Πατερικές αναφορές στο ΛΕΥΙΤΙΚΟΝ 19:18

Ο μεν Σωτήρας μας τόσο πολύ αγάπησε το δικό του δημιούργημα, όχι σαν τον εαυτό του, αλλά περισσότερο από τον εαυτό του· σε εμάς, όμως, παραγγέλλει το λιγότερο, το να αγαπάμε τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, έχοντας αφαιρέσει την υπερβολή, για να μην καταστήσει την εντολή βαριά και δυσκατόρθωτη.

Αγωνίζονται έχοντας ως γνώμονα το: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα πορνεύσεις, δεν θα διαφθείρεις παιδιά, δεν θα ασκήσεις μαγεία, δεν θα προκαλέσεις διχόνοια.

Απάντηση: Σχετικά με τους φτωχούς, εφόσον δεν φτάσαμε στο σημείο να τους συμπεριφερόμαστε ως ίσους ούτε να αγαπάμε τον πλησίον μας όπως τον εαυτό μας, πράξε σύμφωνα με τη δύναμή σου, γνωρίζοντας την αδυναμία σου, και δώσε τους τη δεύτερη θέση. Σχετικά όμως με τους Πατέρες, πρέπει να προτιμάς αυτούς, επειδή είναι δούλοι του Θεού, διότι είναι γραμμένο: «Σε όποιον οφείλεται η τιμή, ας αποδίδεται η τιμή», διότι και ο Κύριος τους προτίμησε.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΗ΄. Ως ποιο σημείο κρίνεται η πλεονεξία; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Όταν υπερβεί κανείς το όριο του νόμου. Αυτό δε, σύμφωνα μεν με την Παλαιά Διαθήκη, συνίσταται στο να φροντίζει κανείς τον εαυτό του περισσότερο από τον πλησίον του· διότι είναι γραμμένο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· σύμφωνα δε με το Ευαγγέλιο, συνίσταται στο να μεριμνά κανείς για τον εαυτό του συγκεντρώνοντας περισσότερα από τα αναγκαία για τη σημερινή ημέρα, όπως εκείνος που άκουσε: «Άφρονα, αυτήν τη νύχτα ζητούν την ψυχή σου από εσένα· αυτά δε που ετοίμασες, σε ποιον θα ανήκουν;». Στα οποία προσθέτει ως γενικότερο κανόνα: «Έτσι παθαίνει εκείνος που θησαυρίζει για τον εαυτό του, και δεν πλουτίζει κατά Θεόν».

Διότι, λέγει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Με σοφία, λοιπόν, και με τέχνη οδηγώντας μας προς την αρετή, έθεσε την απομάκρυνση από την κακία ως αρχή των καλών έργων. Διότι, εάν σου παρουσίαζε ευθύς εξαρχής τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύκολα, ώστε να τολμήσεις και τα επόμενα. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η άσκηση της ευσέβειας μοιάζει με κλίμακα· με εκείνη την κλίμακα που είδε κάποτε ο μακάριος Ιακώβ, της οποίας τα μεν πρώτα σκαλοπάτια βρίσκονταν κοντά στη γη και χαμηλά, τα δε άλλα εκτείνονταν ψηλά, πάνω από τον ίδιο τον ουρανό. Ώστε, πρέπει εκείνοι που εισάγονται στον ενάρετο βίο να θέτουν τα ίχνη τους στις πρώτες βαθμίδες, και από εκεί να ανεβαίνουν διαρκώς στις επόμενες, έως ότου φθάσουν στο εφικτό για την ανθρώπινη φύση ύψος μέσα από τη σταδιακή προκοπή. Όπως λοιπόν στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από το κακό. Γενικότερα δε, κάθε απραξία είναι ευκολότερη ακόμη και από την οποιαδήποτε πράξη· όπως για παράδειγμα: «Δεν θα φονεύσεις· δεν θα μοιχεύσεις· δεν θα κλέψεις». Καθένα από αυτά απαιτεί απραξία και ακινησία. Αντιθέτως, το «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και το «πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και το «εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», αποτελούν πράξεις που αρμόζουν σε αθλητές, και απαιτούν ψυχή ήδη ακμαία προκειμένου να κατορθωθούν.

Κεφάλαιο Δ΄. ΛΟΥΚΑΣ. Και ιδού, σηκώθηκε κάποιος νομικός εκπειράζοντάς τον και λέγοντας: Διδάσκαλε, τι πρέπει να πράξω για να κληρονομήσω αιώνια ζωή; Εκείνος δε του είπε: Στον νόμο τι είναι γεγραμμένο; Πώς διαβάζεις; Εκείνος αποκρίθηκε και είπε: Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Τότε του είπε: Ορθά αποκρίθηκες. Αυτό να πράττεις, και θα ζήσεις.

Αναφορικά δε με το «παρά μέτρο», θεωρώ ότι αρκεί να υπενθυμίσω τα λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού σε αντιδιαστολή προς το μέτρο της παλαιάς αγάπης (για την οποία είναι γραμμένο: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»), ο οποίος είπε: «Καινή εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτή δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του». Και γενικώς για όλα ανεξαιρέτως τα προστάγματα μπορεί κανείς να διδαχθεί από τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος όρισε: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Αντίθετα δε προς την τάξη και την αλληλουχία ενεργεί κανείς, όταν επιμελείται τα πρώτα στη δεύτερη ή στην τρίτη θέση, και θεωρεί ως αρχή εκείνων που προηγούνται, τα όσα έχουν ταχθεί στην τρίτη θέση.

«Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Και αλλού, με τρόπο πιο καθολικό και πιο σφοδρό, λέει: «Εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εάν δε επιζητάς και μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης για την επιβεβαίωση αυτής της κρίσης, ο Μωυσής λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη· και να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Σε αυτά προσθέτει ο Κύριος: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.» Μαρτυρεί δε και ο Απόστολος, λέγοντας: «Το πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η αγάπη.» Ότι δε δεν μένουν ατιμώρητοι όσοι δεν κατορθώνουν να τηρήσουν αυτές, καθώς και τα δικαιώματα που υπάγονται σε αυτές, αλλά είναι υπόδικοι τιμωρίας, ο ίδιος ο Μωυσής διαβοά, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα σε τούτο το βιβλίο.» Ο δε Δαβίδ λέει: «Εάν είχα κατά νου αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος»· και αλλού: «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.»

Επομένως, γνωρίζοντας, επιλέγει από αυτούς να τιμωρήσει δικαίως εκείνους που έχουν μεταμεληθεί για τα προηγούμενα αμαρτήματά τους, ώστε στους μεν δικαίους, μέσω μιας τέτοιας τιμωρίας, να συγχωρεθούν τα κακά που έπραξαν πριν από τη μετάνοιά τους, στους δε ασεβείς τιμωρούς, που επιθυμούν να κακοποιούν και δεν θέλουν να μετανοήσουν, παραχωρήθηκε να κακοποιούν τους δικαίους προς ολοκλήρωση της δικής τους καταδίκης. Διότι χωρίς το θέλημα του Θεού ούτε σπουργίτι δεν μπορεί να πέσει στην παγίδα· έτσι και για τους δικαίους, ακόμη και οι τρίχες τους είναι μετρημένες από τον Θεό. Δίκαιος δε είναι εκείνος που, χάριν του ορθού, αγωνίζεται ενάντια στη φύση. Για παράδειγμα, ενώ είναι ίδιον της φύσης όλων να αγαπούν όσους τους αγαπούν, ο δίκαιος προσπαθεί να αγαπά και τους εχθρούς και να ευλογεί εκείνους που τον λοιδορούν, και μάλιστα να προσεύχεται υπέρ των εχθρών του. Ελεεί όσους αδικούν· γι' αυτό και ανέχεται να αδικείται περαιτέρω και παρόλα αυτά ευλογεί όσους τον καταρώνται, συγχωρεί όσους τον χτυπούν, υποχωρεί σε όσους τον διώκουν, χαιρετά αυτούς που δεν τον χαιρετούν, μοιράζεται τα αγαθά του με όσους δεν έχουν, κατευνάζει τον οργισμένο, συμφιλιώνει τον εχθρό, νουθετεί τον απειθή, κατηχεί τον άπιστο, παρηγορεί αυτόν που πενθεί, υπομένει όταν συκοφαντείται, δεν αγανακτεί όταν του δείχνουν αχαριστία. Έχοντας αφοσιωθεί στο να αγαπά τον πλησίον του ως τον εαυτό του, δεν φοβήθηκε την πενία, αλλά μοιράζοντας τα δικά του υπάρχοντα σε αυτούς που δεν έχουν, γίνεται ο ίδιος πένης. Αλλά ούτε τιμωρεί όσους αμαρτάνουν. Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον του ως τον εαυτό του, καθώς γνωρίζει ότι όταν ο ίδιος αμαρτήσει δεν θέλει να τιμωρηθεί, έτσι ούτε και εκείνος τιμωρεί όσους αμαρτάνουν.

Διότι εκείνος που έχει τον φόβο του Θεού δεν μπορεί στην αρχή να αγαπά τον πλησίον του όπως τον εαυτό του (επειδή κάτι τέτοιο δεν προσέρχεται στην ψυχή κατόπιν προσταγής), ωστόσο με τον φόβο προς τον Θεό μπορεί να πράττει τα έργα εκείνων που αγαπούν. Και έπειτα, αφού πράξει με αυτόν τον τρόπο τα έργα της αγάπης, η αγάπη προσφέρεται στον φόβο όπως η νύμφη στον νυμφίο, και έτσι, γεννώντας φιλάνθρωπους λογισμούς, καθιστά αθάνατο αυτόν που την κατέχει ως όμοια εικόνα του Θεού, μη δυνάμενη η φύση του να υποστεί τη φθορά. Αφού λοιπόν μας εξέθεσε τον λόγο περί φιλανθρωπίας, καθώς επήλθε η εσπέρα, παραδοθήκαμε στον ύπνο.

Διότι, αν και κατέκρινε τον Πέτρο επειδή ζούσε ιουδαϊκά εξαιτίας αυτών που ήρθαν στην Αντιόχεια από τον Ιάκωβο, δεν τον κατέκρινε γι' αυτό, επειδή δηλαδή συγκατέβηκε στην αδυναμία αυτών που προέρχονταν από την περιτομή και απείχε από φαγητά, αλλά επειδή παρέσυρε πολλούς από τους εθνικούς, με το κύρος του προσώπου του, στο να νομίσουν ότι πρέπει να ζουν σύμφωνα με τον νόμο, και το κήρυγμά του κινδύνευε να καταλήξει στο κενό· διότι ήταν διδάσκαλος των εθνών. <Όλα μεν είναι καθαρά, αλλά είναι κακό για τον άνθρωπο που τρώει προκαλώντας σκάνδαλο.> Διότι επιτρέπεται και κρέας να φάει κανείς και κρασί να πιει, αλλά δεν είναι εντελώς αζήμια η ελευθερία σε αυτά. Αλλά και η αποχή είναι χρήσιμη, ώστε να μην παχαίνουμε τη σάρκα με τις απολαύσεις και εξαγριώνουμε τα πάθη που βρίσκονται μέσα της εναντίον μας. Αν λοιπόν απέχουμε από αυτά για τον εαυτό μας, πολύ περισσότερο πρέπει να το κάνουμε για τον αδελφό· ώστε να μη σκανδαλίζεται, σύμφωνα με το ρητό «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» <Γι' αυτό να αποδέχεστε ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Χριστός αποδέχθηκε εσάς για τη δόξα του Θεού.> Είμαστε ένα σώμα οι πολλοί και μέλη ο ένας του άλλου, σύμφωνα με το γεγραμμένο, καθώς ο Χριστός μάς συνενώνει σε ενότητα με τους δεσμούς της αγάπης· «διότι αυτός είναι που έκανε και τα δύο ένα και γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, καταργώντας τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις.» Πρέπει λοιπόν να έχουμε το ίδιο φρόνημα μεταξύ μας, «και αν υποφέρει ένα μέλος, να συμπάσχουν όλα τα μέλη· είτε δοξάζεται ένα μέλος, να χαίρονται όλα τα μέλη.»

Δείχνοντας λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ότι η δική του εντολή είναι ανώτερη από την παλαιά, και ότι για εκείνους που ζούσαν σύμφωνα με τον Νόμο το σωτήριο κήρυγμα ήταν ακόμη κάπως άγνωστο, επρόκειτο, λίγο πριν αναληφθεί στους ουρανούς, να θέσει εκ των προτέρων ως θεμέλιο και κρηπίδα κάθε αγαθού τον νόμο της αγάπης, αγάπης όμως, όχι αυτής που είναι σύμφωνα με τον Νόμο, αλλά αυτής που είναι υπεράνω του Νόμου. Γι' αυτό λέει: «Εντολή καινή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Έπειτα πώς, πες μου, θα μπορούσε ίσως να αναρωτηθεί κάποιος, ονόμασε αυτή την εντολή καινή, ενώ ο ίδιος μέσω του Μωυσή είχε πει στους παλαιότερους: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Διότι ιδού, αφού έθεσε πρώτη και προέταξε, όπως είναι φυσικό, την αγάπη προς τον Θεό, εισήγαγε δίπλα της την αγάπη προς αλλήλους, και συνέζευξε κατά κάποιον τρόπο με την αγάπη προς τον Θεό την αγάπη προς τους συνανθρώπους μας, επειδή ούτε η αγάπη προς τον Θεό δεν θα μπορούσε αλλιώς να είναι ορθή, αν δεν την ακολουθούσε και η οφειλόμενη αγάπη προς τον πλησίον. Διότι όλοι είμαστε αδελφοί μεταξύ μας. Και βέβαια ο σοφότατος Ιωάννης, γνωρίζοντάς το πολύ καλά και διδάσκοντας τους άλλους, λέει: «Εκείνος που αγαπά τον αδελφό του, αγαπά τον Θεό». Πώς λοιπόν είναι καινή η εντολή του Χριστού, ενώ είχε θεσπιστεί από τους παλαιούς νόμους; Αλλά πρόσεξε την ακρίβεια, δες τη συνέχεια.

Διότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα τους, καθιστά τους κληθέντες εν Χριστώ εδραίους και τους χαρίζει ακατάσειστη τη φιλοθεΐα, δια του οποίου και «εν τω οποίω κράζομεν· Αββά ο Πατήρ»· εκείνοι όμως δεν είχαν πλουτίσει ακόμη με το δώρο αυτό. Διότι, όπως λέγει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, διότι ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Επομένως, κάθε τελειότητα βρίσκεται εν Χριστώ, ενώ ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. ΠΑΛΛ. Μπορείς λοιπόν να μου εξηγήσεις, αφού το επιθυμώ, πώς γίνεται φανερή η ατέλεια μέσα στον νόμο; ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Ο λόγος μας θα προχωρήσει στα προκείμενα, και θα εξετάσει ενδελεχώς τους τρόπους της αγάπης προς τον πλησίον, δείχνοντας ότι η γραφή του Μωυσή, που εισήχθη στους αρχαιότερους, είναι κάπως πιο ακατέργαστη από το δέον. ΠΑΛΛ. Προχώρησε λοιπόν ακριβώς σε αυτό, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία. ΚΥΡ. Ο μεν νόμος λοιπόν λέγει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός μάς εισηγείται τον νόμο της φιλαλληλίας μέσα από πολλούς λόγους, καθιστώντας τρόπον τινά συνήγορο του νόμου την έμφυτη γνώση και τη θέληση που υπάρχει στον καθένα, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε και εσείς ομοίως». Διότι, εάν αυτά ακριβώς που κάποιος θα ευχόταν να λάβει, αυτά επιλέξει να πράττει και ο ίδιος στους άλλους, δεν θα αστοχήσει ως προς τον σκοπό του· αλλά μάλλον θα βαδίσει στην ευθεία οδό της αγάπης, και θα αναδηθεί το στεφάνι της φιλαλληλίας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μιλάς. ΚΥΡ.

ΚΥΡ. Δέξου λοιπόν, εφόσον το επιθυμείς, για να πειστείς πάλι, καθώς άλλοτε μεν λέει: «Και δεν θα μνησικακήσεις εναντίον των υιών του λαού σου», άλλοτε δε πάλι: «Εάν όμως υπάρξει φιλονικία μεταξύ ανθρώπων, και προσέλθουν σε κρίση, και οι κριτές κρίνουν και δικαιώσουν τον δίκαιο και καταδικάσουν τον ασεβή, και εάν ο ασεβής είναι άξιος χτυπημάτων, τότε θα τον βάλουν να ξαπλώσει κάτω μπροστά στους κριτές, και θα τον μαστιγώσουν μπροστά του, ανάλογα με την ασέβειά του, θα τον μαστιγώσουν με αριθμό σαράντα χτυπημάτων, δεν θα προσθέσουν άλλα· εάν όμως προσθέσουν στο να τον μαστιγώσουν περισσότερες από αυτές τις πληγές, θα ατιμαστεί ο αδελφός σου μπροστά σου». ΠΑΛΛ. Και ποια εξήγηση θα μπορούσε να δοθεί πάλι σε εμάς για το ότι πρέπει να μαστιγώνονται οι καταδικασμένοι με μόνο σαράντα χτυπήματα στον αριθμό; Και πώς αυτό ντροπιάζει κάποιους, πες μας σχετικά με αυτό. ΚΥΡ. Με πολλούς τρόπους σκιαγραφείται καλώς σε εμάς το μυστήριο του Χριστού μέσω της αρχαίας εντολής, και αναπλάθεται κατά κάποιο τρόπο το σωτήριο για εμάς πάθος, μέσα στο οποίο και διά του οποίου απαλλαχθήκαμε από καθετί που έχει τη δύναμη να προξενεί κακό και να μας υποβάλλει σε αγιάτρευτες συμφορές· και όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως, το να απελευθερώνονται οι οφειλέτες στα επτά χρόνια, υπαινίσσεται τον καιρό της άφεσης των πάντων.

Πώς μπορώ να πετάξω από τη γη και να βρεθώ μεμιάς επάνω, στην κορυφή της κλίμακας; Διότι ούτε δυνατόν είναι, ούτε ο Θεός απαιτεί αυτό από εσένα· αλλά πρόσεξε προς το παρόν να μην κατέβεις πιο κάτω: μην κακοποιήσεις τον πλησίον, μην τον πληγώσεις, μην τον καταλαλήσεις, μην τον λοιδορήσεις, μην τον εξουθενώσεις. Και έτσι λοιπόν αρχίζεις και να ευεργετείς λίγο-λίγο, με το να παρηγορείς με τον λόγο σου τον αδελφό σου, με το να συμπάσχεις μαζί του και, αν έχει ανάγκη από κάτι, να του το δίνεις. Και ανεβαίνοντας έτσι μία-μία τις βαθμίδες, φτάνεις με τη χάρη του Θεού ως την κορυφή της κλίμακας. Διότι βοηθώντας σιγά-σιγά τον πλησίον, φτάνεις και στο σημείο να θέλεις το δικό του συμφέρον σαν να είναι δικό σου, και τη δική του ωφέλεια σαν δική σου. Και αυτό είναι το «Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν».

Ή ίσως, μέσω αυτής της φωνής, διδασκόμαστε και κάποιο πιο εκλεπτυσμένο δόγμα, σχετικά με το τι είδους αγάπη αρμόζει να αφιερώνουμε στον Θεό και πώς πρέπει να συμπεριφερόμαστε προς τους ανθρώπους. Διότι, αν πρέπει όλα να γίνονται με τάξη και ευσχημοσύνη, πολύ περισσότερο σε τέτοια ζητήματα αρμόζει η τάξη. Εξάλλου, ούτε ο Κάιν θα είχε κατακριθεί επειδή έκανε κακό διαχωρισμό, αν, μαζί με την ορθή προσφορά, είχε τηρήσει και το πρέπον ως προς την τάξη μεταξύ των αγαθών που κρατούσε για τις δικές του ανάγκες και εκείνων που αφιέρωνε στον Θεό. Ενώ δηλαδή έπρεπε να προσφέρει στον Θεό ως απαρχή της θυσίας τα πρωτογεννήματα, αυτός, αφού κράτησε για τον εαυτό του τα πολυτιμότερα, δεξιώθηκε τον Θεό με τα υπολείμματα. Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε την τάξη της αγάπης, την οποία υποδεικνύει μέσω του νόμου, δηλαδή πώς πρέπει να αγαπάται ο Θεός, πώς ο πλησίον, η γυναίκα και ο εχθρός, μήπως τυχόν η εκπλήρωση της αγάπης καταστεί άτακτη και αλλοιωμένη. Διότι πρέπει να αγαπάμε τον Θεό με όλη μας την καρδιά, την ψυχή, τη δύναμη και την αίσθηση, τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, τη σύζυγο —εάν κάποιος είναι πιο καθαρής ψυχής— όπως ο Χριστός την Εκκλησία, ενώ εκείνος που είναι πιο εμπαθής σαν το ίδιο του το σώμα (διότι έτσι προστάζει ο ρυθμιστής αυτών των ζητημάτων Παύλος), και τον εχθρό με το να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού, αλλά να ανταμείβουμε την αδικία με ευεργεσία.

Διότι το να δίνει κανείς στους φτωχούς από τα υπάρχοντά του, και να ντύνει τον γυμνό, και να αγαπά τον πλησίον σαν τον εαυτό του, και να μην αδικεί ούτε να ψεύδεται, αυτά τα υπαγόρευε και ο Παλαιός Νόμος. Η τελειότητα όμως της οικονομίας του Ευαγγελίου προστάζει τα εξής: Εάν κάποιος πάρει τα πράγματά σου, να μην τα ζητήσεις πίσω, και σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις.

Και πάλι ο ίδιος σε άλλο σημείο είπε: Αν θέλεις να σπείρεις στους φτωχούς, σπείρε από τα δικά σου· αν όμως θελήσεις να σπείρεις από τα ξένα, να ξέρεις ότι αυτό είναι πιο πικρό από τα ζιζάνια. Εγώ όμως λέω ότι, εάν ο ελεήμων δεν σταθεί υπεράνω της δικαιοσύνης του, δεν είναι ελεήμων, δηλαδή δεν είναι μόνο αυτός που ελεεί τους ανθρώπους από τα δικά του, αλλά και αυτός που υπομένει με χαρά την αδικία από τους άλλους και τους ελεεί. Όταν όμως νικήσει τη δικαιοσύνη με την ελεημοσύνη, τότε στεφανώνεται, όχι με τα στεφάνια των δικαίων που ορίζει ο νόμος, αλλά με εκείνα των τελείων, που βρίσκονται στο Ευαγγέλιο. Διότι το να δίνει κανείς στους φτωχούς από τα δικά του και να ντύνει τον γυμνό και να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του και να μην αδικεί ούτε να ψεύδεται, αυτά τα είχε ορίσει και ο παλαιός νόμος, όμως η τελειότητα της οικονομίας του Ευαγγελίου προστάζει έτσι: «σε αυτόν που παίρνει τα δικά σου μην τα ζητάς πίσω, και σε καθέναν που σου ζητά, δίνε».

ΙΓ'. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Γιατί ορισμένες διατάξεις του νόμου έχουν νομοθετηθεί κοινά και για τους άνδρες και για τις γυναίκες, ενώ άλλες ξεχωριστά; Οφείλεις να μελετάς τις Γραφές και να μην ερωτάς για τα πάντα. Διότι, εάν διάβαζες, θα εγνώριζες ότι για μεν τον άνδρα έχουν νομοθετηθεί ορισμένες ειδικές διατάξεις περί σπερματικής εκκρίσεως, για δε τη γυναίκα περί εμμήνου ρύσεως. Επίσης, για μεν τον άνδρα, να μην ανατρέπει τους φυσικούς θεσμούς επιθυμώντας παράφορα άρρενες και παραδιδόμενος σε άκαρπη μανία, για δε τη γυναίκα, περί του ύδατος του ελέγχου, εάν υπάρξει υποψία ότι έχει μοιχεύσει. Και τον μεν άνδρα που υπέστη ονείρωξη, καθώς και τη γυναίκα κατά την έμμηνο ρύση και μετά τη γέννα, τους ονομάζει ακάθαρτους και τους τοποθετεί έξω από τους ιερούς περιβόλους, μέχρι να καθαριστούν. Και κάποια άλλα έχουν νομοθετηθεί ειδικά, τα οποία δεν είναι αναγκαίο να αναφερθούν επί του παρόντος, καθώς μπορείς να κατανοήσεις από όσα ελέχθησαν ότι μόνο σε εκείνα, στα οποία δεν είναι δυνατόν η γυναίκα να πράξει τα του ανδρός, ούτε ο άνδρας τα της γυναικός, θεσπίστηκαν ξεχωριστοί νόμοι. Όλοι δε οι υπόλοιποι νόμοι είναι κοινοί και για τα δύο γένη· όπως το: «Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου·» και το: «Ου φονεύσεις. Ου μοιχεύσεις. Ου κλέψεις. Ου ψευδομαρτυρήσεις.»

Διότι εκείνοι που, εξαιτίας ενός μικρού ελαττώματος, υποτιμούν ακόμη και το μεγαλύτερο προτέρημα, ούτε τα ανθρώπινα αναλογίζονται, ούτε υπακούουν στον απόστολο Παύλο που προτρέπει: «Να βαστάζετε ο ένας τα βάρη του άλλου, και έτσι θα εκπληρώσετε τον νόμο του Χριστού». Διότι εκείνος που δεν ανέχεται το μικρό ελάττωμα, ούτε το μέγιστο κατόρθωμα θα απολαύσει, ούτε θα εκπληρώσει τον νόμο του Χριστού, δηλαδή την αγάπη. Εάν όμως πεις, «στην Παλαιά Διαθήκη λοιπόν δεν έχει ειπωθεί: 'Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου;'», θα απαντούσα ότι πρωτίστως και εκείνη την εντολή ο ίδιος την εθέσπισε, έπειτα δε κατά την ένσαρκη παρουσία του, προσέθεσε κάτι περισσότερο, λέγοντας: «Καινή εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, καθώς εγώ σας αγάπησα». Διότι το να αγαπά κανείς υπάρχει και στην Παλαιά Διαθήκη· το «καθώς εγώ σας αγάπησα» όμως το προσέθεσε. Γι' αυτό και την ονόμασε καινή εντολή. Διότι άλλο πράγμα είναι το να αγαπά κανείς τον πλησίον όπως τον εαυτό του, και άλλο το να παραβλέπει τα δικά του συμφέροντα, για να ανορθώσει τα του πλησίον. Όπως δηλαδή ο ίδιος δεν απέβλεψε στο δικό του μεγαλείο, αλλά στο όφελος των ανθρώπων, και ταπεινώνοντας τον εαυτό του καταδέχθηκε να λάβει μορφή δούλου, για να οδηγήσει τους δούλους στην υιοθεσία· έτσι διέταξε και τον καθένα από εμάς να μην αποβλέπει στο δικό του κέρδος, αλλά να προσβλέπει στο όφελος του πλησίον. Εάν δε νομίζει κάποιος ότι βλάπτεται όταν δείχνει συγκατάβαση, ας γνωρίζει ότι αυτή η συγκατάβαση τον ανυψώνει στην ίδια την κορυφή της τιμής.

Εγώ μεν, ενώ υπέφερα δεινά, παρηγοριόμουν με την ανάμνηση των κριμάτων σου· θλιβόμουν όμως βαθύτατα και βρισκόμουν σε συνεχή αγανάκτηση, βλέποντας πολλούς να παραβαίνουν αδίστακτα τους νόμους. Αυτά έλεγε και ο απόστολος Παύλος· διότι αυτός είναι ο λόγος των τελείων: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Και όταν βρισκόταν στην Αθήνα, αγανακτούσε το πνεύμα του· διότι έβλεπε ότι η πόλη ήταν γεμάτη είδωλα. Και εμείς, λοιπόν, αδελφοί, όταν βλέπουμε κάποιους να εγκαταλείπουν τον νόμο του Θεού και τις εντολές του, κυριευόμαστε από θλίψη, επειδή είναι γραμμένο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»· και παρακάτω σε αυτόν τον ψαλμό αναφέρεται: «Είδα τους ασύνετους και έλιωνα από λύπη, διότι δεν φύλαξαν τα λόγια σου». «Ψαλμοί ήταν για μένα τα δικαιώματά σου στον τόπο της παροικίας μου». Ο μακάριος Δαβίδ παροίκησε, βέβαια, καταδιωκόμενος από τον Σαούλ, ανάμεσα στους Αλλοφύλους· νομίζω, όμως, ότι δεν ονομάζει παροικία εκείνη τη χρονική περίοδο, αλλά ολόκληρο τον βίο του. Διότι δεν τον πέρασε ως μόνιμος κάτοικος, αλλά ως πάροικος, και διήλθε τον βίο ψάλλοντας τα δικαιώματα του Θεού. Διότι έτσι το απέδωσαν και οι υπόλοιποι ερμηνευτές: «Άσματα ήταν για μένα τα προστάγματά σου στον τόπο της παροικίας μου». Όλοι, λοιπόν, οι άγιοι και όσοι ζουν κατά Θεόν, θεώρησαν αυτήν τη ζωή ως παροικία, έχοντας ως μόνιμη κατοικία τους τη μέλλουσα.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΑʹ. — Περί αγαθοεργίας· και ότι πρέπει να πράττουμε το καλό προς όλους· και ότι πρέπει να σηκώνουμε τα βάρη του πλησίον, και να μη μνησικακούμε, αλλά να τον συντρέχουμε, και να ελέγχουμε τα κακά που τυχόν διαπράττει, και να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού. «Αν δεις το μοσχάρι του αδελφού σου, ή το πρόβατο, να περιπλανώνται στον δρόμο, μην τα παραβλέψεις· οπωσδήποτε θα τα επιστρέψεις στον αδελφό σου. Εάν όμως ο αδελφός σου δεν βρίσκεται κοντά σου, ή δεν τον γνωρίζεις, θα τα πάρεις μαζί σου, έως ότου τα αναζητήσει ο αδελφός σου, και τότε θα του τα αποδώσεις.» «Εάν συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου ή το υποζύγιό του να περιπλανώνται, θα του τα επιστρέψεις. Εάν δεις το υποζύγιο του εχθρού σου πεσμένο κάτω από το φορτίο, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα τον βοηθήσεις να το σηκώσει μαζί του.» «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου, και δεν θα επωμισθείς αμαρτία εξαιτίας του.» «Εάν ο αδελφός σου φτωχύνει και αδυνατεί να συντηρηθεί κοντά σου, θα τον βοηθήσεις όπως τον προσήλυτο και τον πάροικο· και θα ζήσει ο αδελφός σου μαζί σου.»

Γι' αυτό, σε όσους έχουν τοποθετηθεί στον παράδεισο της Εκκλησίας, δίνει την εντολή λέγοντας: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε, συγχωρείτε και θα σας συγχωρεθεί.» Και συνοπτικά προσθέτει σε αυτά: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε κι εσείς το ίδιο σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες», αφού ο μεν νόμος λέει: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», οι δε προφήτες: «Όπως έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα.» Πόσες φορές, λοιπόν, βεβηλώσαμε αυτές τις εντολές; Πόσες φορές κατακρίναμε τον πλησίον δίχως συμπόνια;

Ο δε γραπτός νόμος, ή μάλλον η εκπλήρωση του γραπτού νόμου, είναι ο φυσικός λόγος που προσέλαβε τον πνευματικό πόθο ως αρωγό για την αλληλουχία προς το συγγενές. Γι' αυτό λέει: «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου», και όχι 〈«θα έχεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»·〉 διότι το μεν δηλώνει μόνο τη συνοχή του συγγενούς ως προς το απλό «είναι», ενώ το δε σημαίνει την πρόνοια για το «ευ είναι».

Και πολύ δικαιολογημένα· διότι ποιος, τηρώντας αυτή την εντολή, δεν αγάπησε πρώτα με όλη του τη διάνοια και την ψυχή και την καρδιά τον Κύριο και Θεό του; «Όσοι αγαπάτε τον Κύριο», λέει ο θείος Δαβίδ, «να μισείτε τα πονηρά». Και πώς λοιπόν όσοι αγαπούν τα πονηρά τολμούν να λένε ότι αγαπούν τον Κύριο; Διότι ποιος, πράττοντας έργα εχθρικά προς τον βασιλιά και συμμαχώντας με τους πολεμίους του, τολμά να λέει ότι τον αγαπά; Αν δε τυχόν από ανοησία τολμήσει να πει κάτι τέτοιο, όχι μόνο ο βασιλιάς αλλά και οι εχθροί και οι φίλοι θα τον περιγελάσουν, και πολύ δικαιολογημένα θα τον κατηγορήσουν για έσχατη αφέλεια, εφόσον, διαπράττοντας καθημερινά έργα εχθρικά προς τον βασιλιά, δεν ντρέπεται να λέει ότι τον αγαπά. «Εκείνος που έχει τις εντολές μου», λέει, «και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά»· και: «Όσοι αγαπάτε τον Κύριο να μισείτε τα πονηρά»· και: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου» και «τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Θα μπορούσε, βεβαίως, ένας τέτοιος άνθρωπος να ονομαστεί φίλαυτος, εφόσον έχει κατορθώσει να εδραιώσει πλήρως μέσα του το φιλικό συναίσθημα, την απουσία διχόνοιας και την ειρήνη. Καθώς, αφενός, ο ηγεμονικός νους προνοεί για όσα του υποτάσσονται με πολλή νήψη και σπουδή, και τα παιδαγωγεί και τα ρυθμίζει με τον πρέποντα τρόπο, και καθώς, αφετέρου, εκείνα υπακούν πρόθυμα στις διατάξεις και τις καθοδηγήσεις του και ακολουθούν απολύτως τις ορμές προς τα εκεί όπου αυτός τα οδηγεί δεσποτικά και κηδεμονικά, υπό αυτές τις προϋποθέσεις η φιλαυτία είναι αξιοζήλευτη και ο φίλαυτος αξιέπαινος. Εάν, λοιπόν, είναι αξιέπαινο και τίμιο, όπως έχει καταδειχθεί, το να αγαπά κανείς αληθινά τον εαυτό του, δεν είναι καλό ένα τέτοιο αγαθό να μένει ακοινώνητο· διότι ίσως να μην ήταν καν αγαθό εάν έμενε περιορισμένο και εγκλωβισμένο, και δεν ξεχυνόταν προς τα έξω για να αποτελέσει αντικείμενο συμμετοχής. Ούτε αγαπά κανείς τον εαυτό του με ασφάλεια, όταν δεν αγαπά με τον ίδιο τρόπο και εκείνους με τους οποίους είναι συνδεδεμένος. Διότι το να πλουτίζει κανείς τον εαυτό του με αρετές, αλλά να αδιαφορεί για τους συνανθρώπους του που έχουν ανάγκη τον ίδιο πλουτισμό, δεν αποτελεί γνώρισμα ασφαλούς αγάπης προς τον εαυτό του, εφόσον δεν τηρείται η εντολή· διότι λέει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου».

Με τον όρο «δόγματα» πιθανώς να εννοεί τις νομικές διατάξεις, όπως εκείνες περί της περιτομής, περί των σαββάτων, περί των θυσιών, περί των νουμηνιών (εορτών της νέας σελήνης) και όσα είναι παρόμοια με αυτά, για να δηλώσει ότι δεν έχει καταργηθεί ολόκληρος ο νόμος των εντολών· διότι δεν καταργήθηκε το «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου», ούτε το «δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις» και τα παρόμοια, αλλά καταργήθηκε ο νόμος των εντολών που περιλαμβάνονται σε τέτοιου είδους διατάξεις, οι οποίες θεωρήθηκαν κατάλληλες για εκείνον τον καιρό· ή, διαφορετικά, εννοεί τα δόγματα της πίστεως· διότι η δικαίωση της σωτηρίας μας δεν προήλθε από τα έργα του νόμου, αλλά από την πίστη στον Ιησού Χριστό, αφού ο νόμος των εντολών, η παράβαση του οποίου επέφερε την καταδίκη μας, καταργήθηκε από τον Χριστό μέσω των δογμάτων της πίστεως τα οποία μας δικαιώνουν δωρεάν.

Κατά της αιρέσεως των Θεοπασχιτών. Δεδομένου ότι η θεία φωνή αναβοά προς εμάς: «Σκοπό σε έθεσα στον οίκο του Ισραήλ», και έπειτα απειλεί με απειλή βαριά και φρικτή —διότι καταδικάζει όσους δεν αναγγέλλουν την ερχόμενη ρομφαία στους αδελφούς να απαιτηθεί από αυτούς το αίμα τους, τιμωρώντας την άδικη σιγή τους με την καταδίκη για το αίμα— και καθώς πάλι μια άλλη θεία εντολή παραγγέλλει, «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου», για τους λόγους αυτούς παρακινηθήκαμε να μην αποσιωπήσουμε τα δικαιώματα του Κυρίου και να μη στερήσουμε από την αρετή σου, ανάμεσα στα άλλα, την πρόνοια που αρμόζει στους φίλους, την κοινή ωφέλεια και τον καρπό που διορθώνει την ασεβή δοξασία περί του Θείου· δηλαδή, το πώς πρέπει αφενός να παραμένει κανείς προσηλωμένος στην ευσέβεια, και αφετέρου να απομακρύνεται από την πλάνη. Βλέποντας δε μάλιστα να μας επιβάλλεται η ανάγκη που πηγάζει από την αγάπη, και χρησιμοποιώντας κάθε δυνατό τρόπο για να παρακαλέσουμε και να παραινέσουμε, ικετεύουμε τη μεγαλοπρεπή λαμπρότητά σου να μη φρονείς τίποτα εκτός της ευσέβειας, ούτε να φθείρεις τις άλλες αρετές αναφορικά με το σέβασμα.

Ο δε Ιησούς αποκρίθηκε σε αυτόν ότι πρώτη από όλες τις εντολές είναι: Άκου, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός μας είναι ένας Κύριος. Και θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου, και με όλη τη δύναμή σου. Αυτή είναι η πρώτη εντολή. Και η δεύτερη είναι όμοια με αυτήν: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Άλλη εντολή μεγαλύτερη από αυτές δεν υπάρχει.

Υπήρχαν κάποιοι, πριν συσταθεί το κοινόβιο από αυτόν τον μεγάλο πατέρα, οι οποίοι ακολουθούσαν το σαρκικό φρόνημα και δεν καθοδηγούνταν από τον φόβο του Θεού. Επειδή, λοιπόν, ο μεγάλος πατέρας, αν και τους νουθετούσε πάρα πολλές φορές, δεν τους έπειθε, αλλά μάλλον χλευαζόταν από αυτούς, απομακρύνθηκε κάπου μακριά, έπεσε πρηνής και προσευχήθηκε λέγοντας: «Θεέ μου, εσύ έδωσες την εντολή να αγαπάμε τον πλησίον μας σαν τον εαυτό μας· σύμφωνα, λοιπόν, με αυτήν σου την εντολή, επειδή αγαπώ και εγώ αυτούς τους αδελφούς, μεσιτεύω υπέρ αυτών παρακαλώντας να επιβλέψεις σε αυτούς και να τους αξιώσεις το έλεός σου, να εμφυσήσεις στις ψυχές τους κατάνυξη και θείο φόβο, καθώς και επίγνωση της μοναχικής πολιτείας, ώστε να αποβλέπουν και αυτοί μόνο σε εσένα και σε εσένα να εναποθέτουν τις ελπίδες της σωτηρίας, όπως και οι υπόλοιποι αδελφοί». Αφού προσευχήθηκε με αυτά τα λόγια, τους παρέδωσε κανόνα σχετικά με τη σύναξη και τα υπόλοιπα που αρμόζουν στους μοναχούς, ότι δηλαδή οφείλουν εξ ανάγκης στο εξής να μονάζουν με αυτόν τον τρόπο, αν και είχε ταυτόχρονα προγνωρίσει εκ Θεού ότι δεν θα συμμορφωθούν με τον κανόνα, ούτε θα απαρνηθούν το ίδιο τους το θέλημα· πράγμα που τελικά και συνέβη. Διότι εκείνοι, μη υποφέροντας την υπακοή, δραπέτευσαν από τη μονή. Οι υπόλοιποι, όμως, σαν να είχαν αφαιρεθεί από ανάμεσά τους κάποια ζιζάνια, αυξάνονταν και υπόσχονταν καρπούς αρετής, ωριμάζοντας σαν τα σπαρτά του αγρού σε στάχυα.

Περί των μοναχών που αναχώρησαν από τη μονή επειδή ήθελαν να ακολουθούν το δικό τους θέλημα. Πριν αυξηθεί σε πλήθος το κοινόβιο, υπήρχαν κάποιοι κοντά στον πατέρα μας Παχώμιο που είχαν σαρκικό φρόνημα, διότι δεν επιλέγουν όλοι τον φόβο του Θεού. Αφού λοιπόν τους νουθέτησε πολλές φορές και εκείνοι δεν υπάκουαν ώστε να πορευθούν την ευθεία οδό, αλλά τον λυπούσαν, απομακρύνθηκε, έπεσε με το πρόσωπο στη γη και προσευχήθηκε λέγοντας τα εξής: «Θεέ μου, Εσύ έδωσες την εντολή να αγαπάμε τον πλησίον μας όπως τον εαυτό μας.»

Περί εκείνου που ζήτησε κρέας. Κάποιος άλλος αδελφός, ταλαιπωρημένος σε βαθμό θανάτου, κειτόταν σε ένα κοντινό κελί. Και αφού ζήτησε από τον πατέρα της μονής λίγο κρέας για να τραφεί (διότι το σώμα του είχε μείνει μόνο κόκαλα εξαιτίας του χρόνου της ταλαιπωρίας) και δεν έλαβε αυτό που ζήτησε, λέει σε κάποιον αδελφό: «Κράτησέ με και οδήγησέ με στον πατέρα μας». Και αφού τον πλησίασε, έπεσε με το πρόσωπο στο έδαφος λέγοντας το αίτημά του. Ο μέγας πατέρας λοιπόν, κατανοώντας ότι ήταν άξιος του αιτήματός του, αναστέναξε. Την ώρα του φαγητού τού έφεραν φαγητό όπως και σε όλους. Τότε ο πατέρας μας, χωρίς να φάει τίποτα, λέει: «Προσωπολήπτες, πού είναι το γεγραμμένο: "Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν"; Δεν βλέπετε ότι αυτός είναι νεκρός; Γιατί γενικά, πριν καν το ζητήσει ο ίδιος, δεν τον φροντίσατε επάξια; Και αφού είπε το αίτημά του, γιατί τον παραβλέψατε; Αλλά θα πείτε: "Επειδή δεν συνηθίζεται τέτοια τροφή, τον αγνοήσαμε". Δεν υπάρχει λοιπόν διαφορά στην περίπτωση της ασθένειας; Δεν είναι όλα καθαρά για τους καθαρούς; Ακόμη κι αν δεν μπορέσατε εσείς να διακρίνετε ότι αυτό ήταν καλό χωρίς τη δική μας γνώμη, γιατί δεν μας το αναφέρατε;». Και λέγοντας αυτά δάκρυσε· διότι το δάκρυ είναι πάντοτε σημείο πνευματικής ευαισθησίας. Όσοι άκουσαν, έσπευσαν να αγοράσουν το είδος αυτό και να θρέψουν τον ασθενή. Έπειτα έφαγε και ο ίδιος βραστά λάχανα, όπως ήταν η συνήθεια για όλους.

Κάποιοι μοναχοί από εκείνους που είχαν αφιερωθεί εκεί, επειδή κατέχονταν ακόμη από σαρκικό φρόνημα και δεν είχαν αποβάλει τελείως τον παλαιό άνθρωπο, αλλά ακόμη ήσαν προσκολλημένοι στα πράγματα του κόσμου, λυπούσαν πολύ τον άγιο και συνεχώς τον παρόργιζαν. Αυτός όμως, μη αγνοώντας τις σκέψεις τους, τους παρακαλούσε με οδύνη ψυχής να διαφυλάττουν τους εαυτούς τους με κάθε προσοχή και να μη λυπούν πλέον το Άγιο Πνεύμα, μέσω του οποίου λάβαμε τον αρραβώνα της ατελεύτητης ζωής. Εκείνοι όμως, κυριευμένοι από απείθεια και πλανεμένοι από πνεύμα δειλίας, αναχώρησαν κρυφά από τη μονή. Ο πατέρας λοιπόν, νιώθοντας τα σπλάχνα του να σπαράζουν γι' αυτούς, κυριεύθηκε από λύπη. Και προσευχόμενος έλεγε: «Θεέ, που έδωσες την εντολή να αγαπάμε τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, μην παραβλέψεις τον δούλο σου, αλλά εμφύτευσε τον φόβο σου στις καρδιές τους, ώστε να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειάς σου. Και μην επιτρέψεις να γίνουν αντικείμενο χαιρεκακίας αυτού που επιζητεί να τους καταστρέψει». Καθώς λοιπόν προσευχόταν, περιήλθε σε έκσταση και είδε ένα καταπράσινο σπαρτό χωράφι που είχε ζιζάνια και κάποιους που τα ξερίζωναν. Και ακούστηκε φωνή προς αυτόν: «Κατανόησε, Παχώμιε. Διότι, εάν δεν απομακρυνθούν οι πονηροί, είναι αναπόφευκτο να παρασυρθούν και άλλοι από την πονηρία τους, επειδή είναι ευκολότερο να μεταλάβει κανείς την κακία παρά την αρετή». Αυτά διηγήθηκε ο μέγας εις επήκοον όλων μετά τους εωθινούς ύμνους εκείνης της νύχτας, κάνοντάς τους όλους να κατεχθούν από αγωνία.

Διότι μερικοί από τους αδελφούς, έχοντας σαρκικό φρόνημα και μην έχοντας απεκδυθεί τον παλαιό άνθρωπο, στενοχωρούσαν πάρα πολύ τον άγιο. Πολλές φορές, λοιπόν, απευθύνοντάς τους ψυχωφελή νουθεσία δεν κατόρθωνε τίποτε περισσότερο. Απογοητευμένος δε και εξαιρετικά αδημονώντας, αποσυρόταν κατ' ιδίαν και προσευχόταν στον Θεό για αυτούς λέγοντας: «Θεέ, εσύ μας έδωσες την εντολή να αγαπούμε τους πλησίον ως τον εαυτό μας. Επειδή λοιπόν γνωρίζεις την προθυμία και την πρόθεσή μου, σε ικετεύω να μην παραβλέψεις τη σωτηρία των ψυχών τους, αλλά να τους ελεήσεις και να ενσταλάξεις τον φόβο σου στις καρδιές τους, ώστε να σε γνωρίσουν και να σε υπηρετούν με αλήθεια και καθαρότητα βίου, για να έχουν και αυτοί γνήσια την ελπίδα σε εσένα. Διότι πάρα πολύ οδυνάται η ψυχή μου και όλα μου τα αισθητήρια υποφέρουν για αυτούς.» Και αφού είπε αυτά, ησύχασε. Μετά από λίγες ημέρες όμως, διαπιστώνοντας ότι ούτε μετά την προσευχή έγιναν καλύτεροι, στάθηκε πάλι και προσευχήθηκε. Και τους έδωσε κάποιον κανόνα και για την προσευχή και για την υπόλοιπη διαγωγή τους, ώστε, έστω ως ευγνώμονες δούλοι εκπληρώνοντας το καθορισμένο χρέος, καθοδηγούμενοι λίγο-λίγο, να αποκτήσουν έτσι την ορθή διάθεση με παρρησία.