κατέφαγε τα της θυσίας, ενώ ο άλλος, αν και πιεζόταν, ωστόσο υπέδειξε πού πρέπει να αναπεμφθεί, σύμφωνα με το νόμιμο και το ειθισμένο, το ολοκαύτωμα που επρόκειτο να προσφερθεί.

Δεν είναι, λοιπόν, μόνο γι' αυτά άξιος συντριβής ο ασύνετος και συνεπώς εχθρός του εαυτού του Νεεμάν, αλλά και επειδή, βλέποντάς σε, τον αγγελόμορφο αυτοκράτορα, με γυμνωμένη ρομφαία και φέροντα μακρύτατο δίκοπο ξίφος, όμοια με εκείνον τον αρχιστράτηγο της θείας δυνάμεως που εμφανίστηκε παλιά στον Ιησού του Ναυή, ενώ όφειλε να σου αποδώσει δουλοπρεπέστερη προσκύνηση και, λύνοντας το υπόδημα της σατραπείας του και προστρέχοντας γυμνός χωρίς την εξουσία των Δαλματών, να αγγίξει τα ωραία σου πόδια και λούζοντάς τα με θερμά δάκρυα να αναφωνήσει περίπαθα «τι προστάζεις τον οικέτη σου;», εκείνος δεν έπραξε τίποτα τέτοιο, αλλά, βαδίζοντας κατευθείαν προς τον θάνατο ή έχοντας χάσει τα λογικά του από την απροσδόκητη εμφάνισή σου εναντίον του, συμπεριφερόταν σαν να έπασχε κάποιος άλλος, και φανερώνοντας την κακοήθεια των δούλων, μόλις έμαθε ότι εσύ, ο δεσπότης, έρχεσαι εναντίον του, παραμερίζοντας τα πάντα, τράπηκε ολοκληρωτικά σε φυγή, πληττόμενος από τη συνείδησή του και φοβούμενος μήπως, εάν συλληφθεί, τιμωρηθεί για όσα κακά με θράσος διέπραξε εναντίον του δεσπότη του. Γι' αυτό και ο ίδιος, απομακρυνόμενος από το πρόσωπό σου έφυγε δραπέτης, και μολονότι στρατοπεδεύει στις πλέον έρημες περιοχές, ούτε και έτσι δεν παρηγορείται με χρηστές ελπίδες, αλλά προσδοκώντας και εκεί την επικείμενη καταδίωξη και ανακάλυψή του, βασανίζεται από το εσωτερικό του κριτήριο.

Γι' αυτά, λοιπόν, δεν βρίσκω πώς να θρηνήσω επάξια τη συμφορά. Και αγνοώ πώς, κραυγάζοντας, να χύσω δάκρυα προς Εκείνον που έχει τη δύναμη να εκδιώξει την πλάνη που φωλιάζει μέσα μου. Πώς να ψάλω «την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη»; Πώς να θρηνήσω την Ιερουσαλήμ; Πώς να αποφύγω τη μοχθηρή δουλεία του Φαραώ; Πώς να εγκαταλείψω την αισχρή παροικία; Πώς να αρνηθώ την πικρή τυραννία; Πώς να εξέλθω από τη γη της Αιγύπτου; Πώς να περάσω την Ερυθρά Θάλασσα; Πώς να διασχίσω τη μεγάλη έρημο; Πώς να μη χαθώ, δαγκωμένος από τα φίδια; Πώς να νικήσω τους αλλοφύλους; Πώς να εξολοθρεύσω τα έθνη που βρίσκονται μέσα μου; Πώς να δεχθώ στις δικές μου πλάκες τα λόγια του θείου νόμου; Πώς να δω τον αληθινό στύλο του φωτός και τη νεφέλη του Αγίου Πνεύματος; Πώς να απολαύσω το μάννα της αιώνιας τρυφής; Πώς να πιώ το νερό από τη ζωοποιό πέτρα; Πώς να διαβώ τον Ιορδάνη και να εισέλθω στην αγαθή «γη της επαγγελίας»; Πώς να δω τον αρχιστράτηγο του Κυρίου, τον οποίο, όταν αντίκρισε ο Ιησούς του Ναυή, έπεσε κάτω και αμέσως προσκύνησε; Διότι, εάν δεν περάσω μέσα από όλα αυτά και δεν εξολοθρεύσω τα έθνη που βρίσκονται μέσα μου, δεν πρόκειται, εισερχόμενος, να βρω ανάπαυση στο αγιαστήριο του Θεού, ούτε να γίνω μέτοχος της δόξας του Βασιλέως.

Αν λοιπόν σιωπήσω και δεν ομιλήσω για την τόση δόξα που παρέσχε στους ανθρώπους ο Θεός, κατακρίνομαι ως άδικος· γι' αυτό παράσχε μου λόγο, Λόγε, εσύ που άνοιξες το στόμα της όνου για να μιλήσει, ώστε να εξαγγείλω τα αγαθά που και παλαιότερα και τώρα προσέφερες, ορίζοντας αγίους αγγέλους για να σώζουν τους ανθρώπους, ως εύσπλαχνος. Διότι και στον Ιησού του Ναυή κάποτε, όταν πολεμούσε τους εχθρούς, εσύ κατέπεμψες τον αρχιστράτηγο των ασωμάτων δυνάμεων.

Τότε, ο ασώματος, θωρακισμένος με όπλα, απηύθυνε λόγια στον πολέμαρχο σχετικά με τον Ισραήλ. Μόλις ο Ιησούς τον είδε να στέκεται μπροστά του, τον ρώτησε λέγοντας τα εξής: «Είσαι δικός μας ή από τους εχθρούς; Διευκρίνισέ το». Εκείνος αμέσως αποκρίθηκε: «Είμαι ο Αρχιστράτηγος του Θεού Σαβαώθ. Βγάλε τα υποδήματά σου, όπως προστάζω εγώ, που στάλθηκα από τον Θεό, ο αρχιστράτηγος των ασωμάτων».

«Για χάρη σας εγώ απεστάλην, προκειμένου να εξολοθρεύσω με τη δύναμή μου τους αλλοφύλους από μπροστά σας». Τότε, γεμάτος φόβο, προσπίπτει σε αυτόν και παρακαλεί τον ασώματο ικετεύοντας: «Τι λοιπόν προστάζεις να κάνει ο δούλος σου, ταξιάρχη του Θεού; Ποια εντολή έλαβες; Μην αποκρύψεις να μου πεις όσα με ωφελούν. Ο Θεός με προσταγή του σε απέστειλε, για να σώσεις τον λαό του Ισραήλ, εσένα, τον αρχιστράτηγο των ασωμάτων».