Πατερικές αναφορές στο ΘΡΗΝΟΙ ΙΕΡΕΜΙΟΥ 1:4

Όσοι είναι πρεσβύτες στην ηλικία, ας γίνουν μιμητές του καλού γήρατος του Αβραάμ στη φιλοξενία, όπως και ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, ο Ιώβ και ο Λωτ. Όσες δε είναι πρεσβύτιδες ή χήρες, ας μιμηθούν με ζήλο τη χήρα στα Σάρεπτα, και εκείνην που προσέφερε τα δύο λεπτά. Τώρα όμως, αγαπητοί μου εν Κυρίω, χωρίς πολυλογίες, είναι καιρός να πενθήσουμε. Συνέβη δε, μετά την αιχμαλωσία της Ιερουσαλήμ και την ερήμωση του Ισραήλ, να καθίσει ο Ιερεμίας κλαίγοντας, και να θρηνήσει αυτόν τον θρήνο για την Ιερουσαλήμ και να πει: Πώς έμεινε να κάθεται μόνη η πόλη που ήταν γεμάτη από λαό; Έγινε σαν χήρα· διότι οι άγιοι κλαίνε για την πτώση των ανθρώπων. Διότι, ιδού, σήμερα η Εκκλησία έχει γίνει σαν χήρα· ιδού, οι οδοί της Σιών πενθούν, επειδή δεν υπάρχουν πλέον άνθρωποι να προσέρχονται στη γιορτή· ιδού, οι ιερείς της αναστενάζουν, και οι παρθένες της απάγονται, και αποκλείστηκε από εμάς το Σάββατο, και η εορτή, και η νουμηνία.

Όταν λοιπόν συγκλονίστηκαν οι πόλεις, χάθηκαν όσοι βρίσκονταν σε αυτές, τότε λέμε ότι ερημώθηκαν και οι δρόμοι, καθώς κανείς πια δεν περνούσε από αυτούς, ούτε έσπευδε να εκπληρώσει την καθορισμένη για αυτούς εορτή, όπως ακριβώς έκαναν πρωτύτερα. Διότι τα πλήθη των Ιουδαίων περιήλθαν σε τέτοιο βαθμό ταλαιπωρίας, ώστε να μην υπάρχουν εκείνοι που εορτάζουν, ούτε βέβαια να μπορούν να ζουν με ευημερία όσοι με δυσκολία διασώθηκαν και απέμειναν ζωντανοί από τον πόλεμο. Γι' αυτό άλλωστε ο προφήτης Ιερεμίας έκανε το γεγονός αυτό μέρος των θρήνων του, λέγοντας: «Οι δρόμοι της Σιών πενθούν, επειδή δεν υπάρχουν άνθρωποι που να έρχονται στην εορτή». Ότι δε ο λόγος είναι αληθινός, μας το διευκρινίζει πάλι το προκείμενο κείμενο· διότι προσθέτει αμέσως: «Ερημώθηκαν οι πόλεις επειδή δεν υπάρχει κανείς ούτε κατοικεί σε αυτές». «Φοβερό λοιπόν είναι το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού».

και με τους χορούς και τα λυγίσματα που γίνονταν για αυτά· βλάσφημες γλώσσες να δημηγορούν πάνω στους ιερούς θρόνους, μυστήρια να διακωμωδούνται, ψαλμωδίες να αποσιωπώνται και στη θέση τους να εγείρονται οιμωγές, οχετούς αιμάτων, πηγές δακρύων, ιερείς να σύρονται αιχμάλωτοι, μοναχούς να κατασπαράσσονται, όλη την εικόνα της επιδρομής των Ασσυρίων, οι οποίοι κάποτε επέδραμαν στην αγία Ιερουσαλήμ· μια εικόνα την οποία ούτε ο λόγος μπορεί επάξια να παρουσιάσει, ούτε η ακοή να χωρέσει, αλλά μόνο η ψυχή και η φωνή του Ιερεμία μπορεί να θρηνήσει όπως της αξίζει· ο οποίος αναζητά πηγές δακρύων, και προκαλεί θρήνο από τα τείχη για τέτοιες συμφορές, και επιβάλλει πένθος στις οδούς της Σιών, επειδή δεν οδηγούν πλέον εκείνους που προσέρχονται στις εορτές.

Ϛ΄. Προς τους ιδίους. Οι οδοί της Σιών πενθούν, νοσταλγώντας τον λατρευτή του νόμου λαό κατά τις εορτάσιμες ημέρες. Πενθώ όμως και εγώ για τον λαό που δεν βλέπω να συρρέει στους λόγους μου, όπως συνέβαινε κάποτε με την Κωνσταντινούπολη και με το πλήθος των ξένων που παρεπιδημούσαν εκεί, στους οποίους άστραφτε η αγαπητή Τριάδα.

ΙΗ΄. Τους θρηνεί, βέβαια, ο Ιερεμίας για τα προηγούμενα πάθη τους, και οδύρεται για την αιχμαλωσία της Βαβυλώνας· διότι όντως και εκείνα ήσαν άξια θρήνων και οδυρμών. Και πώς να μην είναι άξια των μεγαλυτέρων θρήνων τα κατεδαφισμένα τείχη, η ισοπεδωμένη πόλη, το γκρεμισμένο αγιαστήριο, τα συλημένα αναθήματα, τα βέβηλα πόδια και χέρια, με τα μεν να εισβάλλουν στα άβατα και τα δε να βεβηλώνουν τα ιερά που απαγορεύεται να τα αγγίξει κανείς; Προφήτες να σιωπούν, ιερείς να απάγονται αιχμάλωτοι, γέροντες να μην ελεούνται, παρθένες να καθυβρίζονται, η νεολαία να πέφτει, φωτιά ξένη και εχθρική, ποτάμια αίματος αντί για την όσια φωτιά και το αίμα, Ναζηραίοι να διασύρονται, θρήνοι να υψώνονται στη θέση των ύμνων· και, για να αναφέρω κάτι από τους ίδιους τους Θρήνους του Ιερεμία: οι υιοί της Σιών, οι πολύτιμοι και ισάξιοι με καθαρό χρυσάφι, οι τρυφεροί και ανήξεροι από κακουχίες, να πορεύονται σε δρόμο ξένο· και οι δρόμοι της Σιών να πενθούν, επειδή δεν υπάρχουν πλέον αυτοί που εορτάζουν. Και λίγο πριν από αυτά: χέρια γυναικών σπλαχνικών, που δεν προσφέρουν τροφή στα τέκνα τους, καθώς μαίνεται η πολιορκία, αλλά τα κατασπαράζουν για να τραφούν, και μετατρέπουν τα πιο αγαπημένα τους πλάσματα σε φάρμακο για την πείνα τους. Πώς αυτά να μην είναι φοβερά και πέρα από κάθε τι φοβερό, όχι μόνο για όσους τα υπέμειναν τότε, αλλά και για όσους τα ακούν τώρα;

Πόσο καλά ήταν μέχρι το σημείο αυτό τα όσα διηγηθήκαμε. Πόσο μακάριο θα ήταν να καταλήξει ο λόγος σε αυτά. Αλλά μετά από αυτά, τι; Καλέστε τις γυναίκες που θρηνούν, λέει ο Ιερεμίας. Διότι δεν είναι δυνατόν διαφορετικά να καταπραϋνθεί η φλεγόμενη καρδιά που φουσκώνει από τον πόνο, εάν δεν ανακουφιστεί με στεναγμούς και δάκρυα. Τότε, η ελπίδα της επιστροφής παρηγορούσε για τον χωρισμό, τώρα όμως χωρίστηκε από εμάς με τον έσχατο χωρισμό. Ένα μεγάλο χάσμα έχει στηθεί ανάμεσα σε αυτόν και την Εκκλησία. Αυτός μεν αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ, αλλά εκείνος που θα μεταφέρει τη σταγόνα του νερού, για να δροσίσει τη γλώσσα εκείνων που οδυνώνται, δεν υπάρχει. Χάθηκε εκείνη η ομορφιά, σιωπά η φωνή, έκλεισαν τα χείλη, πέταξε μακριά η χάρη, η ευλογία έγινε πια μια απλή διήγηση. Κάποτε και ο Ηλίας ελύπησε τον ισραηλιτικό λαό, όταν αναλήφθηκε από τη γη προς τον Θεό. Όμως, τον χωρισμό τον παρηγορούσε ο Ελισσαίος, στολισμένος με τη μηλωτή του δασκάλου του. Τώρα, όμως, το τραύμα είναι αθεράπευτο, διότι και ο Ηλίας αναλήφθηκε και ο Ελισσαίος δεν έμεινε πίσω. Ακούσατε κάποιες σκυθρωπές και θρηνητικές φωνές του Ιερεμία, με τις οποίες θρήνησε την ερημωμένη πόλη των Ιεροσολύμων, ο οποίος αφού διηγήθηκε περιπαθώς διάφορα άλλα, λέει και τούτο: Οι οδοί της Σιών πενθούν. Αυτά βέβαια ειπώθηκαν τότε, τώρα όμως έχουν εκπληρωθεί.

Διότι η μεν θάλασσα και ο Ιορδάνης στράφηκαν προς τα πίσω με προσταγή του Θεού, τα δε όρη και οι λόφοι δεν σκίρτησαν· αλλά, όπως ανέφερα προηγουμένως, θέλοντας να παραστήσει την υπερβολική χαρά και την ανακούφιση που τους δόθηκε μετά την κακουχία από τους Αιγυπτίους, έλεγε ότι και αυτά τα ίδια τα άψυχα σκιρτούν και αναπηδούν για τα αγαθά που τους συνέβησαν. Όπως ακριβώς, όταν θέλει να αναγγείλει κάτι λυπηρό που γεννιέται από τη δική μας αμαρτία, λέει: «Θα πενθήσει ο οίνος, θα πενθήσει και η άμπελος»· και αλλού: «Οι οδοί της Σιών πενθούν»· αλλά λέει ότι δακρύζουν ακόμη και τα αναίσθητα πράγματα: «Τείχος της θυγατέρας Σιών, χύσε δάκρυα», λέει· και για αυτήν την ίδια τη γη και την Ιουδαία λέει ότι πενθεί και μεθά από τη λύπη, όχι επειδή τα φυσικά στοιχεία αισθάνονται αυτά τα πράγματα, αλλά, όπως προείπα, επειδή καθένας από τους προφήτες θέλει να παραστήσει την υπερβολή των αγαθών που μας χορηγούνται από τον Θεό, καθώς και των τιμωριών που μας επιφέρονται εξαιτίας της δικής μας κακίας. Γι' αυτό ακριβώς και ο μακάριος Παύλος παρουσιάζει και αυτός την κτίση να στενάζει και να οδυνάται, ώστε να μπορέσει να παραστήσει το μέγεθος των δωρεών του Θεού που πρόκειται στη συνέχεια να μας δοθούν.

Ομιλία Β'. Ο λόγος του Θεού επιζητεί έργο αληθείας. Έπειτα, στον άνθρωπο εναπόκειται το να ομιλεί, να ακούει και να πράττει· διότι γι' αυτόν τον λόγο ακούει κάποιος εκείνον που ομιλεί, για να εκτελέσει το έργο αυτών που άκουσε. Τούτη την ημέρα γεννήθηκε ο Κύριος, η ζωή και η σωτηρία των ανθρώπων· σήμερα συντελέστηκε η καταλλαγή της θεότητας με την ανθρωπότητα και της ανθρωπότητας με τη θεότητα· σήμερα σκίρτησε όλη η κτίση· οι επουράνιοι έστειλαν στους επίγειους και οι επίγειοι στους επουράνιους· σήμερα επήλθε ο θάνατος του σκότους και η ζωή του ανθρώπου· σήμερα δημιουργήθηκε οδός προς τον Θεό για τους ανθρώπους και οδός του Θεού προς την ψυχή· διότι προηγουμένως ο προφήτης έλεγε «οι οδοί της Σιών πενθούν, επειδή δεν υπάρχουν εκείνοι που προσέρχονται στη γιορτή», υπονοώντας την ερήμωση και τον αφανισμό της ψυχής, αφού ούτε οδός του Θεού υπήρχε προς την ψυχή και τη διάνοια του ανθρώπου, ούτε η ψυχή πορευόταν προς τον Θεό· σήμερα αγάλλονται οι πεδιάδες και όλα όσα υπάρχουν σε αυτές, η γη της ψυχής που δέχεται τη βροχή από τον ουρανό.

Ω, ποιος δεν θα έχυνε δάκρυ; Ποιος δεν θα έβγαζε στεναγμό, που αναπέμπεται από τα βάθη της καρδιάς; Οι οδοί της Σιών πενθούν, επειδή δεν υπάρχουν αυτοί που να τις διαβαίνουν με ευσέβεια. Και πράγματι, όλοι εξέκλιναν, και ταυτόχρονα εξαχρειώθηκαν· αυτοί που θεωρούνται ιεράρχες και οι ιερείς, οι μοναχοί και οι λαϊκοί, κάθε γένος και κάθε ηλικία. Άλλοι μεν ναυάγησαν τελείως ως προς την πίστη, άλλοι δε, αν και δεν καταποντίστηκαν ως προς το φρόνημα, κινδυνεύουν εξίσου συμμετέχοντας στην αιρετική κοινωνία από τον φόβο του σωματικού θανάτου. Πλην όμως, έχουν απομείνει κάποιοι οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ, και είναι τόσοι, όσοι έχουν αριθμηθεί από τον Κύριο· προ πάντων ο πρώτιστος, η ιερή μας κεφαλή, που είναι ομόταγος με τη δική σου τελειότητα, ιεράρχες και ιερείς του Κυρίου, μοναχοί και μοναχές. Από αυτούς, άλλοι μεν δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, άλλοι δε δεσμά και φυλακή, τρεφόμενοι με λίγο ψωμί και νερό, άλλοι περιορίστηκαν σε εξορίες, και άλλοι διαμένουν σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης· μερικοί δε, αφού μαστιγώθηκαν, αναχώρησαν παρευθύς μαρτυρικά προς τον Κύριο. Υπάρχουν και κάποιοι που, αφού κλείστηκαν σε σάκους, ρίχτηκαν στη θάλασσα μέσα στη νύχτα, όπως έγινε φανερό από εκείνους που τους είδαν.