Πατερικές αναφορές στο ΛΕΥΙΤΙΚΟΝ 19:17

Και επειδή πολλές φορές, όταν κάποιοι αδελφοί λυπούνται ή ταράσσονται, εμείς αδιαφορούμε λέγοντας ότι δεν λυπήθηκαν εξαιτίας μας, ο ιατρός των ψυχών, θέλοντας να ξεριζώσει τις προφάσεις της οργής από την καρδιά, προστάζει, όχι μόνο αν εμείς τυχόν έχουμε λυπηθεί με τον αδελφό, να αφήσουμε το δώρο και να συμφιλιωθούμε μαζί του· αλλά ακόμη και αν αυτός έχει λυπηθεί εναντίον μας, δικαίως ή αδίκως, να τον θεραπεύσουμε δια της απολογίας μας, και τότε να προσφέρουμε το δώρο. Αλλά γιατί διατρίβουμε επί πολύ στα ευαγγελικά και αποστολικά παραγγέλματα, ενώ μπορούμε να το διδαχθούμε αυτό και από τον παλαιό νόμο, ο οποίος, αν και φαίνεται να παρουσιάζει κάποια συγκατάβαση ως προς την αυστηρότητα, αναφέρει τα εξής: «Να μη μισήσεις τον αδελφό σου στην καρδιά σου»· και πάλι: «Οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο». Διότι και εκεί εμποδίζει και τιμωρεί όχι μόνο την έμπρακτη, αλλά και την κατά διάνοια οργή.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΖʹ. Αν πρέπει να εφησυχάζουμε απέναντι σε αυτούς που αμαρτάνουν. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το ότι δεν πρέπει, είναι φανερό από τα προστάγματα του Κυρίου, ο οποίος αφενός στην Παλαιά Διαθήκη είπε: «Να ελέγξεις αυστηρά τον πλησίον σου, και δεν θα επωμιστείς αμαρτία εξαιτίας του»· αφετέρου στο Ευαγγέλιο: «Αν αμαρτήσει εις βάρος σου ο αδελφός σου, πήγαινε και έλεγξέ τον όταν θα είστε οι δυο σας μόνοι. Αν σε ακούσει, κέρδισες τον αδελφό σου· αν όμως δεν σε ακούσει, πάρε μαζί σου ακόμη έναν ή δύο, ώστε από το στόμα δύο ή τριών μαρτύρων να βεβαιωθεί κάθε λόγος. Αν δεν ακούσει ούτε αυτούς, πες το στην Εκκλησία· και αν παρακούσει και την Εκκλησία, ας είναι για σένα όπως ο εθνικός και ο τελώνης». Το πόσο μεγάλο είναι το κρίμα αυτού του αμαρτήματος, μπορεί να το αντιληφθεί κανείς πρώτα μεν από την απόφαση του Κυρίου, ο οποίος είπε με καθολικό τρόπο: «Εκείνος που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή, αλλά η οργή του Θεού θα παραμείνει επάνω του»· έπειτα δε και από τις ιστορίες που αναφέρονται τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Γραφή.

Εάν όμως αμελήσει και, με τη δικαιολογία δήθεν της δικής του μακροθυμίας, εφησυχάσει, διαπράττει διπλή αμαρτία· αφενός επειδή ο ίδιος παραβαίνει την εντολή που λέει, «Με αυστηρότητα θα ελέγξεις τον πλησίον σου, και δεν θα επωμιστείς εξαιτίας του αμαρτία», και μέσω της σιωπής του γίνεται κοινωνός αυτού που αμαρτάνει· και αφετέρου, επειδή αυτόν που ίσως θα μπορούσε να κερδηθεί μέσω των ελέγχων, όπως ακριβώς διέταξε και ο Κύριος, τον αφήνει να χαθεί μέσα στο κακό.

Ας κατανοήσουμε, λοιπόν, τι σημαίνει το να συμμετέχει κανείς και με πόσους τρόπους γίνεται αυτό. Φέρνοντας στο μυαλό μου από τις Παροιμίες το «Έλα μαζί μας, γίνε συμμέτοχος σε αίμα», και από τον Απόστολο το «επειδή είστε όλοι συγκοινωνοί μου στη χάρη», και το «που γίνατε συγκοινωνοί στη θλίψη μου»· και το «Ας κάνει συμμέτοχο σε όλα τα αγαθά ο κατηχούμενος στον λόγο εκείνον που τον κατηχεί»· και το «Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και μαζί με μοιχούς έβαζες το μερίδιό σου»· και το «Με έλεγχο θα ελέγξεις τον αδελφό σου, για να μην αναλάβεις αμαρτία εξαιτίας του»· και το «Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες μέσα στην ανομία σου ότι θα είμαι όμοιός σου· θα σε ελέγξω και θα τα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου», και άλλα παρόμοια, θεωρώ ότι υφίσταται κοινωνία ως προς το έργο, όταν συνεργάζονται μεταξύ τους με τον ίδιο σκοπό για την τέλεση μιας πράξης· ως προς το φρόνημα δε, όταν κάποιος συγκατατίθεται στη διάθεση αυτού που πράττει και συμφωνεί μαζί του. Μια άλλη μορφή κοινωνίας, η οποία διαφεύγει από τους πολλούς, φανερώνεται από την ακριβολογία της θεόπνευστης Γραφής: όταν κάποιος, αν και ούτε συνεργάστηκε ούτε συγκατατέθηκε στη διάθεση, αντιλαμβανόμενος όμως την κακία του φρονήματος από το οποίο πηγάζει η πράξη, εφησυχάζει και δεν ελέγχει, σύμφωνα και με τα όσα γράφτηκαν παραπάνω, και με αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο προς τους Κορινθίους: «Δεν πενθήσατε, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που διέπραξε το έργο αυτό»· στα οποία και πρόσθεσε: «Λίγο προζύμι νοθεύει όλο το φύραμα».

Γι' αυτό λοιπόν λέει ο νόμος: "Δεν θα πορευθείς με δόλο ανάμεσα στο έθνος σου, και δεν θα μισήσεις τον αδελφό σου στην καρδιά σου." Το διατυπώνει μάλιστα και με άλλον τρόπο: "Και δεν θα φορέσεις επάνω σου", λέει, "ένδυμα υφασμένο από δύο διαφορετικά είδη"· και πάλι: "Δεν θα ντυθείς κίβδηλο ένδυμα, από μαλλί και λινάρι ταυτόχρονα." Διότι είναι πράγματι φοβερό και ξεπερνά κάθε επίκριση το να υπάρχει απάτη και δόλος σε εκείνους που έχουν τη φήμη της χρηστότητας· και αποτελεί αυτό πράγμα από τα πλέον μισητά στον Θεό, και έχει πάντοτε, τρόπον τινά, ως αδελφή του τη διψυχία, και τον διφυή και αλλοπρόσαλλο χαρακτήρα του φρονήματος, για τα οποία εξοργίζεται στο έπακρο ο θείος και ακήρατος νους. Διότι έχει πει κάπου για μερικούς: "Βέλος που πληγώνει είναι η γλώσσα τους· διότι τα λόγια του στόματός τους είναι δόλια· στον πλησίον του μιλάει ειρηνικά, ενώ μέσα του κρύβει την έχθρα."

ΤΙΤΛΟΣ ΙΑʹ. — Περί αγαθοεργίας· και ότι πρέπει να πράττουμε το καλό προς όλους· και ότι πρέπει να σηκώνουμε τα βάρη του πλησίον, και να μη μνησικακούμε, αλλά να τον συντρέχουμε, και να ελέγχουμε τα κακά που τυχόν διαπράττει, και να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού. «Αν δεις το μοσχάρι του αδελφού σου, ή το πρόβατο, να περιπλανώνται στον δρόμο, μην τα παραβλέψεις· οπωσδήποτε θα τα επιστρέψεις στον αδελφό σου. Εάν όμως ο αδελφός σου δεν βρίσκεται κοντά σου, ή δεν τον γνωρίζεις, θα τα πάρεις μαζί σου, έως ότου τα αναζητήσει ο αδελφός σου, και τότε θα του τα αποδώσεις.» «Εάν συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου ή το υποζύγιό του να περιπλανώνται, θα του τα επιστρέψεις. Εάν δεις το υποζύγιο του εχθρού σου πεσμένο κάτω από το φορτίο, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα τον βοηθήσεις να το σηκώσει μαζί του.» «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου, και δεν θα επωμισθείς αμαρτία εξαιτίας του.» «Εάν ο αδελφός σου φτωχύνει και αδυνατεί να συντηρηθεί κοντά σου, θα τον βοηθήσεις όπως τον προσήλυτο και τον πάροικο· και θα ζήσει ο αδελφός σου μαζί σου.»

ΤΙΤΛ. ΜΔʹ. — Περί αδελφών. «Δεν θα μισήσεις τον αδελφό σου στη διάνοιά σου.» «Ιδού, τι καλό ή τι ευχάριστο υπάρχει, παρά το να κατοικούν οι αδελφοί μαζί ενωμένοι.» «Οι αδελφοί σε καιρό ανάγκης ας είναι χρήσιμοι.» «Αδελφός που βοηθείται από αδελφό είναι σαν πόλη ισχυρή και ψηλή. Και είναι δυνατός σαν καλοθεμελιωμένο βασίλειο.» «Καθένας που μισεί τον φτωχό αδελφό του, βρίσκεται μακριά από τη φιλία.» «Καλύτερα φίλος που βρίσκεται κοντά, παρά αδελφός που κατοικεί μακριά.» «Αδελφοί και βοήθεια σε καιρό θλίψης.» «Μην ανταλλάξεις τον γνήσιο αδελφό με χρυσάφι του Σουφίρ.» ΤΙΤΛ. ΜΕʹ. — Περί αυτών που ζητούν, δηλαδή των προσαιτών. «Παιδί μου, μη ζήσεις ζωή επαιτείας. Διότι είναι καλύτερο να πεθάνεις παρά να επαιτείς. Στο στόμα του αναιδούς ανθρώπου η ελεημοσύνη της επαιτείας θα φανεί γλυκιά, αλλά μέσα στην κοιλιά του θα καεί σαν φωτιά.» ΤΙΤΛ. ΜΣΤʹ. — Περί αισχρολογίας. «Οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα χρηστά ήθη.» «Κανένας σάπιος λόγος ας μην βγαίνει από το στόμα σας, αλλά μόνο όποιος είναι αγαθός για την οικοδομή της όποιας ανάγκης, ώστε να μεταδώσει χάρη σε εκείνους που ακούν.» «Η αισχρότητα και η μωρολογία ή η ευτραπελία, τα οποία δεν αρμόζουν, ούτε καν να αναφέρονται μεταξύ σας, όπως ταιριάζει σε αγίους.» «Αισχρολογία ας μη βγαίνει από το στόμα σας.» Η συνήθεια των λόγων είναι ο δρόμος που οδηγεί στις πράξεις.

ΚΘ΄. Μην πεις: δεν μισώ τον αδελφό, ενώ αποστρέφεσαι τη μνήμη του· αλλά άκουσε τον Μωυσή που λέει: «Να μη μισήσεις τον αδελφό σου μέσα στη διάνοιά σου· να ελέγξεις με αυστηρότητα τον αδελφό σου, και δεν θα επωμιστείς αμαρτία εξαιτίας του».

Τι λοιπόν, λέει, δεν πρέπει να λέμε απολύτως τίποτα σε αυτόν που αμαρτάνει; Όχι απλώς πρέπει να του μιλάμε, αλλά πρέπει να του μιλάμε με πολλή φροντίδα. «Με έλεγχο», λέει, «να ελέγξεις τον πλησίον σου και δεν θα φορτωθείς αμαρτία εξαιτίας του»· και «έλεγξε», λέει, «επιτίμησε, παρακάλεσε»· διότι άλλο πράγμα είναι το να ελέγχει κανείς, να επιτιμά και να διαπαιδαγωγεί με σκοπό τη διόρθωση του αδελφού, και άλλο το να κρίνει, να κατακρίνει και να κατηγορεί. Διότι, ενώ είναι καλό ο καθένας από εμάς να προσέχει τον εαυτό του και να χαλιναγωγεί τη γλώσσα του, είναι επίσης καλό και πάρα πολύ καλό, να μεριμνά κανείς με όλες του τις δυνάμεις και για τη σωτηρία της ψυχής του αδελφού, για την οποία μεριμνώντας και ο Δεσπότης των συμπάντων υπέμεινε τον θάνατο.

Γι' αυτό, πρέπει οι συνασκούμενοι να φροντίζουν ο ένας τον άλλον σαν να πρόκειται για τον ίδιο τους τον εαυτό, και αν ίσως κάποιος σφάλει ποτέ σε κάτι από το πρέπον, οι ικανότεροι να του υπενθυμίζουν με πραότητα το συμφέρον του, θέτοντάς του υπόψη το σφάλμα και επισπεύδοντας τη διόρθωση· διότι έχει γραφτεί: «αυστηρά θα ελέγξεις τον πλησίον σου και δεν θα επωμισθείς αμαρτία εξαιτίας του». Επομένως, αμαρτάνει ομολογουμένως εκείνος που εφησυχάζει απέναντι σε όσους αμαρτάνουν. Και εκείνος που έλαβε δώρο αρετής, αλλά το θάβει μέσα του και δεν το μεταδίδει με προθυμία σε όσους δεν το έχουν, κατακρίνεται ως οκνηρός και πονηρός δούλος, και επιδιώκοντας τη σωτηρία αποκλειστικά για τον εαυτό του, χάνει τη σωτηρία του επειδή παραβλέπει το ότι ο αδελφός του δεν σώζεται. Αντιθέτως, εκείνος που πλουτίζει τον εαυτό του με τίμια έργα και συνδράμει αυτούς που στερούνται, είναι αγαθός και πιστός, και άξιος πολλών ανταποδόσεων.

Προς τον Στέφανο, ασηκρήτη. Κατά τη χθεσινή ημέρα, επειδή απολαύσαμε την ένδοξη παρουσία σου, μετά από κάποιες άλλες συζητήσεις, εξαιτίας των οποίων πραγματοποιήθηκε και η άφιξή σου εδώ, φτάσαμε με κάποιον τρόπο σε συζητήσεις περί γραφικών ζητημάτων και, αφού περιπλακήκαμε σε πολλές αμφιβολίες, χωριστήκαμε μεταξύ μας χωρίς να πειστούμε γι' αυτά. Και εμείς μεν, δέσποτα, ως απλοί άνθρωποι δεν θα απαντήσουμε καθόλου στο ύψος της δικής σου σοφίας· προκειμένου όμως να μην επιφέρουμε στους εαυτούς μας καταδίκη με την αποσιώπηση όσων οφείλουν να ειπωθούν (διότι λέει η Γραφή, με αυστηρότητα θα ελέγξεις τον πλησίον σου και δεν θα επωμιστείς αμαρτία εξαιτίας του), και εξάλλου επειδή ελέγχοντας έναν σοφό θα αγαπηθούμε περισσότερο, θεωρήσαμε αναγκαίο να σου απευθύνουμε τα πρέποντα. Ο κύριός μου, για να μιλήσω σύντομα, περιορίζοντας τις πολλές ερωτήσεις και αντιρρήσεις, είπε το εξής: ότι δεν πρέπει ο προεστώς ή ο ποιμενάρχης, σε θέματα εκτός της πίστεως που αφορούν τις άλλες εντολές του Κυρίου, όταν πράττει από άγνοια ή θεληματικά κάτι από τα απαγορευμένα, να δέχεται υποδείξεις από κανέναν, ενώ εμείς λέγαμε ότι βεβαίως και πρέπει να δέχεται, αλλά από εκείνους που υπερέχουν σε γνώση και σύνεση έναντι των άλλων. Και ως προς αυτό, από πού να μην σου αποδείξουμε το παράλογο του ισχυρισμού; Πρώτα μεν από την Παλαιά Διαθήκη. Διότι, τι γνώμη έχεις για την περίπτωση του Δανιήλ;

Στον Νικήτα τον σπαθάριο. Μου έγινε γνωστό από τον καλό σου αδελφό ότι κάποιος από τους δικούς μας ιεράρχες με διέβαλε στο σεβαστό πρόσωπο της αγάπης σου, ισχυριζόμενος ότι εγώ θεοποιώ την εικόνα του Χριστού και ότι αυτό αναγράφεται στην επιστολή μου προς τον αδελφό Αθανάσιο. Γι' αυτήν τη διαβολή στέναξα ο ταπεινός, αναλογιζόμενος πώς εκείνοι, που έχουν παραγγελία ότι θα δώσουν λόγο ακόμη και για κάθε ανώφελο λόγο κατά την ημέρα της κρίσεως, μιλούν για τόσο μέγιστα ζητήματα (διότι τι είναι ανώτερο από την πίστη;) τόσο επιπόλαια και απρόσεκτα, πληγώνοντας με το βέλος της κατηγορίας τους αθώους. Και δεν προτίμησαν μάλλον, αν τυχόν υπήρχε κάποιο σφάλμα, να με νουθετήσουν με αγάπη σύμφωνα με το γεγραμμένο: «θα ελέγξεις με αυστηρότητα τον πλησίον σου και δεν θα φορτωθείς αμαρτία εξαιτίας του». Το να διαβάλλει όμως κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο καταλύει την εντολή, αλλά και αποδεικνύει τον εαυτό του άξιο να ονομάζεται με το όνομα της διαβολής· από το οποίο, τι χειρότερο θα μπορούσε να υπάρξει ανάμεσα στους ανθρώπους;

Γι' αυτό, αδελφέ, κινούμενος από αδελφική αγάπη πριν από τρία χρόνια, όταν πλησίασα στα μέρη σας επιστρέφοντας από τη Σμύρνη και έχοντας πληροφορηθεί για το σχίσμα, σου έγραψα αυτά που άκουσα, και πώς πρέπει να φρονείς για την αλήθεια και πώς να αποφύγεις τον επικείμενο κίνδυνο του σκανδάλου, αλλά δεν μου απάντησες. Και πάλι σου το επισήμανα, και δεν μου αποκρίθηκες. Και αυτό αποτελεί ξεκάθαρη απόδειξη ότι δεν θέλεις να ευαρεστείς τον Θεό ούτε να ορθοποδείς σύμφωνα με την αλήθεια. Και, συγχώρησέ με, μην αγανακτήσεις εναντίον μου επειδή λέω την αλήθεια· διότι έχει γραφτεί: «Με αυστηρότητα θα ελέγξεις τον πλησίον σου και δεν θα επωμιστείς εξαιτίας του αμαρτία». Ιδού, εγώ ο ταλαίπωρος, αν και δεν σε είδα ποτέ, επειδή όμως είσαι αδελφός κατά Χριστόν, δεν άντεξα όσα άκουσα λόγω του φόβου του Θεού, αλλά σε έλεγξα, σε παρακάλεσα θερμά, αποβάλλοντας από πάνω μου το κρίμα και επιθυμώντας τη σωτηρία σου. Πώς εσύ, που εγκαλείσαι και είσαι ο πατέρας του σχίσματος, θα βαστάξεις αυτό το κρίμα; Και πώς θα απολογηθείς στον Χριστό, φέροντας την ευθύνη για τόσο πολύ λαό; Ακόμη και αν επιτελούσες το έργο του Ιωάννη του Προδρόμου, θα σε αποπέμψει κενό από τη βασιλεία του Θεού, αν δεν σπεύσεις προηγουμένως να διορθωθείς.