Πατερικές αναφορές στο ΘΡΗΝΟΙ ΙΕΡΕΜΙΟΥ 3:28

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΑΡΚΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ. Ο αβίαστος τρόπος ζωής του ευσεβούς, αγαπητέ, είναι το να σέβεται τα πάντα εν σιωπή και να ανυμνεί με ευχαριστήριες δοξολογίες τον ευεργέτη Θεό, σύμφωνα με τη ρήση της Γραφής που λέγει: «Θα καθίσει μόνος του και θα σιωπήσει, και θα ησυχάσει, και θα πράξει τα δικά του έργα»· το δε «μόνος του» και «τα δικά του έργα», σημαίνει δηλαδή να θέτει υπό κρίση τη δική του διαγωγή, και να έχει ως μέριμνα την εντολή του Θεού. Αλλά επειδή, έχοντας επίγνωση της βαρύτατης κόπωσης σε εκείνους που φαίνεται να επαναλαμβάνουν τα ίδια, ρώτησες περί της πίστεως που κατέχουμε και ποια είναι η κατηγορία εκείνων που νομίζουν ότι φρονούν ορθά, οι οποίοι, ξεστομίζοντας με πολλή αμετρία αθέμιτα πράγματα, δεν νιώθουν φόβο· από αυτούς παρασύρονται οι αστήρικτοι στην πίστη, πλανώνται και δεν κατανοούν την αλήθεια· διότι, εάν τύχαινε να είναι στηριγμένοι στην πίστη, δεν θα είχαν πεισθεί από τέτοια λόγια.

Επιδιώκοντας την ανταπόδοση. Το μέγιστο παράπτωμα για έναν άρχοντα είναι να είναι έτοιμος για εκδίκηση και να μηχανεύεται με κάθε τρόπο απέναντι σε όσους τον ελύπησαν την ανταπόδοση των ίδιων κακών. Διότι πώς θα διδάξει κάποιον άλλον να μην ανταποδίδει σε κανέναν κακό αντί κακού, αυτός που κάνει τα πάντα για να εκδικηθεί και να ανταποδώσει τη λύπη σε εκείνον που τον έβλαψε; Μη μιμούμενος την πραότητα του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Εάν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταπέδωσαν κακά»· ούτε ενθυμούμενος τον Ιερεμία, ο οποίος αναφέρει ότι: «Είναι αγαθό για τον άνθρωπο να σηκώσει τον ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει, διότι τον πήρε επάνω του. Θα δώσει το μάγουλο σε εκείνον που τον χτυπά, θα χορτάσει από ονειδισμούς». Και τι πρέπει να πούμε για τις διδαχές του Κυρίου, πώς τις περιφρονούν όσοι επιδιώκουν την ανταπόδοση; Εφόσον ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο».

Το πλήρωμα των ναυτικών καταφεύγει στις συνηθισμένες βοήθειες και αδειάζει το φορτίο του πλοίου, ώστε να υψωθεί πάνω από τα κύματα και έτσι να επιπλέει στο εξής πιο εύκολα στα ύδατα. Μεγάλη απόδειξη της τρικυμίας αποτελεί το γεγονός ότι και οι ίδιοι οι ναυτικοί είχαν κυριευθεί από φόβο και παρακαλούσαν θερμότατα τους δικούς τους θεούς να έλθουν ως σωτήρες σε αυτούς, έχοντας ήδη απελπιστεί για τη σωτηρία τους. <Ο δε Ιωνάς κατέβηκε στο κοίλο του πλοίου και κοιμόταν και ροχάλιζε. Και τον πλησίασε ο πρωρέας και του είπε: Τι ροχαλίζεις εσύ; Σήκω και επικαλέσου τον Θεό σου, μήπως και μας διασώσει ο Θεός και δεν χαθούμε.> Θα ταίριαζε βέβαια ελάχιστα στην προφητική νήψη η ραθυμία στις προσευχές, όταν επικρέμονται κίνδυνοι, και η αγάπη για την ανάπαυση, όταν ο καιρός και οι περιστάσεις καλούν σε κόπους, με τους οποίους θα έπρεπε μάλλον να εξευμενίζει τον Θεό των όλων. Γι' αυτό πρέπει να εννοήσουμε ότι ο ύπνος προηγήθηκε της τρικυμίας· και επειδή συνήθιζε να ησυχάζει πολύ, κατέβηκε στο πιο βαθύ μέρος του πλοίου. Διότι είναι πάντοτε αγαπητό και περιζήτητο στους αγίους το να απομακρύνονται από την τύρβη, να αποχωρίζονται από τα πλήθη και να περνούν τον χρόνο τους κατά μόνας, όπως ακριβώς λέει και ο θεσπέσιος προφήτης Ιερεμίας: «Είναι καλό για τον άνθρωπο, όταν σηκώσει τον ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει κατά μόνας, διότι τον σήκωσε πάνω του».

ΚΘʹ. ΠΕΡΙ ΕΚΕΙΝΟΥ ΠΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΕΙ ΚΑΘΑΡΑ Εφόσον η Γραφή των Εβραίων αναφέρει σχετικά με εκείνον που φιλοσοφεί με ζήλο: «Είναι καλό για τον άνθρωπο να σηκώνει τον ζυγό στη νεότητά του· θα καθίσει κατά μόνας και θα σιωπήσει, διότι τον πήρε πάνω του», και σχετικά με τους θεοφιλείς προφήτες, ότι δηλαδή λόγω της ύψιστης φιλοσοφίας διέμεναν σε ερήμους, βουνά και σπήλαια, έχοντας τη διάνοιά τους στραμμένη μόνο στον Θεό, άκουσε πώς και ο Πλάτων εξαίρει αυτόν τον τρόπο ζωής, περιγράφοντας κάπως έτσι εκείνον που φιλοσοφεί στο ύψιστο επίπεδο: «Ας μιλήσουμε, λοιπόν, όπως φαίνεται σωστό, εφόσον έτσι νομίζεις και εσύ, για τους κορυφαίους· διότι γιατί να κάνει κανείς λόγο για εκείνους που ασχολούνται με τη φιλοσοφία επιπόλαια; Αυτοί, από τα νεανικά τους χρόνια, πρώτα απ' όλα δεν γνωρίζουν τον δρόμο προς την αγορά, ούτε πού βρίσκεται το δικαστήριο ή το βουλευτήριο ή κάποιο άλλο δημόσιο συνεδριακό κέντρο της πόλης· νόμους και ψηφίσματα, προφορικά ή γραπτά, ούτε τα βλέπουν ούτε τα ακούν. Οι επιδιώξεις των φατριών για τα αξιώματα, οι συγκεντρώσεις, τα συμπόσια και τα γλέντια με αυλητρίδες, ούτε καν ως όνειρο δεν τους περνά από το μυαλό να τα πράξουν. Και το αν συνέβη κάτι καλό ή κακό στην πόλη, ή ποιο ελάττωμα κληρονόμησε κάποιος από τους προγόνους του, είτε από την πλευρά των ανδρών είτε των γυναικών, του διαφεύγουν περισσότερο και από τους λεγόμενους χόες της θάλασσας».

ΙΓ΄. Τι σημαίνει όμως, «Κατά μόνας»; Μακριά από τους πονηρούς. Διότι αυτή την ειρήνη, λέγει, την κατόρθωσα κοντά σε σένα, και κατοικώ κατά μόνας αποφεύγοντας τους διεφθαρμένους. Και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, όπως ακριβώς τα σώματα πολλές φορές καταστρέφονται από τη μόλυνση των διεφθαρμένων αερίων, έτσι και η ψυχή πολλές φορές δέχθηκε βλάβη από τη συναναστροφή με τους πονηρούς. Και όπως ένας υγιής οφθαλμός προσβάλλεται, όταν βλέπει κάποιον άρρωστο, και αυτός που είναι γεμάτος ψώρα τη μεταδίδει και στους υγιείς, έτσι ακριβώς συμβαίνει πολλές φορές και με τη συναναστροφή των πονηρών ανθρώπων. Γι' αυτό και ο Χριστός προέτρεπε όχι μόνο να αποφεύγουμε τέτοιους ανθρώπους, αλλά και να τους αποκόπτουμε, λέγοντας τα εξής: «Αν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου»· χωρίς βέβαια να μιλάει κυριολεκτικά για τον οφθαλμό· διότι τι θα μπορούσε να βλάψει ο οφθαλμός, όταν η διάνοια είναι υγιής; Αλλά για τους στενούς φίλους που κατέχουν για εμάς τη θέση αυτών των μελών, και οι οποίοι μας βλάπτουν, γι' αυτούς τα νομοθέτησε αυτά, προστάζοντας να περιφρονούμε τη φιλία τέτοιων ανθρώπων, ώστε να καταστήσουμε τη σωτηρία μας ασφαλέστερη. Γι' αυτό και ο ίδιος πάλι προχωρώντας λέγει: «Δεν εκάθισα μαζί με συνέδριο ματαιότητος, και μαζί με παρανόμους δεν πρόκειται να συνεισέλθω». Αλλά και ο Ιερεμίας μακαρίζει εκείνον που κάθεται κατά μόνας και σηκώνει τον ζυγό από τη νεότητά του.

Σε συμφωνία με αυτά, και ο μακάριος Δαβίδ αναφωνεί λέγοντας: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον εκζητούσαν, και επέστρεφαν και από τα χαράματα αναζητούσαν τον Θεό». Και προς την Ιερουσαλήμ λέει ο Θεός μέσω του Ιερεμία: «Να παιδεύεσαι διαρκώς, Ιερουσαλήμ, για να μην απομακρυνθεί η ψυχή μου από εσένα». Το ότι δε όχι μόνο για τους φαύλους, αλλά και για τους χρηστούς ανθρώπους, το να ταπεινώνονται και να κάμπτονται οδηγεί στη σωτηρία, πάλι ο προφήτης λέει: «Καλό ήταν για μένα, Κύριε, το ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Και μετά από αυτόν, ο Ιερεμίας διακηρύσσει ακριβώς τα ίδια, έστω και αν δεν χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια: «Καλό είναι για τον άνθρωπο όταν σηκώσει βαρύ ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει». Και παρακαλεί τον Θεό για τον εαυτό του λέγοντας: «Ας μη μου γίνεις, δείχνοντας επιείκεια σε μένα, αιτία αποξένωσης σε ημέρα πονηρή». Και ο μακάριος Παύλος, που έλαμψε τόσο πολύ μέσα στη χάρη και υπερέβη την ανθρώπινη φύση, όμως και αυτός είχε ανάγκη την ωφέλεια αυτού του καλού· γι' αυτό και έλεγε: «Μου δόθηκε αγκάθι στη σάρκα, άγγελος Σατανά, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι. Γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, και μου είπε: Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια». Αν και θα ήταν δυνατό να επιτύχει το κήρυγμα και χωρίς διωγμούς και θλίψεις και πόνους και ιδρώτες, παρ' όλα αυτά ο Χριστός δεν το θέλησε, φροντίζοντας για το καλό εκείνων που κήρυτταν.

Ναι, λέγει· διότι τότε είναι εύκολη η πάλη, τότε είναι ευκολότερη η μάχη, αφού έχουν σβήσει πλέον οι επιθυμίες. Ποια μάχη όμως, όταν δεν υπάρχει κανείς να παλέψει εναντίον μας; Γι' αυτόν τον λόγο, ούτε και τα στεφάνια θα είναι πια λαμπρά. Διότι μακάριος είναι εκείνος που σήκωσε τον ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει μόνος του και θα σιωπήσει. Αυτός είναι άξιος αμέτρητων επαίνων, μακαρισμών και ευφημιών, εκείνος που χαλιναγωγεί τη φύση όταν αυτή μαίνεται, και που διασώζει το σκάφος ακριβώς στην κορύφωση της τρικυμίας.

«Θα καθίσει κατά μόνας και θα σιωπήσει, διότι σήκωσε το βάρος επάνω του.» «Θα επιστρέψει ο Ιακώβ, και θα ησυχάσει, και θα αναπαυθεί στο σωτήριο του Κυρίου, και δεν θα υπάρχει κανείς να τον ενοχλεί.» «Μάρθα, Μάρθα, μεριμνάς και τυρβάζεις για πολλά.» «Σας παρακαλούμε, αδελφοί μου, να ησυχάζετε, να φροντίζετε τα δικά σας και να εργάζεστε με τα χέρια σας.» Ο αποχωρισμένος και μονήρης βίος είναι προτιμότερος από τον κοινωνικό και από την ένωση με τους πολλούς.

Για εκείνους όμως των οποίων ο βίος είναι ησυχαστικός και μοναχικός, όποιος έχει συνταχθεί με τον Κύριο και Θεό ώστε να σηκώσει τον μοναχικό ζυγό, θα παραμένει μόνος του και θα σιωπά. Εξάλλου, και σε αυτούς που έχουν επιλέξει τον ιερατικό βίο δεν επιτρέπεται καθόλου να συντρώγουν ιδιαιτέρως με γυναίκες, παρά μόνο εάν βρίσκονται μαζί με ορισμένους θεοφόρους και ευλαβείς άνδρες και γυναίκες, ώστε και αυτή η συνεστιάση να οδηγεί σε πνευματική προκοπή. Και για τους συγγενείς ας πράττει το ίδιο. Εάν πάλι, κατά τη διάρκεια οδοιπορίας συμβεί ένας μοναχός ή κληρικός να μη φέρει μαζί του τα απαραίτητα, και λόγω της ανάγκης επιθυμεί να καταλύσει είτε σε πανδοχείο είτε στο σπίτι κάποιου, έχει την άδεια να το πράξει, εφόσον η ανάγκη είναι κατεπείγουσα.

Ερμηνεία. Ο παρών Κανόνας ορίζει ότι για τους κοσμικούς που έχουν γυναίκα και παιδιά το να συντρώγουν και να συμπίνουν μαζί με άλλες γυναίκες και άνδρες δεν είναι άξιο κατηγορίας. Πλην όμως, ούτε και αυτοί πρέπει να πίνουν το κρασί με παιχνίδια και σατανικά τραγούδια και άσεμνα λυγίσματα σε χορούς ή φωνές, για να μην κληρονομήσουν την κατάρα και το αλίμονο που επιφέρει ο Ησαΐας εναντίον εκείνων που κάνουν αυτά και δεν εξετάζουν τα έργα του Κυρίου, αλλά πρέπει να ευχαριστούν τον Θεό, ο οποίος τους τρέφει με τα φαγητά. Εάν δεν διορθώνονται ώστε να παύσουν από αυτά, ας λαμβάνουν τα επιτίμια, του αφορισμού δηλαδή, τα οποία οι Κανόνες των προηγούμενων Συνόδων όρισαν εναντίον τέτοιων χριστιανών. Και για τους μεν κοσμικούς ισχύουν αυτά, οι δε Μοναχοί που υποσχέθηκαν στον Θεό να ησυχάζουν μόνοι τους και να σιωπούν, σηκώνοντας τον ζυγό της ασκήσεως, σύμφωνα με εκείνο το ρητό του Ιερεμία.