Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 10:27

Τότε λέει: «Κανείς δεν βάζει το χέρι του στο άροτρο και στρέφεται προς τα πίσω». Ανέδειξε εβδομήντα μαθητές και τους στέλνει ανά δύο, προτρέποντάς τους να μην πάρουν τίποτα μαζί τους. Ονειδίζει τις πόλεις. Τότε λέει: «Εκείνος που ακούει εσάς, ακούει εμένα». Έπειτα λέει: «Έβλεπα τον Σατανά να πέφτει σαν αστραπή»· και δίνει στους μαθητές εξουσία εναντίον του, και τους προτρέπει να μη χαίρονται για αυτό. Έπειτα δοξολογεί τον Πατέρα, και λέει στους μαθητές: «Μακάρια τα μάτια που βλέπουν αυτά που βλέπετε. Διότι πολλοί προφήτες επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε». Ο νομικός τον πειράζει, και λέγεται η παραβολή εκείνου που κατέβαινε στην Ιεριχώ.

Επειδή, λοιπόν, είναι αναγκαίο, εάν πράγματι έχει εδραιωθεί στην επιθυμία της όντως μακάριας διαγωγής και απέκτησε στην ψυχή του τον καλό και αξιέπαινο έρωτα, αγαπώντας τον Κύριο τον Θεό μας εξ όλης της καρδίας, εξ όλης της ισχύος και εξ όλης της διανοίας, να του υποδειχθούν από τη θεοσέβειά σας τα δυσχερή και ανηφορικά της στενής και τεθλιμμένης οδού, και να στηριχθεί στην ελπίδα των αγαθών τα οποία προς το παρόν δεν είναι ορατά, αλλά φυλάσσονται ως επαγγελίες για τους αξίους του Κυρίου· γι' αυτό σας γράφω και παρακαλώ την ασύγκριτη εν Χριστώ τελειότητά σας να ορίσει, εάν είναι δυνατόν, και χωρίς την παρουσία μου να τελέσει την αποταγή του σύμφωνα με το άρεστο στον Θεό, και να κατηχηθεί αυτός σύμφωνα με όσα ενέκριναν οι άγιοι Πατέρες και τα έχουν εκθέσει εγγράφως. Ας του προταθούν, μάλιστα, από τώρα όλα όσα επιτάσσει η ασκητική ακρίβεια, ώστε με τον τρόπο αυτόν να προσαχθεί στον βίο, αναλαμβάνοντας οικειοθελώς τους αγώνες υπέρ της ευσέβειας και υποβάλλοντας τον εαυτό του στον χρηστό ζυγό του Κυρίου, και έτσι, αφού πολιτευθεί κατά μίμηση Εκείνου που πτώχευσε για εμάς και ενδύθηκε σάρκα και αφού τρέξει προσηλωμένος στον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως, να επιτύχει την αποδοχή από τον Κύριο.

Κεφάλαιο Δ΄. ΛΟΥΚΑΣ. Και ιδού, σηκώθηκε κάποιος νομικός εκπειράζοντάς τον και λέγοντας: Διδάσκαλε, τι πρέπει να πράξω για να κληρονομήσω αιώνια ζωή; Εκείνος δε του είπε: Στον νόμο τι είναι γεγραμμένο; Πώς διαβάζεις; Εκείνος αποκρίθηκε και είπε: Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Τότε του είπε: Ορθά αποκρίθηκες. Αυτό να πράττεις, και θα ζήσεις.

Αλλά και το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας, και τον πλησίον ως τον εαυτό του, σημαίνει να βαστάζει το κοινό σώμα της Εκκλησίας, σαν με μαρμάρινους στύλους. Διότι αυτός που έχει τελειωθεί σε αυτές τις δύο εντολές, καθίσταται στύλος και εδραίωμα της Εκκλησίας. Έτσι, με αυτά τα δύο κατορθώματα, ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας στηρίζεται, σαν σε κάποιες κνήμες, καθώς το χρυσό θεμέλιο της βάσης της πίστεως εμφυτεύει στους λογισμούς το ακλόνητο και αμετάθετο και τη σταθερότητα σε κάθε αγαθό.

Ας έχουμε, λοιπόν, αδελφοί, τον φόβο του Θεού διαρκώς μπροστά στα μάτια μας, ώστε να μας προστατεύσει ο ίδιος· διότι χωρίς τη σκέπη του Θεού ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Διότι μεγάλη είναι η πανουργία των εχθρών μας, αλλά μεγαλύτερη είναι η βοήθεια του Θεού, που περιβάλλει τον άνθρωπο· όμως δεν μας επιτρέπεται να τη δούμε με τα μάτια μας. Ας αγαπήσουμε, λοιπόν, τον Θεό, που μας βοηθά και μας σώζει, με όλη μας τη δύναμη, και τον πλησίον μας σαν τον εαυτό μας. Να έχεις στον νου σου την ημέρα του θανάτου σου, αγαπητέ αδελφέ, όταν θα πρόκειται να κείτεσαι στο ψάθινο στρώμα σου ψυχορραγώντας.

Ας κατανοήσουμε, αγαπητοί, ενώπιον ποιου παριστάμεθα. Διότι, όπως ακριβώς οι Άγγελοι παρίστανται με πολύ τρόμο και εκτελούν την υμνολογία στον Κτίστη, έτσι κι εμείς οφείλουμε με αγώνα την ώρα της ψαλμωδίας να στεκόμαστε. Ας μην παρίστανται μόνο τα σώματά μας, ενώ η διάνοιά μας περιπλανάται σε φαντασίες. Όπως ακριβώς το σκάφος πάνω στα κύματα της θάλασσας, έτσι είναι και ο μοναχός στα πράγματα του βίου. Αλλά ας συγκεντρώσουμε τους λογισμούς μας, για να έχουμε καύχημα προς τον Θεό μας, και ας υπομείνουμε τους πειρασμούς του Εχθρού, για να δοξαστούμε. Καύχημα για τον μοναχό είναι η υπομονή στις θλίψεις. Καύχημα για τον μοναχό είναι η ακτημοσύνη, η ταπεινοφροσύνη και η απλότητα, η οποία τον δοξάζει ενώπιον του Θεού και των Αγγέλων. Καύχημα για τον μοναχό είναι η ησυχία και η αγρυπνία με κατάνυξη και δάκρυα. Καύχημα για τον μοναχό είναι να αγαπά τον Θεό από όλη του την καρδιά και τον πλησίον του σαν τον εαυτό του. Καύχημα για τον μοναχό είναι η εγκράτεια στις τροφές μαζί με την εγκράτεια της γλώσσας, και όταν τα λόγια του συμφωνούν με τα έργα του, υπομένοντας με καρτερία στον τόπο του και μη περιφερόμενος, σαν το ξερόκλαδο από τον άνεμο.

Ή ίσως, μέσω αυτής της φωνής, διδασκόμαστε και κάποιο πιο εκλεπτυσμένο δόγμα, σχετικά με το τι είδους αγάπη αρμόζει να αφιερώνουμε στον Θεό και πώς πρέπει να συμπεριφερόμαστε προς τους ανθρώπους. Διότι, αν πρέπει όλα να γίνονται με τάξη και ευσχημοσύνη, πολύ περισσότερο σε τέτοια ζητήματα αρμόζει η τάξη. Εξάλλου, ούτε ο Κάιν θα είχε κατακριθεί επειδή έκανε κακό διαχωρισμό, αν, μαζί με την ορθή προσφορά, είχε τηρήσει και το πρέπον ως προς την τάξη μεταξύ των αγαθών που κρατούσε για τις δικές του ανάγκες και εκείνων που αφιέρωνε στον Θεό. Ενώ δηλαδή έπρεπε να προσφέρει στον Θεό ως απαρχή της θυσίας τα πρωτογεννήματα, αυτός, αφού κράτησε για τον εαυτό του τα πολυτιμότερα, δεξιώθηκε τον Θεό με τα υπολείμματα. Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε την τάξη της αγάπης, την οποία υποδεικνύει μέσω του νόμου, δηλαδή πώς πρέπει να αγαπάται ο Θεός, πώς ο πλησίον, η γυναίκα και ο εχθρός, μήπως τυχόν η εκπλήρωση της αγάπης καταστεί άτακτη και αλλοιωμένη. Διότι πρέπει να αγαπάμε τον Θεό με όλη μας την καρδιά, την ψυχή, τη δύναμη και την αίσθηση, τον πλησίον σαν τον εαυτό μας, τη σύζυγο —εάν κάποιος είναι πιο καθαρής ψυχής— όπως ο Χριστός την Εκκλησία, ενώ εκείνος που είναι πιο εμπαθής σαν το ίδιο του το σώμα (διότι έτσι προστάζει ο ρυθμιστής αυτών των ζητημάτων Παύλος), και τον εχθρό με το να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού, αλλά να ανταμείβουμε την αδικία με ευεργεσία.

Τότε, υπό μορφή διηγήματος, ο λόγος εκθέτει όλη τη φιλάνθρωπη οικονομία, διηγούμενος την από τα άνω κάθοδο του ανθρώπου, την ενέδρα των ληστών, την αφαίρεση του άφθαρτου ενδύματος, τα τραύματα της αμαρτίας, την προέλαση του θανάτου στο ήμισυ της φύσεως, καθώς η ψυχή παρέμεινε αθάνατη, και την ανωφελή διέλευση του νόμου, αφού ούτε ο ιερέας ούτε ο Λευίτης θεράπευσαν τις πληγές εκείνου που περιέπεσε στους ληστές· διότι είναι αδύνατον αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρέσει αμαρτίες. Αντιθέτως, Εκείνος που περιβλήθηκε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση μέσω της απαρχής του φυράματος, στην οποία υπήρχε η μερίδα κάθε έθνους, Ιουδαίου και Σαμαρείτη και Έλληνα και όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων, Αυτός, μαζί με το σώμα Του, το οποίο αποτελεί το υποζύγιο, αφού έφτασε στον τόπο της κακώσεως του ανθρώπου, θεράπευσε τα τραύματα, τον ανέπαυσε πάνω στο δικό Του κτήνος και έκανε πανδοχείο για αυτόν τη δική Του φιλανθρωπία, στην οποία αναπαύονται όλοι όσοι κοπιάζουν και είναι φορτωμένοι. Εκείνος δε που βρίσκεται μέσα σε Αυτόν, δέχεται οπωσδήποτε μέσα του Εκείνον στον οποίο βρέθηκε, όπως ακριβώς είπε ο Λόγος: «Εκείνος που μένει σε εμένα, κι εγώ σε αυτόν». Αφού, λοιπόν, Τον δεχθεί στον δικό του χώρο, φιλοξενεί μέσα του τον αχώρητο, από τον οποίο λαμβάνει τα δύο νομίσματα, εκ των οποίων το ένα είναι η εξ όλης της ψυχής αγάπη προς τον Θεό, και το άλλο η αγάπη προς τον πλησίον όπως προς τον εαυτό του, όπως ακριβώς απάντησε και ο νομικός.

Διότι τίποτα άλλο δεν ζητά από εσένα ο Χριστός, λέγει, παρά να τον αγαπάς με όλη σου την καρδιά και να τηρείς τις εντολές του. Επειδή εκείνος που τον αγαπά με τον τρόπο που πρέπει να τον αγαπά, είναι ολοφάνερο ότι σπεύδει να εκτελεί και τις εντολές του. Διότι, όταν κάποιος τρέφει γνήσια αισθήματα απέναντι σε κάποιον, φροντίζει να πράττει όλα εκείνα τα οποία μπορούν να ελκύσουν τον αγαπώμενο στην αγάπη προς αυτόν. Και εμείς, λοιπόν, εάν αγαπήσουμε γνήσια τον Δεσπότη, θα μπορέσουμε και τις εντολές του να εκπληρώσουμε, και να μην πράττουμε τίποτα από εκείνα που μπορούν να παροργίσουν τον αγαπώμενο. Αυτό είναι η βασιλεία των ουρανών, αυτό είναι η απόλαυση των αγαθών, αυτό είναι τα μύρια αγαθά: το να αξιωθούμε να αγαπάμε γνήσια και με τον τρόπο που πρέπει. Και θα τον αγαπήσουμε γνήσια, εάν εξαιτίας της αγάπης μας προς αυτόν επιδείξουμε πολλή αγάπη και προς τους συνδούλους μας. Διότι σε αυτές τις δύο εντολές, λέγει, κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, στο να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη δύναμη, και με όλη σου τη διάνοια, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αυτό είναι το κεφάλαιο των αρετών, αυτό είναι το θεμέλιο όλων των εντολών του Θεού. Διότι μαζί με την αγάπη προς τον Θεό συνεισέρχεται και η αγάπη προς τον πλησίον.

Διότι όσα είναι πάντοτε και εξ ολοκλήρου δίκαια, παρέχουν και κάθε δικαιοσύνη σε κάθε γένος ανθρώπων, και κάθε γένος γνωρίζει ότι η μοιχεία, η πορνεία, η ανθρωποκτονία και όλα τα παρόμοια είναι κακό. Και ακόμη κι αν όλοι τα πράττουν, δεν απαλλάσσονται από τη γνώση ότι αδικούν όταν τα πράττουν, εκτός από όσους, κυριευμένοι από ακάθαρτο πνεύμα και διαφθαρμένοι από κακή ανατροφή, φαύλα έθιμα και πονηρούς νόμους, έχασαν τις φυσικές τους έννοιες, ή μάλλον τις έσβησαν ή τις έχουν καταστείλει. Διότι μπορεί κανείς να δει ότι ακόμη και τέτοιοι άνθρωποι δεν θέλουν να πάθουν τα ίδια με αυτά που οι ίδιοι κάνουν στους άλλους, και με εχθρική συνείδηση ονειδίζουν ο ένας τον άλλον για τα ίδια πράγματα που και αυτοί εργάζονται. Γι' αυτό μου φαίνεται ότι έχει ειπωθεί ορθά από τον Κύριο και Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, ότι σε δύο εντολές εκπληρώνεται όλη η δικαιοσύνη και η ευσέβεια. Και αυτές είναι: Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και με όλη σου τη δύναμη, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Διότι εκείνος που αγαπά τον Θεό με όλη του την καρδιά και με όλη του τη δύναμη, έχοντας πλήρες θεοσεβές φρόνημα, δεν θα τιμήσει κανέναν άλλον θεό. Και εάν το θέλει ο Θεός, θα τιμήσει τον Άγγελο εκείνον ο οποίος αγαπάται από τον ίδιο τον Κύριο και Θεό. Και αυτός που αγαπά τον πλησίον του όπως τον εαυτό του, όσα αγαθά επιθυμεί για τον εαυτό του, αυτά θα επιθυμήσει και για εκείνον. Και κανείς δεν επιθυμεί κακά για τον εαυτό του.

Διότι μέσω αυτής μπορούμε να αγαπούμε τον Θεό με όλη μας την καρδιά και τον πλησίον σαν τον εαυτό μας. Γι' αυτήν οφείλουμε να νηστεύουμε, να αγρυπνούμε και να κακοπαθούμε, έτσι ώστε η καρδιά και τα σπλάχνα, αφού ανοίξουν, να τη δεχθούν και να μην την αποβάλουν.

Ϛ΄. Και ο αδελφός είπε: «Αλλά είναι πολλές, Πάτερ, οι εντολές του Κυρίου· και ποιος μπορεί να τις έχει όλες στον νου του, ώστε να αγωνιστεί για όλες; Και μάλιστα εγώ, που είμαι ολιγόνοος; Θα ήθελα να ακούσω έναν σύντομο λόγο, ώστε να τον κρατώ και μέσω αυτού να σωθώ». Και αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Αν και είναι πολλές, αδελφέ, εντούτοις ανακεφαλαιώνονται σε έναν λόγο, στο: "Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη και με όλη σου τη διάνοια· και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου". Και εκείνος που αγωνίζεται να τηρεί αυτόν τον λόγο, κατορθώνει να εφαρμόζει ταυτόχρονα όλες τις εντολές. Δεν μπορεί, όμως, κανείς να αγαπήσει γνήσια ούτε τον Θεό ούτε τον πλησίον, εάν δεν χωρίσει τον εαυτό του, όπως έχει προειπωθεί, από την προσκόλληση στα υλικά πράγματα· επειδή το να είναι κανείς προσκολλημένος στην ύλη και ταυτόχρονα να αγαπά τον Θεό, είναι αδύνατον. Και αυτό εννοεί ο Κύριος όταν λέει: "Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους". Και: "Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει και στον Θεό και στον μαμωνά". Διότι, όσο ο νους μας προσκολλάται στα πράγματα του κόσμου, τόσο έχει υποδουλωθεί σε αυτά και καταφρονεί την εντολή του Θεού, παραβαίνοντάς την». Ζ΄. Και ο αδελφός είπε: «Για ποια πράγματα μιλάς, Πάτερ;» Και ο Γέροντας αποκρίθηκε: «Για τροφές, χρήματα, κτήματα, δόξα, συγγενείς και τα εξής». Και ο αδελφός είπε: «Πες μου, Πάτερ, δεν τα δημιούργησε αυτά ο Θεός και τα έδωσε προς χρήση στους ανθρώπους; Πώς λοιπόν προστάζει να μην προσκολλώμεθα σε αυτά;»

Διότι είναι ο σοφότατος κηδεμόνας και προστάτης μας, εφόσον δεν απέκτησε τη σοφία ως κάτι το συμπτωματικό, αλλά ο ίδιος, κατά την ουσία του, κυριολεκτικά και είναι και ονομάζεται σοφία. Ας θελήσουμε να τηρήσουμε γνήσια ένα μόνο πράγμα: το να τον αγαπάμε, όπως είπε, με όλη μας την καρδιά, την ψυχή και τη δύναμη, και τον πλησίον μας σαν τον εαυτό μας, φροντίζοντας να επινοήσουμε κάθε τρόπο για να φέρουμε σε πέρας αυτό το θείο πρόσταγμα. Και έτσι, ο θείος σκοπός έχει κατορθωθεί από εμάς ολόκληρος και πληρέστατος ως προς τον ορισμό του, σε όποιο αξίωμα ή τάξη, βίο ή σχήμα και αν βρισκόμαστε: είτε ως άρχοντες είτε ως αρχόμενοι, είτε ως πλούσιοι είτε ως φτωχοί, είτε υγιείς είτε ασθενείς, και σε όποια άλλη σωματική κατάσταση κι αν είμαστε. Και για όλα τα υπόλοιπα, όσα δεν ακολουθούν σε καμία περίπτωση τη θέλησή μας σύμφωνα με τη διάθεσή μας, ας μην μεριμνούμε καθόλου. Διότι τι σχέση έχει με εμάς αυτό που δεν είναι δικό μας, ούτε εκ φύσεως κατ' ανάγκην, ούτε κατά την προαίρεση που απορρέει από τη θέλησή μας; Και ίσως ο Λόγος, θέλοντας να προσέξουμε ακριβώς αυτό, δεν μας έδωσε καμία εντολή γι' αυτό μέσω θείου προστάγματος, για να μην καταπιανόμαστε παρά φύσιν με όσα δεν εξαρτώνται από εμάς και κάνουμε με αξιοκατάκριτο τρόπο κατάχρηση της δύναμης της θελήσεως· και αφενός την αναδείξουμε αδύναμη, αφού δεν μπορεί να κατέχει όσα είναι αδύνατον να υπάγονται σε αυτήν, και αφετέρου επιχειρούμε να εξαναγκάσουμε τον Θεό, νομίζοντας ότι είναι δική μας υπόθεση η διαχείριση της θείας πρόνοιας, η οποία χρησιμοποιεί σοφά όσα δεν εξαρτώνται από εμάς για την τιμωρία των κακών που εξαρτώνται από εμάς, καθώς και για την επαύξηση και την εύρωστη πορεία των αγαθών που εξαρτώνται από εμάς.

Μεγάλο αγαθό λοιπόν είναι η αγάπη, και από τα αγαθά το πρώτο και εξαίρετο, εφόσον διαμέσου της ενώνει τον Θεό και τους ανθρώπους γύρω από εκείνον που την κατέχει, και εφόσον κάνει τον Δημιουργό των ανθρώπων να φανερωθεί ως άνθρωπος, εξαιτίας της απαραλλαξίας προς τον Θεό εκείνου που θεώνεται, ως προς το αγαθό και στον βαθμό που είναι εφικτό στον άνθρωπο. Αυτήν θεωρώ ότι κάνει πράξη το να αγαπήσει κανείς Κύριον τον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη, και τον πλησίον του όπως τον εαυτό του. Το οποίο σημαίνει, για να το εκφράσω κλείνοντάς το σε έναν ορισμό, η συνολική εσωτερική σχέση προς το πρώτο αγαθό, μαζί με την πλήρη πρόνοια για ολόκληρο το ομόφυλο γένος· πέρα από την οποία δεν υπάρχει τίποτε ανώτερο στο οποίο να μπορεί να ανυψωθεί ο φιλόθεος άνθρωπος, έχοντας πλέον διαβεί όλους τους τρόπους της ευσέβειας. Αυτή την αγάπη και γνωρίζουμε και ονομάζουμε, χωρίς να αποδίδουμε διαιρεμένα άλλη στον Θεό και άλλη στον πλησίον, αλλά μία και την αυτή ολόκληρη· η οποία οφείλεται μεν στον Θεό, ενώνει δε τους ανθρώπους μεταξύ τους. Διότι ενέργεια και σαφής απόδειξη της τέλειας προς τον Θεό αγάπης είναι η γνήσια διάθεση, μέσω εκούσιας καλοσύνης, προς τον πλησίον.

Αλλά παρακαλώ την οσιότητά σου να εύχεται υπέρ της δικής μου αθλιότητας, αν όχι για κάτι άλλο, τουλάχιστον για Εκείνον που είπε: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Πρέσβευε υπέρ εμού του αμαρτωλού, που μισούμαι εξαιτίας του Χριστού, που διώκομαι επειδή θέλω να ζω με ευσέβεια εν Χριστώ, που κατακρίνομαι από όλους διότι μόνο εγώ από όλους τιμώ τον πνευματικό μου πατέρα και δάσκαλο, που διαβάλλομαι από αυτούς ως αιρετικός επειδή διδάσκω όλους να επιζητούν άνωθεν τη χάρη και τη συνειδητή επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος· και ότι χωρίς αυτήν δεν έρχεται σε κανέναν απολύτως θνητό με κανέναν τρόπο η συγχώρηση των αμαρτημάτων, ούτε η απαλλαγή από τα πάθη και τις επιθυμίες, ούτε η τιμή της υιοθεσίας, ούτε κανένας απολύτως αγιασμός. Και ότι εκείνοι που μετέχουν σε αυτό όχι μόνο είναι ελεύθεροι από όλες τις επιθυμίες, τα πάθη και τους απρεπείς λογισμούς, αλλά είναι και θεοί, εφόσον παραμένουν μέσα στον Θεό και έχουν βρεθεί έξω από τη σάρκα και τον κόσμο. Και όχι μόνο οι ίδιοι είναι άγιοι και ζουν στο σώμα σαν ασώματοι, αλλά βλέπουν και όλους τους άλλους πιστούς ως αγίους, και όχι μόνο ως αγίους αλλά ως «ενδεδυμένους τον Χριστό» και ονομαζόμενους χριστούς. Και ότι εκείνος που δεν έχει αποκτήσει τέτοια μάτια της καρδιάς είναι ολοφάνερο ότι δεν έχει βρεθεί ακόμη μέσα στο φως του Χριστού ούτε έχει μετάσχει σε αυτό. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο το φως του Χριστού χαρίζεται, ώστε να το βλέπουν όλοι όσοι μέσω της μετάνοιας αξιώνονται να εισέλθουν σε αυτό.

πώς διαβάζεις; Εκείνος δε απάντησε και είπε: Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου την ψυχή, και με όλη σου τη δύναμη, και με όλη σου τη διάνοια, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Και του είπε: