Πατερικές αναφορές στο ΘΡΗΝΟΙ ΙΕΡΕΜΙΟΥ 4:20

Αλλά για τον λόγο αυτόν μνημόνευσε την ανάβαση στους ουρανούς του Υιού του ανθρώπου, ώστε να τους απομακρύνει από τη σωματική αντίληψη, και πλέον να κατανοήσουν ότι η σάρκα για την οποία μίλησε είναι άνωθεν ουράνια βρώση και πνευματική τροφή που δίδεται από αυτόν. «Διότι τα λόγια που σας έχω πει», λέει, «είναι πνεύμα και ζωή»· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: Εκείνο μεν που φανερώνεται και δίδεται για τη σωτηρία του κόσμου είναι η σάρκα την οποία εγώ φέρω· αλλά αυτή, καθώς και το αίμα της, θα σας δοθεί από εμένα πνευματικά ως τροφή· ώστε να μεταδίδεται αυτή πνευματικά στον καθένα, και να γίνει σε όλους φυλακτήριο για την ανάσταση της αιώνιας ζωής. Έτσι και τη Σαμαρείτιδα, απομακρύνοντάς την ο Κύριος από τα αισθητά, ονόμασε τον Θεό Πνεύμα, ώστε να μη σκέπτεται πλέον για τον Θεό με σωματικό, αλλά με πνευματικό τρόπο· έτσι και ο προφήτης, ατενίζοντας τον Λόγο που έγινε σάρκα, είπε: «Πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος»· ώστε να μη νομίσει κάποιος από την εξωτερική εμφάνιση ότι ο Κύριος είναι απλός άνθρωπος, αλλά, ακούγοντας και τη λέξη Πνεύμα, να γνωρίζει ότι αυτός που βρίσκεται εν σώματι είναι Θεός.

Ότι υπάρχουν ορισμένα κοινά ονόματα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όπως το Θεός, το Κύριος, Άγιος, Αγαθός, Πνεύμα και κάποια άλλα παρόμοια. Προκειμένου, λοιπόν, σε κάποιο βαθμό να γίνει αντιληπτό, ονομάστηκε Πνεύμα· όπως αναφέρεται: «Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Και πάλι, σχετικά με τον Υιό: «Πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Άγιος είναι ο Πατέρας και άγιος είναι ο Υιός, το δε Πνεύμα δεν είναι κάτι που αγιάζεται, αλλά αυτό που αγιάζει· είναι αγαθό, όπως αγαθός είναι ο Πατέρας και ο εκ του αγαθού αγαθός γεννηθείς Υιός· είναι ευθές Πνεύμα, όπως ευθύς είναι ο Κύριος ο Θεός μας, καθότι είναι η ίδια η αλήθεια και η δικαιοσύνη, εξαιτίας του ατρέπτου της ουσίας του· είναι Παράκλητος, όπως και ο Μονογενής· σύμφωνα με το: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο». Έτσι, το όνομα του Πνεύματος είναι κοινό με τον Πατέρα και τον Υιό, και ένεκα της κατά φύση κοινωνίας και οικειότητας η ονομασία τους είναι ενωμένη. Διότι από πού αλλού έχει ονομαστεί πάλι ηγεμονικό, πάλι Πνεύμα αληθείας, πάλι Πνεύμα σοφίας;

Εάν λοιπόν ο αγιασμός είναι η φύση του, όπως ακριβώς του Πατέρα και του Υιού, πώς είναι τρίτης και ξένης φύσεως; Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και στον Ησαΐα έχει καταγραφεί ότι τα Σεραφείμ αναφωνούν τρεις φορές το «άγιος», διότι ο κατά φύσιν αγιασμός αναγνωρίζεται στις τρεις υποστάσεις. Δεν είναι δε μόνο το όνομα της αγιωσύνης κοινό σε αυτό με τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και αυτή καθαυτή η ονομασία του πνεύματος. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και ο προφήτης λέει: «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά των πτερύγων του θα ζήσουμε». Και ο Απόστολος αποδίδει την ονομασία του πνεύματος στον Κύριο λέγοντας: «Ο δε Κύριος είναι το πνεύμα». Από αυτά, λοιπόν, είναι σε όλους φανερό ότι η κοινωνία των ονομάτων δεν φανερώνει αποξένωση της φύσεως, αλλά οικειότητα προς τον Πατέρα και τον Υιό. Και ο Θεός έχει ονομαστεί αγαθός, και είναι· αγαθό όμως είναι και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν έχει την αγαθότητα επίκτητη, αλλά του συνυπάρχει εκ φύσεως. Ειδάλλως, θα ήταν το πιο παράλογο από όλα, για αυτό που είναι εκ φύσεως άγιο, να λέμε ότι δεν έχει την αγαθότητα εκ φύσεως, αλλά ως κάτι το μεταγενέστερο και προστεθειμένο σε αυτό απ' έξω. Με το να πει δε ο Κύριος ότι, «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο», αποδεικνύεται ότι και ο ίδιος είναι Παράκλητός μας.

Ονομάζεται Πνεύμα· όπως «Πνεύμα ο Θεός» και «Πνεύμα του προσώπου μας, ο Χριστός ο Κύριος». Άγιο· όπως άγιος είναι ο Πατέρας και άγιος ο Υιός. Διότι στην μεν κτίση ο αγιασμός εισήχθη έξωθεν· στο δε Πνεύμα η αγιότητα είναι συμπληρωτική της φύσεώς του. Γι' αυτό δεν είναι αγιαζόμενο, αλλά αγιάζον. Αγαθό· όπως αγαθός είναι ο Πατέρας και αγαθός Εκείνος που γεννήθηκε από τον αγαθό· έχοντας ως ουσία του την αγαθότητα.

Διότι είπε τα εξής: «Πνεύμα προ του προσώπου μας, ο Χριστός ο Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές τους, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη.» Επειδή, ενώ έπρεπε να επιλέξουν τη χάρη δια της πίστεως ως οδό σωτηρίας, συνελήφθησαν να θεομαχούν. Επομένως, ο Δημιουργός των πάντων, ο μονογενής Λόγος του Θεού, συγκαταβαίνοντας στην κένωση, έχει χριστεί από τον Πατέρα και έγινε όμοιος με εμάς. Και ο σκοπός της κένωσης είναι να διασώσει αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη.

Αλλά αντιλέγουν οι Ιουδαίοι, οι οποίοι είναι πάντοτε έτοιμοι για αντίρρηση και οκνηροί προς την πίστη, έτσι ώστε γι' αυτό να λέει τώρα ο προφήτης που αναγνώστηκε: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας;». Οι Πέρσες πιστεύουν, και οι Εβραίοι δεν πιστεύουν. Θα δουν εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν, ενώ εκείνοι που μελετούν θα αθετήσουν αυτά που μελετούν. Αντιλέγουν σε εμάς, και λένε τα εξής: «Ώστε, λοιπόν, ο Κύριος πάσχει; Μήπως υπερίσχυσαν τα ανθρώπινα χέρια έναντι της κυριότητάς του;». Διαβάστε τους Θρήνους. Διότι θρηνώντας για εσάς στους Θρήνους, ο Ιερεμίας έγραψε όσα είναι άξια θρήνων. Είδε την απώλειά σας, παρατήρησε την πτώση σας. Θρηνούσε την τότε Ιερουσαλήμ· διότι η τωρινή δεν θα θρηνηθεί. Διότι εκείνη μεν τον σταύρωσε, η δε τωρινή προσκυνά τον Χριστό. Θρηνώντας, λοιπόν, λέει: «Η πνοή του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές μας». Μήπως, λοιπόν, εγώ επινοώ λόγια; Ιδού, μαρτυρεί ότι ο Χριστός Κύριος συλλαμβάνεται από ανθρώπους. Και ποια θα είναι η έκβαση αυτού; Πες μου, ω προφήτη. Και εκείνος λέει: «Εκείνου που είπαμε, κάτω από τη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». Διότι αινίσσεται ότι η χάρη της ζωής δεν πολιτεύεται πλέον μέσα στον Ισραήλ, αλλά ανάμεσα στα έθνη.

Εφόσον μεν η ίδια η λέξη και ονομασία του πνεύματος βρίσκεται στις θείες Γραφές με κοινή χρήση (διότι λέγεται για τον Πατέρα: «πνεύμα ο Θεός», όπως είναι γραμμένο στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, και για τον Υιό: «πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός Κύριος», όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, και για το Άγιο Πνεύμα: «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα», όπως έχει ειπωθεί), η δε τάξη της πίστεως κατανοείται ευσεβώς και αποκρούει την πλάνη του Σαβελλίου, ας επανέλθουμε στον λόγο μας, στο ζήτημα που τώρα επείγει και σας είναι ωφέλιμο.

Και ο Ιερεμίας λέγει: Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και πάλι: Θυμήσου με, Κύριε, και επισκέψου με· και αθώωσέ με από αυτούς που με καταδιώκουν. Και πάλι: Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, έρχονται, και θα αναδείξω στον Δαβίδ δίκαιη ανατολή, και θα βασιλεύσει βασιλιάς, και θα κυβερνήσει με σύνεση, και θα εφαρμόσει κρίση και δικαιοσύνη επί της γης· στις ημέρες του θα σωθεί ο Ιούδας και ο Ισραήλ θα κατοικήσει έχοντας εμπιστοσύνη σε αυτόν· και αυτό είναι το όνομά του, με το οποίο θα τον καλέσει ο Ιωσεδέκ, και αυτός συγκαταλέγεται στους προφήτες.

Και πάλι στον τρίτο ψαλμό λέγει: Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν; Πολλοί επαναστατούν εναντίον μου· πολλοί λένε στην ψυχή μου: Δεν υπάρχει σωτηρία γι' αυτόν στον Θεό του. Και ο Ιερεμίας λέγει: Το πνεύμα προ του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές μας, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε.

Πράγματι, τον διάδοχό του, ο οποίος δεν έφερε προηγουμένως την προσηγορία του Ιησού αλλά ονομαζόταν με διαφορετικό όνομα, Αυσή, το οποίο του είχαν δώσει οι γονείς του, ο ίδιος τον αναγορεύει Ιησού, δωρίζοντάς του το όνομα αυτό ως ένα πολύτιμο γέρας, κατά πολύ ανώτερο από κάθε βασιλικό διάδημα, διότι ακριβώς και ο ίδιος ο Ιησούς του Ναυή έφερε την εικόνα του Σωτήρος μας, του μόνου ο οποίος, μετά τον Μωυσή και την ολοκλήρωση της συμβολικής λατρείας που παραδόθηκε μέσω εκείνου, ανέλαβε την αρχή της αληθινής και καθαρότατης ευσέβειας. Και ο Μωυσής με αυτόν τον τρόπο απέδωσε ως ύψιστη τιμή την προσηγορία του Σωτήρος μας Ιησού Χριστού στους δύο ανθρώπους της εποχής του που υπερείχαν από όλο τον λαό σε αρετή και δόξα, δηλαδή στον μεν αρχιερέα, στον δε διάδοχό του στην ηγεσία. Με σαφήνεια, εξάλλου, και οι μεταγενέστεροι προφήτες προανήγγειλαν ονομαστικά τον Χριστό, προμαρτυρώντας ταυτόχρονα τόσο τη μελλοντική σκευωρία του ιουδαϊκού λαού εναντίον του όσο και την κλήση των εθνών μέσω αυτού. Πότε μεν ο Ιερεμίας λέγοντας περίπου τα εξής: «Πνεύμα του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος συνελήφθη στις διαφθορές τους, για τον οποίο είπαμε ότι στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη», πότε δε ο Δαβίδ εκφράζοντας την απορία του με αυτά τα λόγια: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια; Παρατάχθηκαν οι βασιλείς της γης και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν μαζί, εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού του».

Ψ. Από τους Θρήνους. ΛΗ΄. «Πνεύμα του προσώπου μας, ο Χριστός ο Κύριος συνελήφθη μέσα στις διαφθορές τους, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». Και εδώ το θείο Πνεύμα, αφού ονόμασε ρητά τον Χριστό, προφήτευσε την επιβουλή των Ιουδαίων με το «συνελήφθη μέσα στις διαφθορές τους»· και οι προφήτες εν Πνεύματι προέβλεπαν ότι οι ίδιοι θα ζούσαν υπό τη σκέπη και τη σκιά του, και ότι θα ζούσαν ανάμεσα στα έθνη που επρόκειτο να πιστέψουν στον Χριστό και μέσω αυτού να αποδεχθούν τις γραφές των προφητών.

Η πνοή [προ] του προσώπου σας, ο Χριστός Κύριος, συνελήφθη στις διαφθορές τους, για τον οποίο είπαμε: «υπό τη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη».

Οι θεσπέσιοι προφήτες του Θεού, προενορώντας το μέλλον με το θείο πνεύμα, προφήτευαν ότι οι ίδιοι θα ζήσουν, και ότι οι λόγοι τους θα ενεργήσουν σαν από ζωντανούς ανθρώπους «ανάμεσα στα έθνη», αλλά όχι στον Ισραήλ· και έλεγαν πάλι ονομαστικά για τον Χριστό, επειδή αυτός ήταν ο Χριστός, από τον οποίο τους είχε χορηγηθεί και το προφητικό πνεύμα, ότι θα συλληφθεί «στις διαφθορές τους». Ποιων άλλων άραγε, παρά αυτών από την περιτομή που τον επιβουλεύονταν; Πρόσεξε δε και εδώ πώς ο λόγος προαναγγέλλει ότι ο Χριστός θα συλληφθεί, πράγμα που δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη δεύτερη παρουσία του Χριστού, την οποία οι προφητικοί λόγοι προκηρύσσουν ότι θα είναι ένδοξη και θα συνοδεύεται από ένθεη βασιλεία. Γι' αυτό, είναι αναμενόμενο να πλανώνται όσοι προέρχονται από την περιτομή, εκλαμβάνοντας τα σχετικά με τη δεύτερη εμφάνισή του ως αναφερόμενα στην πρώτη του έλευση, πράγμα που ο λόγος δεν το επιτρέπει καθόλου· επειδή δεν είναι δυνατόν ταυτόχρονα και κατά την ίδια στιγμή να υποθέσουμε ότι αυτός είναι και ένδοξος και άδοξος, και έντιμος και βασιλιάς, ενώ ταυτόχρονα δεν έχει «είδος ούτε κάλλος» αλλά είναι «περιφρονημένος από τους γιους των ανθρώπων», και πάλι σωτήρας και λυτρωτής του Ισραήλ, ενώ συγχρόνως επιβουλεύεται από αυτούς, «άγεται ως πρόβατο επί σφαγήν» και εξαιτίας των ανομιών τους παραδίδεται στον θάνατο.

Ορθά δε κατά την άποψή μας, όπως αποδεικνύει η όψη των πραγμάτων, εφόσον οι προφητείες περί του Χριστού διαιρούνται σε δύο κατηγορίες, ομολογείται ότι τα πιο ανθρώπινα και ταπεινά έχουν εκπληρωθεί κατά την πρώτη του έλευση, ενώ τα πιο ένδοξα και θεϊκά προσδοκώνται ακόμη και τώρα, κατά τη δεύτερη παρουσία του. Σαφής δε απόδειξη της πρώτης είναι η θεογνωσία, η οποία έγινε πράξη μέσω αυτού από όλα τα έθνη, την οποία με διάφορους τρόπους προαναγγέλλουν αναρίθμητες προφητικές φωνές, όπως ακριβώς και η παρούσα, διά της οποίας έχει ειπωθεί: «για τον οποίο είπαμε, στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». 〈Από το πρώτο βιβλίο των Βασιλειών〉. «Ο Κύριος ανέβηκε στους ουρανούς και βρόντηξε, αυτός θα κρίνει τα άκρα της γης, και δίνει ισχύ στους βασιλείς μας, και θα υψώσει το κέρας του χριστού του.» Η Θεία Γραφή προαναγγέλλει την αποκατάσταση στους ουρανούς πάλι ονομαστικά του Χριστού, υπό την έννοια της οποίας νοείται και ως Λόγος του Θεού, καθώς και τη διδασκαλία του που ακούστηκε σε όλους σαν βροντή, αλλά και την κρίση του επί πάντων που πρόκειται να ακολουθήσει μετά από αυτά. Στη συνέχεια αυτών λέγεται ότι ο ίδιος ο Κύριος «θα δώσει ισχύ στους βασιλείς μας». Αυτοί δε πιθανώς να είναι οι απόστολοι του Χριστού, για τους οποίους υπάρχει το χωρίο στον 67ο ψαλμό: «ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη».

ΙΣΤ΄. Αλλά και οι παλαιοί προφήτες του Θεού τιμούσαν τον ίδιο με διάφορες θεολογικές εκφράσεις. Διότι ο ένας τον αποκαλούσε πνεύμα του Θεού, λέγοντας: «Θα προέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβλαστήσει από τη ρίζα του, και θα αναπαυθεί πάνω του πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως» και τα εξής. Διότι με αυτά τα λόγια φανέρωνε σαφώς αυτόν που προήλθε «από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα» και τον Θεό Λόγο που κατοίκησε μέσα του. Γι' αυτό ο θείος απόστολος άλλοτε μεν έλεγε «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα», και άλλοτε «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Αλλά και ένας άλλος προφήτης παρομοίως τον αποκαλεί πνεύμα, λέγοντας: «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επίσης, και στο Ευαγγέλιο έχει ειπωθεί σαφώς για αυτόν: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· έδωσα το πνεύμα μου επάνω του, και θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη».

Και προχωρώντας στη συνέχεια, ενώ ο προφήτης Ιερεμίας μίλησε με σαφήνεια για την ενανθρώπηση του Σωτήρα λέγοντας «μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», αυτός ανάγει το λόγιο στον Πατέρα λέγοντας με τα ίδια του τα λόγια: «αλλά φαίνεται ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Λόγο, έστω κι αν αυτό δεν βρίσκει σύμφωνο τον Αστέριο και όσους φρονούν τα ίδια με εκείνον». Το ίδιο πράττει και σχετικά με το πάθος του Σωτήρα. Διότι, αφού παραθέτει από τους Θρήνους του Ιερεμία το «η πνοή του προσώπου μας, ο Χριστός ο Κύριος, συνελήφθη στις διαφθορές τους», προσθέτει και εδώ παρομοίως: «ο προφήτης ομιλεί για τον Λόγο που ανέλαβε τη δική μας σάρκα», και συνεχίζει λέγοντας: «πνεύμα που να δημιουργεί σκιά ποτέ δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Και το ότι ο ίδιος ο Θεός είναι πνεύμα, το είπε ο Σωτήρας: "ο Θεός είναι πνεύμα". Το ότι δε ο Θεός είναι φως, ο ίδιος μας το διδάσκει λέγοντας "Εγώ είμαι το φως"». Βλέπεις πώς μεταφέρει όσα έχουν ειπωθεί για τον Σωτήρα στη θεότητα του Πατέρα. Και πάλι, αναιρεί την υπόσταση του Υιού απροκάλυπτα, αποφαινόμενος ότι πριν από τη δημιουργία των γεννητών όντων δεν υπήρχε τίποτε άλλο παρά μόνο ο Θεός· γράφει, λοιπόν, κατά λέξη τα εξής: «Την εξουσία που του δόθηκε, ο Αστέριος την ονομάζει 〈δόξα〉, και όχι μόνο δόξα αλλά 〈προκόσμια δόξα〉, μη κατανοώντας ότι, εφόσον δεν είχε δημιουργηθεί ακόμη ο κόσμος, δεν υπήρχε τίποτε άλλο παρά μόνον ο Θεός».

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Διότι, επειδή σύμφωνα με τη Γραφή η ονομασία του «πνεύματος» και του «αγίου» εφαρμόζεται εξίσου στον Πατέρα και στον Υιό (καθώς «ο Θεός είναι Πνεύμα», και «Πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός Κύριος», και «Άγιος Κύριος ο Θεός», και «Ένας άγιος, ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός»), προκειμένου να μη δημιουργηθεί στους ακροατές κάποια ευσεβής αντίληψη περί του Αγίου Πνεύματος, η οποία θα προέκυπτε από την κοινή συμμετοχή του με τον Πατέρα και τον Υιό στην ένδοξη αυτή ονομασία, για τον λόγο αυτόν, παραπλανώντας την ακοή των ανοήτων, αλλάζει τα λόγια της πίστεως που παρεδόθη από τον Θεό κατά την παράδοση του μυστηρίου, σαν να άνοιξε για τον εαυτό του, μέσω αυτής της αλληλουχίας, τον δρόμο για την ασέβεια κατά του Αγίου Πνεύματος. Διότι, εάν είχε πει ότι πιστεύουμε εις το Πνεύμα το Άγιον, ενώ πνεύμα είναι ο Θεός, αυτός που είναι καταρτισμένος στα θεία θα του αντέτεινε ότι, εάν πρέπει να πιστεύουμε στο Άγιο Πνεύμα, και ο Θεός ονομάζεται πνεύμα, τότε αυτό δεν είναι ως προς τη φύση του τίποτε άλλο παρά πάντως εκείνο το οποίο κατονομάζεται κυριολεκτικώς με τα ίδια ονόματα. Διότι για όσα δηλώνονται με τα ίδια ονόματα όχι ψευδώς ούτε καταχρηστικώς, αλλά κυριολεκτικώς, γι' αυτά είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογείται μία και η αυτή φύση, η οποία σημαίνεται από τα ίδια ονόματα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αποσιωπώντας τη διατύπωση που νομοθετήθηκε από τον Κύριο για την πίστη, λέει: «πιστεύομεν εις τον Παράκλητον».

ΣΤ΄. Περί του Πάθους. «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και αναστατώνουν τον δρόμο των ποδιών σας. Αλλά τώρα ο Κύριος θα εγερθεί για κρίση, και θα φέρει τον λαό του σε κρίση. Ο ίδιος ο Κύριος θα προσέλθει σε κρίση μαζί με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές τους». Ο Δαβίδ αναφέρει: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν μαζί κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού του». Ο Ιερεμίας: «Η πνοή του προσώπου μας, ο Κύριος ο Θεός, συνελήφθη μέσα στις παγίδες τους, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη». Ο Ησαΐας: «Αυτός φέρει τις ανομίες μας και οδυνάται για εμάς· και εμείς θεωρήσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, και σε πληγή, και σε κάκωση. Αυτός όμως τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας. Η τιμωρία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, και με τον μώλωπά του εμείς θεραπευτήκαμε».

Και για να υπενθυμίσουμε στην εν Χριστώ αγάπη σας τον σκοπό για τον οποίο ειπώθηκαν αυτά με αυτήν την αλληλουχία, ιδού πόσες φορές το Άγιο Πνεύμα, αν και μαρτυρείται από τον Θεό μέσα από όλα, πουθενά δεν λέγεται ότι εκπορεύεται εκ του Υιού. Εκείνο όμως που αποσιωπάται φανερά από όλη τη θεία Γραφή, και αν θέλεις και από όλους τους αγίους, είναι δίκαιο να τιμάται απολύτως με σιωπή και από όλους εμάς. Διότι θεωρώ ότι είναι εξίσου άτοπο, πιστέψτε με, και το να παραδίδεται στη σιωπή το δόγμα που κηρύσσεται από τον Θεό, και το να κηρύσσεται τώρα από εμάς αυτό που αποσιωπάται από Εκείνον ανέκαθεν. Πλην όμως, επιπλέον πρέπει να γνωρίζουμε και το εξής, ώστε να μην περιφερόμαστε εδώ και εκεί, ότι Πνεύμα δεν ονομάζεται μόνο το Άγιο Πνεύμα, αλλά και ολόκληρη η Τριάδα είναι Πνεύμα, λόγω του ότι αυτή είναι παντελώς άυλη, απρόσιτη, εκ φύσεως απερίγραπτη και αμερής. Και ο Πατέρας των φώτων είναι Πνεύμα, καθώς λέει ο Κύριος στη Σαμαρείτιδα: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Και ο Υιός, ιδιαιτέρως καθ' εαυτόν, είναι Πνεύμα, όπως θεωρεί ο προφήτης Ιερεμίας λέγοντας: «Πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός Κύριος». Πνεύμα είναι και το πνευματικό χάρισμα· δηλαδή η ίδια η χάρις, η δύναμη και η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, όπως είπε ο άγγελος Γαβριήλ στην Κυρία των αγγέλων: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει».

Κύριος είναι και το Άγιο Πνεύμα, με την οποία σημασία ο Παύλος διακηρύσσει, αφενός, «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· αφετέρου, «όπως ακριβώς από τον Κύριο, το Πνεύμα»· και βεβαίως το, «ο Κύριος εκ δεξιών σου συνέτριψε βασιλείς την ημέρα της οργής του», λέγεται για το πρόσωπο του Πνεύματος. Και πάλι, «Πνεύμα είναι ο Πατέρας», ονομαζόμενος έτσι από την εικόνα του, δηλαδή το Πνεύμα· επειδή και το όνομα Κύριος αποδίδεται από τον Υιό, όπως ακριβώς και εκείνος ονομάζεται Θεός από τον Πατέρα, και το Πνεύμα ονομάζεται Κύριος από τον Υιό. Πνεύμα είναι και ο Υιός, εξαιτίας του Πνεύματος· σύμφωνα με αυτή τη σημασία ο Ιερεμίας λέει γι' αυτόν: «Πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός ο Κύριος». Πνεύμα είναι και ο ίδιος ο Παράκλητος, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, με την οποία σημασία ψάλλουμε και εμείς καθημερινά: «Βασιλεύ ουράνιε, παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας» κ.ε.

Αλλά πουθενά και για κανέναν από τους λεγόμενους υιούς του Δία δεν μιμήθηκαν τη σταύρωση· διότι δεν την κατανοούσαν, καθώς, όπως προαναφέρθηκε, όλα όσα ειπώθηκαν γι' αυτήν, είχαν λεχθεί συμβολικά. Ο σταυρός, όπως προείπε ο προφήτης, αποτελεί το μέγιστο σύμβολο της ισχύος και της εξουσίας του, όπως αποδεικνύεται και από τα πράγματα που υποπίπτουν στην αντίληψή μας. Διότι παρατηρήστε όλα τα πράγματα στον κόσμο, αν μπορούν να κυβερνηθούν ή να έχουν συνοχή χωρίς αυτό το σχήμα. Η μεν θάλασσα δεν διασχίζεται αν αυτό το τρόπαιο, το οποίο ονομάζεται ιστίο, δεν παραμένει σώο στο πλοίο, και η γη δεν οργώνεται χωρίς αυτό. Οι δε σκαπανείς δεν κάνουν την εργασία τους, ούτε ομοίως οι τεχνίτες, παρά μόνο με εργαλεία που έχουν αυτό το σχήμα. Επίσης, το ανθρώπινο σχήμα δεν διαφέρει από κανένα άλλο άλογο ζώο παρά μόνο στο ότι στέκεται όρθιο, στο ότι έχει τα χέρια σε έκταση και στο ότι φέρει στο πρόσωπο, προεκτεινόμενους από το μέτωπο, τους λεγόμενους μυξωτήρες (μύτη), μέσω των οποίων το ον αναπνέει· και αυτό δεν δείχνει τίποτα άλλο παρά το σχήμα του σταυρού. Και μέσω του προφήτη ειπώθηκε το εξής: «Πνεύμα προ προσώπου ημών, Χριστός Κύριος». Αλλά και τα δικά σας σύμβολα δηλώνουν τη δύναμη αυτού του σχήματος, ιδίως τα τρόπαια, μέσω των οποίων πραγματοποιούνται παντού οι προελάσεις σας, υποδεικνύοντας με αυτά τα σημεία της εξουσίας και της δύναμής σας, έστω κι αν το πράττετε χωρίς να το κατανοείτε.

Ας έλθουμε όμως και σε μια άλλη μυστική θεωρία, η οποία προδεικνύει την αρχική αλήθεια των γεγραμμένων. Ο αληθινός και νέος Ζοροβάβελ, ο οποίος προαναγγέλλεται τυπικώς μέσω του παλαιού, είναι ο Κύριος και Θεός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος συνελήφθη, κυοφορήθηκε και γεννήθηκε μέσα στη σύγχυση της φύσης μας, και έγινε τέλειος άνθρωπος κατά φύση, προκειμένου, αφού την απομακρύνει από τη σύγχυση, να επαναφέρει τη φύση στον εαυτό Του· Αυτός, ο οποίος αφενός δεν έγινε μαζί με εμάς αιχμάλωτος ούτε μετοίκησε στη σύγχυση των παθών —διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του—, αφετέρου γεννήθηκε ανάμεσα σε εμάς τους αιχμαλώτους ως αιχμάλωτος και συγκαταλέχθηκε μαζί με εμάς τους ανόμους, γενόμενος από φιλανθρωπία σε ομοίωμα σαρκός αμαρτίας και περί αμαρτίας· σε ομοίωμα μεν σαρκός αμαρτίας, επειδή, όντας εκ φύσεως Θεός απαθής, καταδέχθηκε να γίνει κατ' οικονομίαν και ατρέπτως εκ φύσεως παθητός άνθρωπος, περί αμαρτίας δε, επειδή εξαιτίας των αμαρτιών μας οδηγήθηκε στον θάνατο και για χάρη μας υπέφερε, και τραυματίστηκε εξαιτίας των αμαρτιών μας και ταλαιπωρήθηκε εξαιτίας των ανομιών μας, ώστε εμείς να θεραπευθούμε με την πληγή Του. Διότι, όπως λέγει η Γραφή: «Πνεύμα προ προσώπου ημών, χριστός Κύριος, συνελήφθη μέσα στις διαφθορές μας, για τον οποίο είπαμε: Κάτω από τη σκιά του θα ζήσουμε ανάμεσα στα έθνη».

Διότι ή εκείνος που παραδέχεται αυτό, θα παραδεχθεί και ότι το πρώτο εκείνο εμφύσημα —το οποίο, αφού ο Θεός έπλασε εξαρχής τον άνθρωπο, ενεφύσησε στο πρόσωπό του, και έγινε ο άνθρωπος, όπως λέγει η Γραφή, ψυχή ζώσα— ήταν το Άγιο Πνεύμα, το ομοούσιο με τον Δημιουργό· και έτσι θα συνταχθεί με την κακόνοια των Μανιχαίων· ή, για ποιο λόγο, ενώ παραδέχεται αυτό, δεν θα παραδεχθεί και εκείνο, αφού μάλλον θα έπρεπε να παραδεχθεί εκείνο παρά αυτό; Διότι εκείνο είναι ολόκληρο ασώματο, ενώ αυτό είναι σωματικό, επειδή και το εμφύσημα προέρχεται από σώμα. Έπειτα, αν τότε ενεφύσησε ολόκληρο το Πνεύμα και το έδωσε στους Αποστόλους, τι ήταν εκείνο που μετά από αυτά, όταν συμπληρωνόταν η Πεντηκοστή, καταπέμφθηκε σε αυτούς και διαμερίσθηκε με τη μορφή πύρινων γλωσσών; Διότι ούτε αφαιρέθηκε από αυτούς αυτό που μία φορά είχε δοθεί, ούτε πάλι έλαβαν εκ νέου εκείνο που είχαν ήδη προλάβει να έχουν. Ή πώς αλήθευε όταν έλεγε: «Αν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει»; Και βέβαια, Πνεύμα Άγιο δεν λέγεται μόνον εκείνο το Πνεύμα που συμπληρώνει την Τριάδα· αλλά υπάρχουν χωρία όπου και ο Πατήρ ονομάζεται Πνεύμα· διότι λέγει: «Πνεύμα είναι ο Θεός, και όσοι τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Ποιον δε Θεό είπε ότι προσκυνούν, το φανέρωσε προηγουμένως λέγοντας: «Έρχεται ώρα κατά την οποία δεν θα προσκυνήσουν τον Πατέρα ούτε εδώ ούτε εκεί». Υπάρχουν επίσης χωρία όπου και ο Υιός ονομάζεται Πνεύμα, όπως το: «Το Πνεύμα ενώπιον του προσώπου μας, ο Χριστός Κύριος». Πνεύμα, τέλος, λέγεται απλώς και η θεότητα, όπως στο: «Σε εκείνον όμως που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί».

Ποιον δε ονόμασε Θεό, το φανέρωσε λέγοντας προηγουμένως: «Έρχεται ώρα κατά την οποία ούτε εδώ ούτε εκεί θα προσκυνήσουν τον Πατέρα»· υπάρχει δε περίπτωση όπου και ο Υιός [ονομάζεται πνεύμα], όπως στο: «Πνεύμα προ του προσώπου ημών είναι ο Χριστός ο Κύριος»· πνεύμα δε άγιο [ονομάζεται] και ο Άγγελος, επειδή αντλεί από εκεί την αγιότητα· επιπλέον δε και η ψυχή του δικαίου· οπωσδήποτε άγιο πνεύμα είναι και αυτό που αντιδιαστέλλεται προς το γράμμα, και διαφορετικό εκείνο [που αντιδιαστέλλεται] προς το πνεύμα της δουλείας, το οποίο και έχει ονομαστεί πνεύμα υιοθεσίας· έχουν δε απαριθμηθεί και από τον Ησαΐα επτά κάποια πνεύματα, ούτε κι εκείνα βέβαια της αγιωνύμου [ουσίας]· και γενικώς καθένα από τα πνευματικά χαρίσματα ονομάζεται άγιο πνεύμα· όπως ακριβώς και τώρα ο Σωτήρας, αφού μετέδωσε με το εμφύσημα στους Αποστόλους το χάρισμα της αφέσεως των αμαρτιών, το ονόμασε αυτό άγιο πνεύμα.

Ή και ο Υιός ο ίδιος ομοίως, δηλαδή κατά το ίδιο σχήμα της λέξης, ονομάζεται φως και του Πατρός και του κόσμου· διότι ονομάζεται φως εκ φωτός, δηλαδή απαύγασμα του Πατρός· «Και εν τω φωτί σου», λέει ο Προφήτης, «οψόμεθα φως»· και ο ίδιος πάλι λέει: «Εγώ ειμι το φως του κόσμου»· επειδή, λοιπόν, ως προς τον Πατέρα λέγεται έτσι, ως φως εκ φωτός, έτσι ας λέγεται και ως προς τον κόσμο, ως προερχόμενο εκ του κόσμου, και όχι ως ερχόμενο στον κόσμο· ή το αντίστροφο, επειδή ονομάζεται φως του κόσμου, ως φωτισμός του, έτσι ας λέγεται και για τον Πατέρα. μθ΄. Ή επειδή για αυτούς τους λόγους και η γενική αρχή και αυτό επίσης ομοίως απορρίπτεται, ισχυρίζεται ότι δεν το λέει για κανέναν άλλον, παρά λέει αυτό μόνο για το Πνεύμα, ότι δηλαδή μόνο το Πνεύμα είναι εκπορευόμενο· και δεν υπάρχει καμία διαφορά να λέμε Πνεύμα του Υιού ή εκπορευόμενο από τον Υιό. Αλλά και η λέξη Πνεύμα ανήκει σε εκείνες που λέγονται με πολλές σημασίες, και δεν θα μπορούσαν να πουν ότι αυτό ισχύει για καθετί που οπωσδήποτε ονομάζεται Πνεύμα. ν΄. Αν, επειδή και ο Πατέρας ονομάζεται πνεύμα· «Διότι ο Θεός είναι Πνεύμα», λέει, «και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία»· και πάλι ο Υιός ονομάζεται πνεύμα· «Διότι Πνεύμα προ προσώπου ημών», λέει, «είναι ο Χριστός Κύριος»· και εφόσον ανήκουν ο ένας στον άλλον, ο μεν (Πατέρας) στον Υιό, ο δε (Υιός) στον Πατέρα, για τον λόγο αυτό ας εκπορεύονται και ο ένας από τον άλλον. να΄.

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Πώς είναι δυνατόν να μην είναι, αφού πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο και εκεί και εδώ· εννοώ δηλαδή τον Υιό, προς τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο»· και για τον οποίο πάλι αναφέρεται: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο», και έπειτα «εμφύσησε». Γεν. Λύση. Αλλά, άριστε, θα σε ρωτήσω κι εγώ κάτι· και εσύ απάντησέ μου. Άραγε η λέξη «Πνεύμα», εννοώ δηλαδή αυτό το όνομα, εκλαμβάνεται πάντοτε από τη Γραφή με μία μόνο σημασία, όπως για το ένα Πνεύμα της Τριάδος, ή αναφέρεται και σε περισσότερα άλλα; Διότι, αν ισχυρίζεσαι ότι σημαίνει μόνο αυτό το ένα, πώς ονομάζεται Πνεύμα και ολόκληρη η θεότητα; Και πάλι ο Πατέρας, και επίσης ο Υιός, όπως έχει ειπωθεί: «σε εκείνον όμως που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος»· και «Ο Θεός είναι Πνεύμα», και «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος». Και πώς απαριθμούνται επτά πνεύματα στον Ησαΐα; Και πάλι, άλλο είναι το πνεύμα της υιοθεσίας, λέει ο Απόστολος. Και πού θα κατατάξεις τις χιλιάδες και τις μυριάδες των αγγέλων, για τους οποίους λέει ο Δαβίδ: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα»; Ακόμη και τα πνεύματα των δικαίων, σύμφωνα με το χωρίο: «Πνεύματα και ψυχές δικαίων». Και το: «Κύριε, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου», το οποίο συνηθίζεται να λέγεται από τους αγίους. Και το ζωοποιό Πνεύμα που διαστέλλεται από το γράμμα που θανατώνει· και τα πνεύματα τα οποία, σύμφωνα με τον θεολογικότατο Ευαγγελιστή, ομολογούν ότι ο Ιησούς Χριστός έχει έλθει εν σαρκί και υπάρχει εν σαρκί.

Έτσι ισχύει και για το Πνεύμα· διότι και ο Πατέρας είναι Πνεύμα: «Διότι ο Θεός είναι Πνεύμα», και βέβαια και ο Υιός, όπως λέει ο Ιερεμίας στους Θρήνους: «Πνεύμα προ του προσώπου μας, Χριστός Κύριος, συνελήφθη στις διαφθορές τους»· αν και η λέξη Πνεύμα έχει αποδοθεί κυρίως στον Παράκλητο. Και το πρώτο αίτιο και το δημιουργικό και το τελειωτικό, τα οποία λέγονται για τον Θεό προς χάρη μας και αποδίδονται από κοινού στα θεαρχικά πρόσωπα, συχνά λαμβάνονται ως δηλωτικά των θεαρχικών προσώπων. «Σκέψου, δηλαδή, ως προκαταρκτική αιτία των δημιουργημάτων τον Πατέρα, ως δημιουργική τον Υιό, ως τελειωτική το Πνεύμα» λέει ο μέγας Βασίλειος. Αλλά και ο πολυύμνητος ύμνος προς τον Θεό, αντί για τον Πατέρα, δέχτηκε το όνομα Θεός· το ισχυρός, αντί για τον Υιό· ενώ στο Άγιο Πνεύμα απένειμε την αθανασία. Ότι, δε, αυτά είναι κοινά σε όλη τη θεότητα, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Ο μακάριος Παύλος εξάλλου στις επιστολές του λέει «ένας Θεός», υπονοώντας τον Πατέρα, «και ένας μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο Ιησούς Χριστός». Ώστε ούτε εδώ είναι σωστό να νομίζουμε ότι η λέξη είναι αποκλειστική, επειδή οι καθηγητές της Εκκλησίας δέχτηκαν την προκαταρκτική αιτία, η οποία ανήκει στα κοινά ονόματα, ως απόδειξη της πατρικής υπόστασης· διότι από αυτό πολλά άτοπα θα επακολουθήσουν στη χριστιανική θεολογία.