Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 1:2

Πώς λοιπόν δανείζονται μεταξύ τους τις ώρες και δεν αθετούν την επιστροφή τους, και ενώ δανείζονται άγραφα δεν γνωρίζουν από αχαριστία; Διότι διαβάζοντας το πρόσταγμα του Θεού σαν να είναι συμβόλαιο, δεν καθυστερούν στην απόδοση, χωρίς να αλληλοπροσβάλλονται με τη δοσοληψία των ωρών. Και η μεγάλη ημέρα, εννοώ η δεκαπεντάωρη, έχοντας λάβει ως αξίωμα το μεγάλο χρονικό διάστημα, δεν καταπιέζει την εννεάωρη ημέρα σαν να είναι φτωχή, δεν την εκβιάζει, ούτε περιβάλλεται με υπερηφάνεια εναντίον της, ούτε, καυχιόμενη για το φως και τη ζέστη, επαναστατεί ενάντια στη χειμωνιάτικη, αλλά η μεγάλη την αγαπά σαν μικρότερη αδερφή της, και δίνοντας και παίρνοντας μεταξύ τους τις ώρες τέρπουν τους θεατές. «Η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει τον λόγο», και ο απόστολος στον απόστολο το ευαγγελικό κήρυγμα: «Όπως μας παρέδωσαν οι απ' αρχής αυτόπτες».

Εις τον Ψαλμό 18, 3 και 5, Αστέριος. 〈〈Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο,〉〉 και ο απόστολος στον απόστολο το ευαγγελικό κήρυγμα· 〈Καθώς μας τα παρέδωσαν οι απ' αρχής αυτόπτες. Και εξέθεσα σε αυτούς το ευαγγέλιο·〉 ο Ανδρέας στον Πέτρο ευαγγελιζόμενος τον Χριστό, 〈για τον οποίο έγραψε ο Μωυσής·〉 ο Φίλιππος στον Ναθαναήλ, ο Ιωάννης στους δύο μαθητές του. 〈Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο.

Επειδή πρόκειται να κάνω μνεία σε αυτά, θα χρησιμοποιήσω, προς δικαιολόγηση της δικής μου τόλμης, το πρότυπο του ευαγγελιστή Λουκά, λέγοντας και εγώ: Επειδή ακριβώς κάποιοι επιχείρησαν να συντάξουν για τον εαυτό τους τα λεγόμενα απόκρυφα και να τα αναμείξουν με τη θεόπνευστη Γραφή, για την οποία έχουμε αποκτήσει πλήρη βεβαιότητα, σύμφωνα με όσα παρέδωσαν στους πατέρες μας εκείνοι που από την αρχή υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου, φάνηκε καλό και σε εμένα, αφού προτράπηκα από γνήσιους αδελφούς και έμαθα τα πράγματα από την αρχή, να εκθέσω με τη σειρά τα βιβλία που περιλαμβάνονται στον κανόνα, τα οποία μας παραδόθηκαν και πιστεύουμε ότι είναι θεία, ώστε ο καθένας, αν μεν έχει εξαπατηθεί, να καταδικάσει εκείνους που τον πλάνησαν, ενώ αυτός που έχει παραμείνει καθαρός να χαρεί καθώς του υπενθυμίζονται και πάλι.

Από αυτά, λοιπόν, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι οι Αρειανοί δεν στρέφουν τον πόλεμο εναντίον μας εξαιτίας της αίρεσής τους, αλλά, ενώ προσποιούνται ότι αντιπαρατίθενται σε εμάς, στην πραγματικότητα πολεμούν την ίδια τη θεότητα. Διότι, αν η φωνή που έλεγε: «ούτος εστιν ο Υιός μου» ήταν δική μας, μικρή θα ήταν η μομφή μας απέναντί τους. Αν, όμως, η φωνή είναι του Πατρός και την άκουσαν οι μαθητές, και ο ίδιος ο Υιός λέει για τον εαυτό Του: «προ δε πάντων βουνών γεννά με», πώς δεν θεομαχούν και αυτοί τώρα, όπως οι γίγαντες της μυθολογίας, έχοντας τη γλώσσα τους, όπως είπε ο ψαλμωδός, ως «μάχαιραν οξείαν» που υπηρετεί την ασέβεια; Διότι ούτε τη φωνή του Πατρός φοβήθηκαν ούτε τα λόγια του Σωτήρος σεβάστηκαν, αλλά ούτε και πείστηκαν από τους αγίους: από εκείνον μεν που γράφει: «ος ων απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως» και «Χριστός δε Θεού δύναμις και Θεού σοφία», και τον ψαλμωδό που λέει: «ότι παρά σοι πηγή ζωής, εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» και «πάντα εν σοφία εποίησας», και από τους μεν προφήτες που αναφέρουν: «και εγένετο λόγος Κυρίου προς με», τον δε Ιωάννη που γράφει: «Εν αρχή ην ο Λόγος» και τον Λουκά: «καθώς και παρέδωκαν ημίν οι απ’ αρχής αυτόπται και υπηρέται του Λόγου γενόμενοι»· όπως και πάλι ο Δαβίδ λέει: «απέστειλε τον Λόγον αυτού και ιάσατο αυτούς». Διότι όλα αυτά, από τη μία πλευρά, στηλιτεύουν παντού την αρειανική αίρεση, και από την άλλη φανερώνουν την αϊδιότητα του Λόγου και ότι δεν είναι ξένος, αλλά αποτελεί ίδιον της ουσίας του Πατρός.

Ιδού, εμείς μεν αποδεικνύουμε ότι αυτό το φρόνημα έχει μεταβιβαστεί από πατέρες σε πατέρες, εσείς δε, ω νέοι Ιουδαίοι και μαθητές του Καϊάφα, ποιους τάχα μπορείτε να υποδείξετε ως πατέρες των λόγων σας; Αλλά κανέναν από τους συνετούς και σοφούς δεν θα μπορούσατε να αναφέρετε· διότι όλοι σας αποστρέφονται, με εξαίρεση μόνο τον διάβολο. Διότι μόνο αυτός έχει γίνει για εσάς πατέρας μιας τέτοιας αποστασίας, αυτός που και στην αρχή έσπειρε μέσα σας αυτήν την ασέβεια και τώρα σας έπεισε να λοιδορείτε την Οικουμενική Σύνοδο, επειδή δεν έγραψαν τα δικά σας, αλλά αυτά τα οποία παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου. Διότι η πίστη την οποία η Σύνοδος ομολόγησε εγγράφως, αυτή είναι της Καθολικής Εκκλησίας. Υπερασπιζόμενοι αυτήν, οι μακάριοι πατέρες έγραψαν με αυτόν τον τρόπο και καταδίκασαν την αρειανική αίρεση· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο επιχειρούν να διαβάλλουν τη Σύνοδο. Διότι δεν τους ενοχλούν οι λέξεις, αλλά το γεγονός ότι μέσω αυτών αποδείχθηκαν αιρετικοί και θρασύτεροι από τις άλλες αιρέσεις.

Γνωρίζοντας ότι η πίστη δεν εδραιώνεται καλά, ούτε βεβαίως μπορεί ποτέ να είναι άρτια, αν δεν τελείται ολοκληρωμένα προς τον Θεό Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, προφέροντας την ομολογία. Έτσι παρέδωσαν αυτοί που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου· έτσι μας διαπαιδαγώγησαν οι Πατέρες, και είναι γνώρισμα των σοφών να γνωρίζουν το γεγραμμένο: «Μην μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» — «Ένας λοιπόν ο Κύριος, μία η πίστη, ένα το βάπτισμα», σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι έχουμε βαπτιστεί σε μία θεότητα και κυριότητα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όχι σε έναν πολυθεϊστικό αριθμό, ούτε βεβαίως λατρεύοντας την κτίση, διαφορετικά μας έχει συμβεί αυτό της αληθινής παροιμίας: «Σκύλος που επέστρεψε στο δικό του ξέρασμα» και «γουρούνι που, αφού λούστηκε, κύλισε στον βούρκο». Διότι όσοι έχουμε απαλλαγεί από το να λατρεύουμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, διαμέσου βέβαια της πίστης στον ένα, εκ φύσεως και αληθινά όντα Θεό, και θεωρούμε καύχημα και ελπίδα σωτηρίας το γεγονός ότι αποβάλαμε την αρχαία και βέβηλη πλάνη, εάν δεν ομολογούμε ότι το Πνεύμα ανήκει ουσιωδώς στους θρόνους της αληθινής θεότητας, πού άραγε και από πού πορευόμαστε, καθώς, να ξέρεις καλά, δυσκολεύτηκα να το κατανοήσω και δεν έχω τι να πω· μάλλον όμως θα γινόταν σαφές και μάλιστα πάρα πολύ εύκολα.

Μετριάζει όμως πάρα πολύ τον εαυτό του, και βεβαιώνει ότι κατεδίωξε την Εκκλησία, όμως ελεήθηκε από τον Χριστό και κλήθηκε στο αποστολικό αξίωμα· και ότι αποκάλυψε το μέγα μυστήριο της αναστάσεως, το οποίο ούτε οι αρχαίοι άγιοι αγνοούσαν· διότι έχει προφητευθεί· ούτε βέβαια αυτοί που είχαν εκλεγεί για το αποστολικό αξίωμα, οι οποίοι και «έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του λόγου». <Αν λοιπόν κηρύσσεται ότι ο Χριστός έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, πώς λένε μερικοί ανάμεσά σας ότι δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών;> Εκπλήσσεται με αυτούς που, δεν ξέρω πώς, έχουν πειστεί να αντιτάσσονται στις ιερές και θείες Γραφές και αποτολμούν να φρονούν κάτι διαφορετικό από αυτό· διότι, αν πέθανε ο Χριστός, όχι για να παραμείνει νεκρός, αλλά για να βρεθεί ανώτερος από τον θάνατο και τη φθορά, ώστε να γίνει σαν κάποιος δρόμος και θύρα για την ανθρώπινη φύση, προκειμένου να μπορέσει να νικήσει τη φθορά και να επιστρέψει στη ζωή, πώς, ενώ έχει αναστηθεί αυτός που βρέθηκε για εμάς ανάμεσα στους νεκρούς ώστε να επιστρέψουμε και εμείς μαζί του στη ζωή, δένουν ακόμη με τους βρόχους του θανάτου αυτούς για τους οποίους λέγεται ότι πέθανε και αναστήθηκε ο Εμμανουήλ, που υπάρχει ως Θεός κατά φύση; Γιατί στερούν το ανθρώπινο γένος από τα αγαθά της αναστάσεως, και συκοφαντούν τον σκοπό της ένσαρκης οικονομίας;

Επειδή όμως ήταν αναγκαίο κατά κάποιον τρόπο να μετρηθεί ο ουρανός με τη σπιθαμή, και να επιτραπεί στα περιορισμένα μέτρα της ανθρωπότητας να προχωρήσουν σε όσα είναι για όλους δυσπρόσιτα και δυσερμήνευτα, ώστε να μην ανοίγει διάπλατα ο δρόμος για όσους διδάσκουν αιρετικά δόγματα εις βάρος των πιο απλοϊκών, με τη δικαιολογία ότι καμία φωνή των αγίων, οι οποίοι υπήρξαν «αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου», δεν στέκεται εμπόδιο στις κακοβουλίες τους, έρχεται ορμητικός στο κυριότερο από τα θεία δόγματα, βροντοφωνάζοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν». Και νομίζω ότι όσοι εμβαθύνουν στα ιερά γράμματα πρέπει να αποδέχονται τους λόγους όλων, εφόσον αυτοί είναι καλοί και αγαθοί και δεν περιέχουν καμία βλάβη· διότι έτσι, συγκεντρώνοντας στο ίδιο σημείο όσα έχουν εξεταστεί με ποικίλους τρόπους από τους πολλούς, και κατευθύνοντάς τα σε έναν σκοπό και νου, θα ανέλθουν σε ένα καλό επίπεδο γνώσης, και, μιμούμενοι την εργατική και σοφή μέλισσα, θα συνθέσουν τις γλυκές κηρήθρες του Πνεύματος.

Αν κάποιος αποδεχθεί αυτό που δεν έχει δει, και πιστέψει πως είναι αληθινό ό,τι φέρνουν στα αυτιά του τα λόγια εκείνου που τον μυσταγωγεί, τότε έχει τιμήσει αυτόν που κηρύσσεται με την πιο αξιόλογη πίστη. Επομένως, ο μακαρισμός θα ακολουθήσει καθέναν που πιστεύει μέσω της φωνής των αγίων αποστόλων, οι οποίοι έγιναν και αυτόπτες μάρτυρες και θεατές των κατορθωμάτων και υπηρέτες του Λόγου, όπως λέει ο Λουκάς. Σε αυτούς είναι αναγκαίο να δίνουμε προσοχή, αν έχουμε γίνει εραστές της αιώνιας ζωής και επιδιώκουμε με κάθε τρόπο να κατοικήσουμε στις άνω μονές. <Πολλά λοιπόν και άλλα σημεία έκανε ο Ιησούς ενώπιον των μαθητών του, τα οποία δεν είναι γραμμένα στο βιβλίο αυτό. Αυτά δε έχουν γραφτεί για να πιστέψετε ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός ο Υιός του Θεού, και για να έχετε πιστεύοντας αιώνια ζωή στο όνομά του.> Ανακεφαλαιώνει κατά κάποιον τρόπο το δικό του σύγγραμμα, και καθιστά φανερό στους ακροατές τον σκοπό των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Διότι για να πιστέψετε, λέει, και πιστεύοντας να έχετε την αιώνια ζωή, συντάχθηκαν αυτά. Αναφέρει δε ότι τα σημεία είναι πολλά, και δεν περιορίζει τα κατορθώματα και τις παράδοξες ενέργειες του Σωτήρα μας μόνο σε όσα ο ίδιος γνώριζε και κατέγραψε, αλλά επιτρέπει και στους άλλους ευαγγελιστές να παραδώσουν όσα έρχονται στην ακριβή μνήμη τους, αν το επιθυμούν.

Διότι θεμέλιο όλων και ακλόνητο βάθρο είναι ο Χριστός, ο οποίος συγκρατεί τα πάντα και διατηρεί ασφαλή τα όσα έχουν στηριχθεί πάνω Του· διότι πάνω σε Αυτόν όλοι εποικοδομούμαστε, συναρμολογούμενοι ως πνευματικός οίκος διά του Πνεύματος σε άγιο ναό, σε δικό Του κατοικητήριο. Επειδή κατοικεί στις καρδιές μας διά της πίστεως, ενώ πιο άμεσα θεμέλια, και πιο κοντινά από εμάς, θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, αποτελώντας έτσι και εδραίωμα της πίστεως. Διότι, αναγνωρίζοντας ότι πρέπει να ακολουθούμε τις δικές τους παραδόσεις, θα τηρήσουμε την πίστη στον Χριστό ορθή και αδιάστροφη. Έχει ειπωθεί άλλωστε από Αυτόν προς τον θεσπέσιο Πέτρο (όταν με σοφία και άμεμπτα ομολογώντας την πίστη σε Αυτόν έλεγε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος»): «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτήν την πέτρα θα θεμελιώσω την Εκκλησία μου», ονομάζοντας πέτρα, νομίζω, το ακράδαντο της πίστεως του μαθητή. Έχει επίσης ειπωθεί κάπου και μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Και με τα άγια όρη πρέπει να παρομοιάσουμε πολύ εύστοχα τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές, των οποίων η γνώση έχει τεθεί ως θεμέλιο για τους μεταγενέστερους, μην αφήνοντας όσους έχουν αλιευθεί πνευματικά μέσω αυτών να ξεπέσουν σε αδόκιμη πίστη. Σαλπίζουν λοιπόν τα θεμέλια της γης· όμως πρόσεξε την ακρίβεια της διατύπωσης.

Ερμηνεία του Αγίου Κυρίλλου Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Κεφάλαιο Α΄. <Αυτοί που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου.> (Cod. A f. 2 b, E f. 5) Ονομάζοντας δε τους αποστόλους αυτόπτες μάρτυρες του ενυπόστατου και ζώντος Λόγου, συμφώνησε με τον Ιωάννη που λέει ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και ότι θεάθηκε η δόξα του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός.

Διότι, ιδού, και εδώ λέγει ότι ευφραίνεται για τη σωτηρία που προέρχεται από τον Πατέρα, προφανώς επειδή έχει σωθεί από αυτόν. Θα βρούμε δε και τους ίδιους τους αγίους αποστόλους, οι οποίοι έγιναν και αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, και γνήσιοι θεματοφύλακες των ιερών κηρυγμάτων, να λέγουν ότι αυτός έχει εγερθεί από τον Θεό και Πατέρα, και ότι έλαβε δόξα και κυριότητα, καθώς οι εχθροί του υποτάχθηκαν σε αυτόν. <Όλα τα οστά μου θα πουν, κ.τ.λ.> (B f. 115) Όταν ο Χριστός λέγει κάτι με ανθρώπινο τρόπο, εμείς το οικειοποιούμαστε προς όφελός μας. Και τι ακριβώς λέγει; «Όλα τα οστά μου θα πουν· Κύριε, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;» Είναι σαν να έλεγε: Με όλη τη δύναμη και την ισχύ μου, και σαν από τα ίδια τα βάθη των μυελών μου, θα κάνω την ομολογία· αποδίδει ασύγκριτη πραότητα και φιλανθρωπία σε αυτόν που κυβερνά τα πάντα και βασιλεύει. <Εσύ που λυτρώνεις τον φτωχό από τα χέρια εκείνων που είναι πιο δυνατοί του.> (B f. 115 b, C f. 73) Ο λόγος αυτός είναι γενικός και αληθινός για όλους. Διότι τον φτωχό στο πνεύμα, που έχει ταπεινό φρόνημα και εναποθέτει όλη του την ελπίδα στον Θεό, τον καταδυναστεύουν και τον διαρπάζουν, επιτιθέμενοι σαν άγριοι βάρβαροι, άνδρες αλιτήριοι και υπηρέτες διαβολικών σχεδίων, γεμάτοι από δαιμονιώδη μανία· και επιπρόσθετα σε αυτούς, και αυτό το ίδιο το σκληρότατο πλήθος των ακαθάρτων πνευμάτων.

Και για να μη νομίσει κανείς από τους πλανεμένους ότι αυτός εξέφρασε τη γέννηση με μυθικό τρόπο, ανάγει το έργο στις απαρχές του, και για χάρη της ακρίβειας εκθέτει λεπτομερώς όλη την πραγματεία, και για την απόδειξη της αλήθειας εισάγει ως μάρτυρες εκείνους που έγιναν υπηρέτες του Λόγου, λέγοντας: «επειδή ακριβώς πολλοί επιχείρησαν», ώστε να υποδείξει κάποιους ως απλούς επίδοξους συγγραφείς, εννοώ δηλαδή τους οπαδούς του Κήρινθου και του Μήρινθου και τους άλλους· έπειτα τι λέει; «Φάνηκε καλό και σε μένα, που παρακολούθησα με τη σειρά από την αρχή τους αυτόπτες μάρτυρες και εκείνους που έγιναν υπηρέτες του Λόγου, να σου γράψω, κράτιστε Θεόφιλε (είτε δηλαδή έλεγε αυτό γράφοντας τότε σε κάποιον Θεόφιλο, είτε σε κάθε άνθρωπο που αγαπά τον Θεό), για να επιγνώσεις», λέει, «την ασφάλεια των λόγων για τους οποίους κατηχήθηκες»· και ανέφερε ότι η κατήχηση είχε προηγηθεί, ότι δηλαδή είχε ήδη κατηχηθεί από άλλους, αλλά δεν είχε μάθει από αυτούς με ασφάλεια την ακρίβεια. Έπειτα λέει: «Υπήρξε στις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, από την εφημερία του αρχιερέα Αβιά, κάποιος ιερέας με το όνομα Ζαχαρίας, και η γυναίκα του καταγόταν από τις θυγατέρες του Ααρών, και το όνομά της ήταν Ελισάβετ». Και αρχίζει πριν από τον Ματθαίο· διότι ο μεν Ματθαίος υπέδειξε χρονικό διάστημα τριάντα ετών από την αρχή, ο δε Μάρκος κατέτασσε τα μετά τα τριάντα έτη, δηλαδή τα γεγονότα που συνέβησαν αληθινά στον Ιορδάνη, όμοια με τον Ματθαίο και τον Λουκά.

Αυτός είναι Υιός, αυτός είναι δύναμη, αυτός είναι σοφία, αυτός είναι ο ίδιος και αληθινός Λόγος του Θεού, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, η αδιαίρετη δύναμη του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν όλα όσα δημιουργήθηκαν, όπως μαρτυρεί το ευαγγέλιο λέγοντας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Αυτός είναι ο Λόγος, για τον οποίο μαρτυρεί και ο ευαγγελιστής Λουκάς λέγοντας: «καθώς μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου»· γι' αυτόν είπε και ο Δαβίδ: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Έτσι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μάς διδάσκει μέσω του ευαγγελίου, λέγοντας: «Εγώ από τον Πατέρα εξήλθα και έχω έρθει»· αυτός, ο οποίος κατήλθε κατά τις έσχατες ημέρες για τη δική μας σωτηρία και, γεννηθείς από την Παρθένο Μαρία, προσέλαβε την ανθρώπινη φύση. 3. «Πιστεύω, λοιπόν, σε Θεό Παντοκράτορα και στον Χριστό Ιησού, τον μονογενή Υιό του, τον Κύριό μας, που γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα και την Παρθένο Μαρία, που σταυρώθηκε επί Ποντίου Πιλάτου και τάφηκε, και την τρίτη ημέρα αναστήθηκε από τους νεκρούς, ανέβηκε στους ουρανούς και κάθεται στα δεξιά του Πατέρα, από όπου έρχεται για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς· και στο Άγιο Πνεύμα, στην αγία Εκκλησία, στην άφεση των αμαρτιών, στην ανάσταση της σάρκας, στην αιώνια ζωή».

Ο Λουκάς, καταγόμενος από την Αντιόχεια και ιατρός στο επάγγελμα, ο οποίος συναναστράφηκε ως επί το πλείστον με τον Παύλο, αλλά επικοινώνησε με ουσιαστικό τρόπο και με τους υπόλοιπους αποστόλους, μας κατέλιπε σε δύο θεόπνευστα βιβλία υποδείγματα της θεραπευτικής των ψυχών, την οποία απέκτησε από αυτούς: στο Ευαγγέλιο, το οποίο μαρτυρεί ότι συνέγραψε σύμφωνα με όσα του παρέδωσαν εκείνοι που εξαρχής έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, τους οποίους, όπως αναφέρει, παρακολούθησε όλους από την αρχή, και στις Πράξεις των Αποστόλων, τις οποίες συνέταξε όχι πλέον εξ ακοής, αλλά παραλαμβάνοντας τα γεγονότα ως αυτόπτης μάρτυρας. Λέγεται μάλιστα ότι ο Παύλος συνήθιζε να μνημονεύει το Ευαγγέλιο του Λουκά, όταν, γράφοντας σαν να επρόκειτο για κάποιο δικό του Ευαγγέλιο, έλεγε: «κατὰ τὸ εὐαγγέλιόν μου». Από τους υπόλοιπους ακολούθους του Παύλου, μαρτυρείται ότι ο μεν Κρήσκης εστάλη από αυτόν στις Γαλλίες, ο δε Λίνος, τον οποίο μνημονεύει στη δεύτερη Προς Τιμόθεον Επιστολή ότι βρισκόταν μαζί του στη Ρώμη, έχει ήδη δηλωθεί προηγουμένως ότι ανέλαβε πρώτος μετά τον Πέτρο την επισκοπή της Εκκλησίας των Ρωμαίων· αλλά και ο Κλήμης, ο οποίος κατέστη τρίτος επίσκοπος της Εκκλησίας των Ρωμαίων, μαρτυρείται από τον Παύλο ότι υπήρξε συνεργάτης και συναθλητής του.

Επομένως, ο μεν Ιωάννης, με τη συγγραφή του κατά τον ίδιο Ευαγγελίου, παραδίδει τα όσα έπραξε ο Χριστός προτού ακόμη ο Βαπτιστής ριχθεί στη φυλακή, ενώ οι υπόλοιποι τρεις Ευαγγελιστές μνημονεύουν τα γεγονότα μετά την κάθειρξη του Βαπτιστή στο δεσμωτήριο. Όποιος, λοιπόν, επιστήσει την προσοχή του σε αυτά, δεν θα θεωρήσει πλέον ότι τα Ευαγγέλια διαφωνούν μεταξύ τους, διότι το μεν κατά Ιωάννην περιέχει τα πρώτα από τα έργα του Χριστού, τα δε υπόλοιπα την ιστορία των όσων συνέβησαν στο τέλος της δράσης του. Εύλογα, επομένως, ο Ιωάννης αποσιώπησε τη γενεαλογία της σάρκας του Σωτήρα μας, εφόσον αυτή είχε ήδη καταγραφεί προηγουμένως από τον Ματθαίο και τον Λουκά, και ξεκίνησε από τη θεολογία, σαν να είχε επιφυλαχθεί αυτή σε αυτόν από το Άγιο Πνεύμα ως σε ανώτερο. Αυτά, λοιπόν, ας έχουν λεχθεί από εμάς σχετικά με τη συγγραφή του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, ενώ για το κατά Μάρκον, η αιτία που οδήγησε σε αυτό έχει ήδη δηλωθεί από εμάς προηγουμένως. Ο Λουκάς, εξάλλου, αρχίζοντας και αυτός το δικό του σύγγραμμα, εξέθεσε την αιτία για την οποία προέβη στη σύνταξή του, δηλώνοντας ότι, επειδή πολλοί άλλοι επιχείρησαν με πιο προπετή τρόπο να συντάξουν διήγηση για τα γεγονότα για τα οποία ο ίδιος είχε πληροφορηθεί πλήρως, θέλοντας αναγκαίως να μας απαλλάξει από την αμφισβητήσιμη εντύπωση σχετικά με τους άλλους, παρέδωσε μέσω του δικού του Ευαγγελίου τον ασφαλή λόγο για όσα ο ίδιος είχε αντιληφθεί επαρκώς την αλήθεια, ωφελημένος από τη συναναστροφή και τη διαμονή του μαζί με τον Παύλο, καθώς και από την επικοινωνία του με τους υπόλοιπους αποστόλους.

Έτσι, λοιπόν, ο Ματθαίος, από υπερβολική ταπεινοφροσύνη, φανερώνοντας τον φιλαλήθη χαρακτήρα του, και τελώνη αποκαλούσε τον εαυτό του, μην αποκρύπτοντας τον προηγούμενο βίο του, και τον κατέτασσε δεύτερο μετά τον συνοδοιπόρο του. Όντας, λοιπόν, συνδεδεμένος σε ζεύγος με τον Θωμά, όπως ο Πέτρος με τον Ανδρέα, ο Ιάκωβος με τον Ιωάννη και ο Φίλιππος με τον Βαρθολομαίο, τοποθετεί πριν από τον εαυτό του τον Θωμά, προτιμώντας τον συναπόστολό του ως ανώτερο, ενώ οι υπόλοιποι ευαγγελιστές έπραξαν το αντίθετο. Άκου, λοιπόν, τον Λουκά, πώς μνημονεύοντας τον Ματθαίο δεν τον ονομάζει τελώνη, ούτε τον τοποθετεί μετά τον Θωμά, αλλά γνωρίζοντας ότι είναι ανώτερος τον κατέταξε πρώτο, παραθέτοντας δεύτερο τον Θωμά, όπως ακριβώς έπραξε και ο Μάρκος. Τα λόγια του έχουν ως εξής: «Και όταν έγινε ημέρα, φώναξε τους μαθητές του, και αφού εξέλεξε από αυτούς δώδεκα, τους οποίους και ονόμασε αποστόλους: τον Σίμωνα, τον οποίο και ονόμασε Πέτρο, και τον Ανδρέα τον αδελφό του, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, και τον Φίλιππο και τον Βαρθολομαίο, και τον Ματθαίο και τον Θωμά». Έτσι, λοιπόν, τίμησε ο Λουκάς τον Ματθαίο, σύμφωνα με όσα του παρέδωσαν «εκείνοι που από την αρχή υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου».

Και όπως ακριβώς το Ευαγγέλιο ονομάζει εικόνα τον χαρακτήρα του Καίσαρα πάνω στον χαλκό, από το οποίο μαθαίνουμε ότι κατά το εξωτερικό σχήμα υπάρχει η ομοίωση αυτού που μορφοποιήθηκε προς τον Καίσαρα, ενώ ως προς το υποκείμενο υπάρχει η διαφορά· έτσι και στον προκείμενο λόγο, κατανοώντας, αντί για τους χαρακτήρες, τις ιδιότητες που παρατηρούνται τόσο στη θεία όσο και στην ανθρώπινη φύση, στα οποία έγκειται η ομοιότητα, ανευρίσκουμε στο υποκείμενο τη διαφορά, η οποία διακρίνεται ανάμεσα στο άκτιστο και το κτιστό. Επειδή, λοιπόν, το μεν παραμένει πάντοτε αναλλοίωτο, ενώ το δε, το οποίο δημιουργήθηκε ως κτίσμα, άρχισε να υπάρχει μέσα από αλλοίωση και έχει συγγένεια προς μια τέτοια μεταβολή· για τον λόγο αυτόν, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, όπως λέει η προφητεία, παρακολουθώντας, ή μάλλον έχοντας προκατανοήσει με την προγνωστική Του δύναμη προς τα πού ρέπει η κίνηση της ανθρώπινης προαιρέσεως σύμφωνα με το αυτοκρατές και το αυτεξούσιο, επειδή προείδε αυτό που επρόκειτο να συμβεί, επινοεί για την εικόνα τη διαφορά μεταξύ του άρρενος και του θήλεος, η οποία δεν αποβλέπει πλέον στο θείο αρχέτυπο, αλλά, όπως έχει ειπωθεί, προσιδιάζει περισσότερο στην άλογη φύση. Την αιτία, δε, αυτής της επινόησης θα μπορούσαν να τη γνωρίζουν μόνο οι αυτόπτες της αλήθειας και υπηρέτες του Λόγου.

Και όμως, αν θα ήταν πιο οικείο να διατυπωθεί έτσι, σε καμία περίπτωση δεν θα αδυνατούσε η αλήθεια να ανακαλύψει αυτές τις λέξεις, ούτε βέβαια και αυτοί που στη συνέχεια παρέλαβαν το κήρυγμα του μυστηρίου —τόσο αυτοί που εξαρχής έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, όσο και αυτοί που μετά από εκείνους γέμισαν ολόκληρη την οικουμένη με τα ευαγγελικά δόγματα, και πάλι αυτοί που αργότερα, κατά διαφόρους καιρούς, εξέτασαν σε κοινές συνόδους τις αμφιβολίες που εγείρονταν σχετικά με το δόγμα, και των οποίων οι παραδόσεις διασώζονται πάντοτε εγγράφως στις εκκλησίες— αν λοιπόν έπρεπε να λέγονται αυτά, δεν θα έκαναν μνεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, εάν βέβαια ήταν καθόλα ευσεβές ή ακίνδυνο να μεταβάλλουν τα λόγια της πίστεως προς χάριν αυτής της καινοτομίας. Ή μήπως ήταν όλοι εκείνοι αμαθείς και ακατήχητοι στα μυστήρια, και δεν είχαν καν ακούσει για τα «προσφυή», όπως ισχυρίζεται αυτός, «ονόματα», εφόσον ούτε θεώρησαν ούτε θέλησαν να καταστήσουν τις δικές τους έννοιες προτιμότερες από τα ονόματα που μας παραδόθηκαν από τη θεία φωνή; Αλλά νομίζω ότι είναι σε όλους προφανής η αιτία αυτής της καινοφανούς ονοματοποιίας: το γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι, ακούγοντας τις προσηγορίες του Πατέρα και του Υιού, αμέσως αναγνωρίζουν, μέσα από τα ίδια τα ονόματα, την οικεία και φυσική σχέση μεταξύ τους. Διότι η συγγένεια της φύσεως διερμηνεύεται αυτομάτως μέσα από αυτές τις ονομασίες.

Άραγε δεν θα ήταν ασφαλέστερο για όλους, σύμφωνα με τη συμβουλή της σοφίας, να μην αναζητούν τα βαθύτερα, αλλά μέσα από την ησυχία να διασφαλίζουν για τον εαυτό τους απαραβίαστη την απλή παρακαταθήκη της πίστεως; Επειδή όμως η ανθρώπινη μηδαμινότητα άρχισε να εισδύει μάταια στα ακατανόητα και να εδραιώνει ως δόγματα τα εφευρήματα της μάταιης οιήσεώς της, από εκεί προέκυψε ο μακρύς κατάλογος εκείνων που πολεμούν την αλήθεια. Και αυτοί ακριβώς για τους οποίους γίνεται ο λόγος έχουν αναδειχθεί σε δογματιστές της απάτης, οι οποίοι περιορίζουν το θείο σε κάποια περιγραφή, ειδωλοποιώντας σχεδόν φανερά τη δική τους αντίληψη με το να θεοποιούν την έννοια που υποδηλώνεται στην «αγεννησία», θεωρώντας την όχι ως κάποια ιδιότητα που παρατηρείται λογικά στη θεία φύση, αλλά ότι η ίδια είναι ο Θεός ή η ουσία του Θεού. Καίτοι βέβαια ίσως θα έπρεπε, αποβλέποντας προς τον χορό των αγίων, εννοώ τους προφήτες και τους πατριάρχες, στους οποίους πολυμερώς και πολυτρόπως ήχησε ο λόγος της αλήθειας, και μετά από αυτούς σε εκείνους που έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, αφενός να σεβαστούν την αξιοπιστία όσων μαρτυρήθηκαν από το ίδιο το Πνεύμα, και αφετέρου να εμμείνουν στα όρια της διδασκαλίας και της γνώσης εκείνων, και να μην αποτολμούν να καταπιάνονται με εκείνα, τα οποία η αντίληψη των αγίων δεν άγγιξε.

Αλλά, ακόμη και αν εκείνοι θεωρούν πως αυτά συνιστούν ύβρη και αποκόπτουν τον Υιό από την ομοτιμία προς τον Πατέρα εξαιτίας της οικονομίας του σταυρού, εμείς, σύμφωνα με όσα μας παρέδωσαν μέσω των αγίων Γραφών εκείνοι που εξαρχής έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, έχουμε πιστέψει ότι Εκείνος που εξαρχής ήταν Θεός, μετά από αυτά, όπως λέει ο Βαρούχ, εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, και, αφού προσφέρθηκε ως αντάλλαγμα για τον δικό μας θάνατο, έλυσε μέσω της δικής του ανάστασης τα δεσμά του θανάτου και άνοιξε, δια του εαυτού του, τον δρόμο της ανάστασης για κάθε σάρκα. Όντας δε ομόθρονος και ομόδοξος με τον ίδιο τον Πατέρα του, κατά την ημέρα της κρίσεως θα εκφέρει την απόφαση για τους κρινομένους, ανάλογα με τα πεπραγμένα του βίου τους.

Έτσι λοιπόν, και για αυτούς τους λόγους, αφού ο Κύριος έφαγε από το ψάρι και την κηρήθρα ενώπιον των μαθητών του, τους υπενθύμισε και τα δικά του λόγια, τα οποία τους είχε προείπει όταν πορευόταν προς το πάθος, αποδεικνύοντας και με αυτόν τον τρόπο τον εαυτό του αληθινό. Διότι, όπως ακριβώς τα προείπε, έτσι και εκπληρώθηκαν. Και τους άνοιξε τον νου, ώστε να κατανοούν τις Γραφές και να γνωρίζουν ότι έτσι έχει γραφεί, έτσι έγινε και έτσι έπρεπε, από ένα ασύγκριτο πέλαγος φιλανθρωπίας υπέρ των ανθρώπων, να γίνει άνθρωπος ο Μονογενής Υιός του Θεού, να φανερωθεί και να μαρτυρηθεί άνωθεν με την πατρική φωνή και την επιφάνεια του θείου Πνεύματος, να επιβεβαιωθεί και να δοξαστεί μέσα από εξαίσια έργα και λόγια, να φθονηθεί και να παραδοθεί από εκείνους που δεν αναζητούν τη δόξα του Θεού αλλά τη δόξα των ανθρώπων, να σταυρωθεί, να ταφεί και να αναστηθεί εκ νεκρών την τρίτη ημέρα, και να κηρυχθεί στο όνομά του μετάνοια και άφεση αμαρτιών, αρχίζοντας το κήρυγμα από την Ιερουσαλήμ. Και κήρυκες και μάρτυρες αυτών να είναι οι ίδιοι, οι οποίοι υπήρξαν αυτόπτες και υπηρέτες του. Στους οποίους, αφού υποσχέθηκε ότι θα στείλει άνωθεν την επαγγελία του Πατρός, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, τους έδωσε την εντολή να παραμείνουν στην Ιερουσαλήμ, μέχρι να ενδυθούν δύναμη εξ ύψους.

Ώστε να επιδείξει τη δική του ακρίβεια. Διότι, αρχίζοντας εκείνη την πραγματεία, λέει: «Φάνηκε καλό και σε μένα, που παρακολούθησα από την αρχή τα πάντα με ακρίβεια, να σου τα γράψω με τη σειρά». Και δεν αρκείται μόνο στη δική του μαρτυρία, αλλά ανάγει τα πάντα στους αποστόλους, λέγοντας: «Καθώς μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή υπήρξαν αυτόπτες και υπηρέτες του λόγου». Γι' αυτό, αφού κατέστησε εκεί τον λόγο αξιόπιστο, δεν έχει ανάγκη εδώ από άλλη επιβεβαίωση, εφόσον έγινε άπαξ πιστευτός, και μέσω εκείνου τον έχει κατηχήσει στην ακρίβεια της αλήθειας. Διότι, αυτός που κατέστη αξιόπιστος και πιστεύτηκε γράφοντας όσα άκουσε, πολύ περισσότερο θα ήταν δίκαιο να πιστευτεί όταν συνθέτει αυτά που δεν παρέλαβε από άλλους, αλλά εκείνα που ο ίδιος είδε και άκουσε. Εάν δηλαδή, λέει, αποδέχθηκες τα περί του Χριστού, πολύ περισσότερο θα αποδεχθείς τα περί των αποστόλων. Τι λοιπόν; Μήπως το ζήτημα είναι απλώς ιστορία, και ο λόγος στερείται του Πνεύματος; Σε καμία περίπτωση. Πώς;

Ότι όσα του παρέδωσαν εκείνοι οι οποίοι έγιναν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, προέρχονταν από το Πνεύμα. Και γιατί δεν είπε: «Καθώς μας παρέδωσαν αυτοί που αξιώθηκαν το Άγιο Πνεύμα», αλλά: «Αυτοί που έγιναν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες»; Διότι αυτό κυρίως είναι αξιόπιστο για την πίστη, το να μαθαίνει κανείς από αυτόπτες μάρτυρες· το άλλο, αντίθετα, θα φαινόταν στους ανόητους ως αλαζονεία και έπαρση. Γι' αυτό και ο Ιωάννης έλεγε έτσι: «Εγώ έχω δει και έχω μαρτυρήσει ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού». Και ο Χριστός κατ' αυτόν τον τρόπο συνομιλεί με τον Νικόδημο, ο οποίος διέθετε πιο υλική αντίληψη: «Εκείνο που γνωρίζουμε μιλάμε, και εκείνο που έχουμε δει μαρτυρούμε, και τη μαρτυρία μας κανείς δεν τη δέχεται». Και πάλι, δείχνοντας ότι είναι δυνατόν να μαρτυρεί κανείς πολλά από όσα έχει δει, έλεγε στους μαθητές: «Και εσείς μαρτυρείτε για εμένα, διότι από την αρχή είστε μαζί μου». Και οι ίδιοι οι απόστολοι σε πολλά σημεία λένε τα εξής: «Μάρτυρες είμαστε εμείς και το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο έδωσε ο Θεός σε όσους τον υπακούν». Και μετά από αυτά, βεβαιώνοντας την ανάσταση, ο Πέτρος έλεγε: «Εμείς οι οποίοι φάγαμε και ήπιαμε μαζί του». Διότι δέχονταν ευκολότερα τη μαρτυρία από ανθρώπους που τον είχαν συναναστραφεί, επειδή έως εκείνη τη στιγμή υπολείπονταν πάρα πολύ στην κατανόηση της έννοιας του Πνεύματος.

Η δε αιτία είναι ότι ενεργεί η θεία δύναμη. Τι σημαίνει η φράση «από εκείνους που άκουσαν»; Δηλαδή, εκείνοι οι οποίοι άκουσαν από τον Κύριο, οι ίδιοι τα βεβαίωσαν σε εμάς. Μεγάλο είναι αυτό και αξιόπιστο. Όπως ακριβώς λέει και ο Λουκάς στην αρχή του Ευαγγελίου του: «Καθώς μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου». Πώς λοιπόν επιβεβαιώθηκε; Τι θα συνέβαινε λοιπόν, λέει (κάποιος), εάν αυτοί που τα άκουσαν τα είχαν επινοήσει; Αναιρώντας, λοιπόν, αυτήν την υπόθεση, και αποδεικνύοντας ότι η χάρη δεν είναι ανθρώπινη, πρόσθεσε: «Με τη συμμαρτυρία του Θεού». Διότι, εάν τα είχαν επινοήσει, ο Θεός δεν θα συμμαρτυρούσε υπέρ αυτών. Μαρτυρούν βέβαια εκείνοι, αλλά μαρτυρεί και ο Θεός. Πώς μαρτυρεί; Όχι με λόγο, ούτε με φωνή· αν και θα ήταν και αυτό ακόμη αξιόπιστο· αλλά πώς; «Με σημεία και τέρατα και με ποικίλες δυνάμεις».

Και πάλι, μια νέα Ελένη και ένας νέος Κωνσταντίνος, ο γιος της Ειρήνης, σαν ρόδο και κρίνο που φύτρωσαν ανάμεσα στα αγκάθια, επαναφέρουν το ρωμαϊκό κράτος σαν από τον Ελληνισμό και τον Ιουδαϊσμό· μαζί με τους οποίους και ο νέος Σίλβεστρος, ο μέγας και αοίδιμος πατριάρχης Ταράσιος, αφού συγκρότησε αγία οικουμενική σύνοδο, διέλυσε κάθε αιρετική φρενοβλάβεια, διότι το άγιο Πνεύμα του Θεού ήταν πάνω του. Λάμποντας ως φωστήρες στον κόσμο, όπως ακριβώς παρέδωσαν στην Εκκλησία οι θεσπέσιοι και μακάριοι απόστολοι, οι οποίοι υπήρξαν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, και οι θεοφόροι άγιοι Πατέρες, και οι θεόπνευστες και οικουμενικές ορθόδοξες σύνοδοι, θέσπισαν να κατέχουμε και να σεβόμαστε όλα τα σωτήρια και ζωοποιά σύμβολα του Χριστού· όπως λέει το θείο λόγιο: «Δείξε μου την όψη σου και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι η όψη σου είναι ωραία, και η φωνή σου γλυκιά». Δεν υπάρχει στους Χριστιανούς πρόσφατος Θεός, ούτε προσκυνείται από αυτούς ξένος Θεός· διότι, ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό; Ή ποιος είναι Θεός πλην αυτού; Πού είναι οι χριστιανοκατήγοροι, οι ιεροκατήγοροι, αυτοί που αποξένωσαν τους εαυτούς τους από την χριστώνυμη κλήση;

Και όχι μόνο εγγράφως παρέδωσαν τον εκκλησιαστικό θεσμό οι αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, αλλά και με κάποιες άγραφες παραδόσεις. Διότι από πού γνωρίζουμε τον άγιο Κρανίου Τόπο; Από πού το μνήμα της ζωής; Μήπως δεν τα παραλάβαμε άγραφα, από πατέρα σε παιδί;

Με τέτοιους λόγους και με άλλους περισσότερους ο Κύριος φανέρωσε την ανάσταση των σωμάτων μας· τα λόγια του μάλιστα τα επιβεβαίωσε με έργα, ανασταίνοντας πολλούς νεκρούς, και προς το τέλος της επίγειας ζωής του, αφού κάλεσε από το μνήμα κάποιον φίλο του, τον Λάζαρο, ο οποίος ήταν ήδη νεκρός τέσσερις ημέρες, είχε αρχίσει να αποσυντίθεται και να οδωδεί, παρουσιάζοντας έτσι ζωντανό αυτόν που προηγουμένως ήταν άπνους. Επιπλέον, ο ίδιος ο Κύριος έγινε η απαρχή της τέλειας ανάστασης που δεν υπόκειται πλέον στον θάνατο, αφού γεύτηκε τον θάνατο κατά τη σάρκα, αναστήθηκε τριήμερος και έγινε ο πρωτότοκος των νεκρών. Διότι αναστήθηκαν βέβαια και άλλοι από τους νεκρούς, αλλά πέθαναν ξανά και δεν έφτασαν στο σημείο να παρουσιάσουν την εικόνα της μελλοντικής αληθινής ανάστασης· μόνος αυτός έγινε ο αρχηγός εκείνης της ανάστασης, καθώς εγέρθηκε πρώτος στην αθάνατη ανάσταση. Αυτά κήρυξαν και εκείνοι που έγιναν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου. Λέει χαρακτηριστικά ο μακάριος Παύλος, του οποίου η κλήση δεν προήλθε από ανθρώπους, αλλά έγινε από τον ουρανό: «Σας γνωρίζω, αδελφοί, το Ευαγγέλιο το οποίο σας κήρυξα· διότι σας παρέδωσα μεταξύ των πρώτων αυτό που και ο ίδιος παρέλαβα, ότι δηλαδή ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας, σύμφωνα με τις Γραφές· εάν όμως κηρύσσεται ότι ο Χριστός έχει αναστηθεί από τους νεκρούς, πώς λένε μερικοί ότι δεν υπάρχει ανάσταση;»

Αυτοί, ακολουθώντας εκείνους που έγιναν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, διακήρυξαν ότι ο ένας της αγίας και ομοουσίου, άχραντης και μακαρίας Τριάδος, ο Υιός του Θεού, ο Θεός Λόγος, το απαύγασμα της δόξας και ο χαρακτήρας της πατρικής υποστάσεως, ο δημιουργός κάθε ορατής και αόρατης κτίσεως, ο άπειρος, ο αόριστος, ο αόρατος, ο ακατάληπτος, ο απερινόητος, αυτός που με μόνο το νεύμα του θελήματός του και δημιούργησε και συγκρατεί τα πάντα· ο άμετρος σε αγαθότητα, ενανθρώπησε για εμάς και σαρκώθηκε από την αγία πάνενδοξη αειπάρθενο Μαρία, την κυρίως και αληθινά Θεοτόκο· ενώνοντας στον εαυτό του καθ' υπόστασιν σάρκα από αυτήν ομοούσια με εμάς, εμψυχωμένη με ψυχή λογική και νοερή, η οποία δεν προϋπήρξε ούτε για μια ριπή οφθαλμού, αλλά έλαβε το είναι και την υπόσταση μέσα στον ίδιο τον Θεό και Λόγο. Και ότι, όντας τέλειος Θεός, έγινε τέλειος άνθρωπος· χωρίς ούτε να αποβάλει τη θεότητά του επειδή έγινε άνθρωπος, πράγμα που δεν ήταν προηγουμένως· ούτε να εμποδιστεί να γίνει αυτό που δεν ήταν, δηλαδή άνθρωπος, επειδή παρέμεινε αυτό που ήταν και είναι, δηλαδή Θεός· αλλά, όντας το ένα, έγινε και το άλλο, επαληθεύοντας το καθένα από τα δύο, βεβαιώνοντας ταυτόχρονα το θείο και το ανθρώπινο με θεία θαύματα και ανθρώπινα πάθη. Και κατά μεν τη φύση και την ουσία του προς τον Πατέρα, είναι άκτιστος, αόρατος, απερίγραπτος, αναλλοίωτος, άτρεπτος, απαθής, άφθαρτος, αθάνατος, δημιουργός των πάντων· κατά δε τη φύση της σάρκας του και τη δική μας, ο ίδιος είναι κτιστός, παθητός, περιγραπτός, χωρητός, θνητός· ο ίδιος μεν, αλλά όχι κατά το ίδιο δε, εξαιτίας εκείνων από τα οποία και στα οποία έχει το είναι· ο ίδιος είναι ομοούσιος με τον Θεό και Πατέρα κατά τη θεότητα, και ο ίδιος ομοούσιος με εμάς κατά την ανθρωπότητα· διπλός κατά τη φύση, δηλαδή κατά την ουσία· διότι, όντας μεσίτης Θεού και ανθρώπων, έπρεπε κυρίως να διασώζει τη φυσική οικειότητα προς εκείνους για τους οποίους μεσιτεύει, με το να είναι και τα δύο· ώστε εν τη αληθεία μέσα στον εαυτό του και δι' εαυτού, έχοντας ενώσει τα επίγεια με τα επουράνια, να προσαγάγει στον Θεό και Πατέρα την υλική φύση των ανθρώπων, η οποία πολεμήθηκε από την αμαρτία, σωσμένη, συμφιλιωμένη και θεωμένη· όχι με ταύτιση της ουσίας, αλλά με την άρρητη δύναμη της ενανθρωπήσεως· για να καταστήσει και εμάς κοινωνούς της θείας φύσεως, μέσω της αγίας σάρκας του που προέρχεται από εμάς, ως απαρχής.

Αυτά λοιπόν, αδελφέ, τα ανέπτυξα συνοπτικά με πολλή συντομία, θέλοντας να υπενθυμίσω την πολλή πρόνοια του Θεού για εμάς, ότι δηλαδή, επειδή ήθελε να μας συγκαλέσει όλους στη θεογνωσία, φανέρωσε μέσω του Μωυσή, μετά από 3858 έτη, τη δημιουργία των κτισμάτων του. Και όπως ακριβώς οι μαθητές και «αυτόπτες του Λόγου», όχι από δική τους αλιευτική τέχνη, αλλά από τη σοφία του Θεού Λόγου και από την παρουσία του θείου Πνεύματος επιτελούσαν τα θαύματα και ρητόρευαν τα θεία και με θάρρος κήρυτταν τον Χριστό ενώπιον τυράννων και βασιλέων και ρητόρευαν το θείο Ευαγγέλιο, έτσι και αυτός, αν και είχε αδύναμη φωνή και ήταν βραδύγλωσσος, όπως ο ίδιος είπε για τον εαυτό του, αξιώθηκε με τη χάρη του θείου Πνεύματος να πει μεγάλα και θαυμαστά, παλαιά και παρόντα και μελλοντικά. Και για αυτόν τον λόγο προείπα και εγώ ότι, επειδή ο παρών λόγος εκτίθεται κατά τις ημέρες της πάνσεπτης νηστείας, πρέπει εμείς να λαμβάνουμε τις μαρτυρίες από αυτό το μωσαϊκό βιβλίο, μαζί και με άλλα θεία ρητά· πράγμα το οποίο και έχουμε κάνει και επειγόμαστε να κάνουμε.

4. Τι είναι λοιπόν αυτό που προκαλεί λύπη, εφόσον η ανάμνηση του Χριστού καθίσταται μέσω αυτών πιο συνεχής, και εφόσον ομολογούνται οι ευεργεσίες και τα μεγαλουργήματα που έχουν επιτελεστεί για εμάς; Αλλ' οι δημιουργοί των κακών φθονούν τη σωτηρία των ανθρώπων, αποκλείοντας σαφώς τη βασιλεία όχι μόνο για τον εαυτό τους αλλά και για τους άλλους, κατά το παράδειγμα εκείνων των Φαρισαίων, των οποίων τον τρόπο και την αλαζονεία εμιμήθησαν. Όλα επομένως όσα έχουν παραδοθεί στην Εκκλησία του Θεού είναι προσκυνητά και σεβάσμια, είτε βρίσκονται καταγεγραμμένα είτε είναι άγραφα, και αγιάζουν ψυχές και σώματα, και στους πιστούς δεν υπάρχει καμία αμφιβολία περί αυτών. Αν όμως κάποιος τα εξέταζε πιο λεπτομερώς, θα έλεγε τα εξής: ότι η μεν ευαγγελική συγγραφή παραδίδεται με τον λόγο από όσους υπήρξαν εξ αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου, για τους θείους και υπερφυείς εκείνους λόγους, καθώς και για τις ενέργειες και τα θαύματα, τα οποία μόνο ο ενανθρωπήσας Λόγος ήταν δυνατόν να πράξει και να διδάξει, και να γίνουν με πίστη αποδεκτά από τους πιστούς, όχι ως απλός λόγος που χύνεται στον αέρα και αντηχεί αμυδρά στην ακοή, αλλά με το να κοινωνούν με τα γεγονότα σαν να είναι παρόντες, απ' όπου και αποκομίζουν τη μακαριότητα.

Επειδή πολλοί επιχείρησαν να συντάξουν διήγηση για τα γεγονότα που έχουν πλήρως βεβαιωθεί ανάμεσά μας, καθώς μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου. Αυτά μεν λέει ο ευαγγελιστής· μπορεί όμως να δει κανείς και στις ιερές συνάξεις, κατά τη θεία λειτουργία, ή και σε όσα τελούνται σε άλλους καιρούς, ότι δεν είναι λίγα αυτά που μας έχουν παραδοθεί και τηρούνται από την άγραφη παράδοση, όπως και τα περισσότερα από τα ίδια τα θεία άσματα. Διότι από πού προέρχεται η προσκύνηση των ιερών, και αυτού ακόμη του ζωοποιού ξύλου του Σταυρού; Το σωτήριο Πάσχα πώς καθιερώθηκε να εορτάζεται με ομοφωνία την ίδια ημέρα από όλους τους Χριστιανούς, αν και στις εποχές των αρχαιότερων δεν τελούνταν με τον ίδιο τρόπο; Το να ομολογείται ομόφωνα κάθε φορά το ιερό Σύμβολο της Πίστεως, ποια Γραφή μας το παρέδωσε, αν δεν έχει προέλθει μέσω της άγραφης παράδοσης; Και τι θα μπορούσε να πει κανείς για τους αγνισμούς και τις νηστείες, για τα προεόρτια και τα μεθέορτα, και για όσα λαμβάνουν χώρα στις ίδιες τις πανηγύρεις, καθώς και για τον τρόπο τέλεσης των θείων μυστηρίων, τη μετάληψή τους, το σωτήριο βάπτισμα και τόσα άλλα που αναδεικνύει ο διάκοσμος της ιερής ευταξίας;

Διότι ακόνισαν τη γλώσσα τους σαν του φιδιού. —Δηλητήριο από οχιές υπάρχει κάτω από τα χείλη τους, και όλη την ημέρα ανομία και αδικία συλλογίστηκε η γλώσσα τους. —Διότι τα λόγια του στόματός τους είναι ανομία και δόλος. ιη'. Ποια είναι η δική μας ομολογία, των Χριστιανών, και τι ακριβώς είναι, είναι καιρός να το πούμε όσο το δυνατόν πιο συνοπτικά. Εμείς, λοιπόν, σύμφωνα με όσα μας παρέδωσαν οι απ' αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, καθώς και οι θεοφάντορες και θείοι διδάσκαλοί μας που τους διαδέχθηκαν, πιστεύουμε σε έναν Θεό Πατέρα παντοκράτορα, ποιητή και κύριο όλων των ορατών και αοράτων, άναρχο, αόρατο, ακατάληπτο, αναλλοίωτο, ατελεύτητο. Και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό, τον Υιό του τον μονογενή, ο οποίος έλαμψε ανάρχως και αχρόνως και προ πάντων των αιώνων από την πατρική ουσία· και σε ένα Πνεύμα Άγιο, που προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα, και συνθεολογείται και συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό, ως συμφυές και συναΐδιο. Δοξάζοντας μεν την Τριάδα σε υποστάσεις, δηλαδή σε πρόσωπα, και διατηρώντας στο καθένα από τα προειρημένα αμιγείς και ασύγχυτες τις διακριτικές τους ιδιότητες, επειδή αυτές σε καμία περίπτωση δεν μεταβάλλονται ούτε αλλοιώνονται. Αποδίδοντας στον μεν Πατέρα την αγεννησία και το ότι είναι η αιτία αυτών που προέρχονται από Αυτόν·

Τόσο τα υψηλά και απόρρητα της θεολογίας, όσο και τα εσώτατα και αποκρυμμένα μυστήρια της κατά Χριστόν οικονομίας, διότι σε αυτόν όλοι οι θησαυροί της γνώσης και της σοφίας είναι κρυμμένοι. Αυτά αρχικά έγιναν φανερά σε όσους υπήρξαν εξ αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του λόγου, ενώ μέσω αυτών αποκαλύπτονται και διανοίγονται σοφά και σε εμάς τους μεταγενέστερους, στο μέτρο του δυνατού. Διότι, όταν τα ευαγγελίζονταν αυτά, αφενός ο υιός της βροντής, εμπνεόμενος άνωθεν και ανατείνοντας τον καθαρότατο και ακηλίδωτο νου του προς τα ύψη της θεωρίας, και μυούμενος ενθέως στα θεία, από εκεί εξέπεμψε σε εμάς τη συναΐδια και ομότιμη ύπαρξη του Λόγου προς τον Πατέρα, διατρανώνοντας και διδάσκοντας σαφέστατα ότι εν αρχή ην ο Λόγος και ήταν προς τον Θεό και ήταν Θεός. Αφετέρου ο άλλος, φτάνοντας στα βάθη της θείας συγκατάβασης στον βαθμό που φωτιζόταν από τη χάρη, εξιστόρησε τη γέννηση του Ιησού Χριστού θεοπρεπώς, όπως ακριβώς ήταν. Και θα έλεγε κανείς, πολύ σωστά, ότι αυτά είναι εκείνα στα οποία επιθυμούσαν να σκύψουν και να δουν ακόμη και οι άγγελοι, καθώς κάποτε ήταν αποκρυμμένα και άβατα και σε αυτούς, αλλά κατά καιρούς οικονομούνται και φανερώνονται με θεία κρίση. Συνεπώς, όποιος εισχωρεί μέσω της πίστης σε αυτές τις μυστικές και ανέκφραστες ρωγμές και σπηλιές της σοφίας και της πέτρας, σταχυολογεί τη γνώση των υψηλότερων και τελειότερων πραγμάτων, καθοδηγείται προς τη σωτήρια οδό, σκεπάζεται και φρουρείται, καθώς προστατεύεται από κάθε καυστική και φθοροποιό ενέργεια των πονηρών δυνάμεων, οι οποίες κατακαίνε και πυρπολούν τα βάθη της ψυχής, και κληρονομεί ποικίλες και πολυειδείς δωρεές της χάριτος. Διότι, σε άλλον μεν από αυτούς που προσέρχονται και πιστεύουν δίνεται λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσης σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε άλλον πίστη, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, σε άλλον ενεργήματα δυνάμεων, και σε άλλον άλλα.

Ότι η παράδοση του να απεικονίζεται ο Χριστός προέρχεται από τους ίδιους τους αποστόλους. Αυτά παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, πραγματοποιημένα όχι φαινομενικά, ούτε κατά φαντασία, αλλά με αλήθεια, και ολοκληρωμένα αψευδώς, καθώς και εκείνοι που δέχθηκαν αυτή τη σωτήρια συγκατάβαση του Λόγου για εμάς, σύμφωνα με τη μορφή με την οποία φανερώθηκε.

Και όλα τα άλλα, όσα μας παρέδωσαν μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων εκείνοι που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, στα οποία αποδεικνύεται ότι η συναναστροφή και η πολιτεία ανάμεσα στους ανθρώπους έγινε στην πραγματικότητα και όχι φαινομενικά και κατά φαντασία, σύμφωνα με τις δικές του ανοησίες, πράγμα που έχει γίνει αποδεκτό από τους χριστιανούς ως αληθινό και πιστεύεται, ούτε καν τα θεωρεί άξια λόγου. Έτσι, αποδεικνύεται ξεκάθαρα ότι έχει αρνηθεί παντελώς το μυστήριο της σαρκώσεως του Λόγου.

Διότι δεν θα επιτραπεί σε κανένα από τα δύο αυτά, το οποίο ακολουθεί οικεία και καθορισμένα σε έναν από τους αντίθετους και προκείμενους λόγους, να ακολουθεί υγιώς και κυρίως και στα δύο· διότι, αν και τα δύο αναφέρονται στο ίδιο πρόσωπο, ωστόσο δεν είναι και τα δύο το ίδιο πράγμα. Εάν λοιπόν ένας είναι ο Χριστός που προήλθε και από τα δύο, θεότητα και σάρκα, και αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους, πώς δεν θα γίνει και καταληπτός ο ακατάληπτος, ώστε σε έναν και τον αυτόν να διαφυλαχθούν οι αντίθετες διαφορές καθεμιάς από τις φύσεις από τις οποίες συντέθηκε, καθώς και αμετάβλητα τα ιδιώματα, και, διατηρουμένων αυτών, να εκλείψει η σύγχυση και να αποδειχθεί ανυπόστατη η διαίρεση του ενιαίου της υποστάσεως, στην οποία αυτά έχουν συνδράμει, ακριβώς όπως πλέον διδάσκει το κήρυγμα της καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας. Έτσι λοιπόν, έχοντας καταστεί καταληπτός ο ακατάληπτος, πλέον θα περιγραφεί, εφόσον έγινε καταληπτός ο απερίγραπτος, και θα εικονιστεί και μέσω αυτής της ιερής εξιστόρησης θα κηρυχθεί, όπως ακριβώς μέσω του ευαγγελίου, διότι είναι ευαγγέλιο· αυτά μας παραδίδουν οι απ' αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, οι οποίοι είδαν και τα χέρια τους ψηλάφησαν, και συνέφαγαν και συνέπιαν με τον οραθέντα, και μάλιστα μετά την εκ νεκρών ανάστασή του· και εμφανίζονται σε εμάς ως αδιάψευστοι μάρτυρες των θαυμάτων και των παθημάτων του. Και αυτά μεν είναι αρκετά για να παραστήσουν το ορθό φρόνημα της Εκκλησίας.

Άραγε δεν είναι ο μεγαλύτερος μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες, η φωνή του Λόγου, ο λύχνος του φωτός, ο εωσφόρος πρόδρομος του ηλίου, ο στρατιώτης πρόδρομος του Βασιλέως, ο πρώτος απόστολος και ένσαρκος άγγελος του Θεού και κήρυκας στην έρημο του βαπτίσματος της μετανοίας, που υπήρξε αυτόκοος της πατρικής φωνής και που ο ίδιος είδε και στους άλλους υπέδειξε τον Υιό και Σωτήρα Χριστό, του Οποίου υπήρξε και βαπτιστής και κατά σάρκα συγγενής και θεατής του Πνεύματος; Αυτός δεν πρέπει να συγκαταλεχθεί μεταξύ των πρεσβυτέρων; Δεν πρέπει να γίνει πιστευτός; Άκουσες και αυτού τη μαρτυρία περί του Πνεύματος, ότι προερχόμενο από τον Πατέρα προς τον Υιό, μένει σε Αυτόν και αναπαύεται. Διότι αυτό που του φανερώθηκε μία φορά, αποτελεί αποκάλυψη εκείνου που υπάρχει αιώνια. Επειδή ποτέ δεν υπήρξε χωρίς το Πνεύμα ούτε ο Πατέρας ούτε βεβαίως ο Υιός, αλλά το Πνεύμα, μένοντας πάντοτε στον Πατέρα, διαρκώς προέρχεται από Αυτόν και μένει στον Υιό. Πρεσβύτεροι βεβαίως είναι οπωσδήποτε και οι απόστολοι, οι αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες Εκείνου που υπάρχει από την αρχή, οι οποίοι υπήρξαν αυτόκοοι και της λοιπής διδασκαλίας και της θεολογίας περί του Πνεύματος, και έλαβαν σοφία από την ίδια την Αυτοσοφία, και έπειτα και από το Πνεύμα που τους υπενθύμισε όλη την αλήθεια.

Του ιδίου, από την λθ΄ εορταστική Επιστολή, η οποία εδώ είναι η γ΄. Αλλά επειδή αναφερθήκαμε στους μεν αιρετικούς ως νεκρούς, σε εμάς δε ότι κατέχουμε για σωτηρία τις θείες Γραφές, φοβάμαι μήπως, όπως έγραψε ο Παύλος στους Κορινθίους, κάποιοι από τους αθώους αποπλανηθούν από την απλότητα και την αγνότητα εξαιτίας της πανουργίας των ανθρώπων, και στη συνέχεια αρχίσουν να διαβάζουν άλλα βιβλία, τα λεγόμενα απόκρυφα, εξαπατημένοι από την ομωνυμία τους με τα αληθινά βιβλία. Σας παρακαλώ, δείξτε ανοχή εάν για πράγματα που ήδη γνωρίζετε, γράφω και εγώ κάνοντας μνεία, εξαιτίας της ανάγκης και της ωφέλειας της Εκκλησίας. Προτιθέμενος λοιπόν να τα μνημονεύσω αυτά, θα χρησιμοποιήσω για τη δικαιολόγηση της τόλμης μου το πρότυπο του Ευαγγελιστή Λουκά, λέγοντας και εγώ: «Επειδή ακριβώς κάποιοι επιχείρησαν να ανασυντάξουν για λογαριασμό τους τα λεγόμενα απόκρυφα και να τα αναμείξουν με τη θεόπνευστη Γραφή, για την οποία έχουμε αποκτήσει πλήρη βεβαιότητα, όπως τα παρέδωσαν στους Πατέρες εκείνοι που εξαρχής υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, φάνηκε καλό και σε εμένα, έχοντας προτραπεί από γνήσιους αδελφούς και έχοντας διδαχθεί άνωθεν, να εκθέσω με τη σειρά τα κανονικά και παραδοθέντα βιβλία, τα οποία πιστεύεται ότι είναι θεία, ώστε ο καθένας, εάν μεν εξαπατήθηκε, να καταδικάσει εκείνους που τον πλάνησαν, εάν δε παρέμεινε καθαρός, να χαίρεται καθώς του υπενθυμίζονται και πάλι αυτά».

Γι' αυτό, και καθώς η ευσέβεια κηρύσσεται ήδη από εμάς με θερμό ζήλο, και η Εκκλησία, στην οποία έχει θεμελιωθεί ο Χριστός, αυξάνεται και προκόβει συνεχώς, ώστε να ξεπερνά σε ύψος τους κέδρους του Λιβάνου, και τώρα, κάνοντας αρχή των ιερών λόγων, ορίζουμε με τη θεία χάρη να παραμένει χωρίς καινοτομίες και αλώβητη η πίστη που μας παραδόθηκε, τόσο από τους αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, τους θεόκριτους Αποστόλους, όσο ακόμη και από τους τριακόσιους δεκαοκτώ αγίους και μακάριους Πατέρες, οι οποίοι συνήλθαν στη Νίκαια επί του γενομένου Βασιλέως μας Κωνσταντίνου, εναντίον του ασεβούς Αρείου και της εθνικής ετεροθεΐας ή, πιο σωστά, πολυθεΐας που δογμάτισε αυτός. Αυτοί, με την ομογνωμοσύνη της πίστεως, μας αποκάλυψαν και μας διατράνωσαν το ομοούσιο στις τρεις υποστάσεις της θεαρχικής φύσεως, μην επιτρέποντας να παραμείνει αυτό κρυμμένο κάτω από το μόδιο της άγνοιας, αλλά διδάσκοντας φανερά τους πιστούς να προσκυνούν με μία προσκύνηση τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και αφού κατέρριψαν και διέλυσαν τη δοξασία περί άνισων βαθμών της θεότητας, κατέβαλαν και ανέτρεψαν τα παιδαριώδη κατασκευάσματα που είχαν στηθεί από άμμο από τους αιρετικούς εναντίον της Ορθοδοξίας.