Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:15

Διότι εκείνος που επαφίεται στον εαυτό του είναι φανερό ότι πάσχει από υψηλοφροσύνη και υπόκειται στην κρίση του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Αυτό που είναι υψηλό στους ανθρώπους αποτελεί βδέλυγμα ενώπιον του Θεού». Και γενικά, το να επαφίεται κανείς στον εαυτό του είναι επιλήψιμο.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΘ΄. Περί εκείνου που εργάζεται με έπαρση ή γογγυσμό. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Η εργασία, βεβαίως, εκείνου που γόγγυσε ή βρέθηκε να κατέχεται από έπαρση, πρέπει να μην αναμειγνύεται με την εργασία που γίνεται από τους ταπεινούς στην καρδιά και συντετριμμένους στο πνεύμα, και γενικώς να μην καταναλώνεται από τους ευλαβείς. Διότι αυτό που υψώνεται υπερήφανα μεταξύ των ανθρώπων αποτελεί βδέλυγμα ενώπιον του Θεού.

Θα διαπιστώσουμε ότι αυτό ακριβώς έπαθαν οι Φαρισαίοι, οι οποίοι εξαιτίας της φιλαργυρίας τους εξευτέλιζαν τις άριστες συμβουλές. Και ενώ έπρεπε να τις σεβαστούν, χλεύαζαν τον Δεσπότη που τις εισηγούνταν. Αλλά εμείς ας αποβάλουμε το κεντρί της φιλαργυρίας, το οποίο μπορεί να ωθήσει και στην ασέβεια, όπως ακριβώς συνέβη και σε εκείνους. Αφού, λοιπόν, ο Σωτήρας των όλων αφιέρωσε πολύ λόγο για αυτούς, και στη συνέχεια τους είδε να μην απομακρύνονται από τους δικούς τους λογισμούς και τα πάθη, αλλά μάλλον να εμμένουν στη συνήθη τους σκαιότητα, στρέφεται πλέον στον δριμύ έλεγχο, καθώς η περίσταση το απαιτούσε, και τους αποδεικνύει ότι είναι υποκριτές και βωμολόχοι, και εραστές της δόξας που θα ταίριαζε σε δίκαιους και αγαθούς άνδρες, χωρίς όμως να είναι τέτοιοι στην πραγματικότητα. «Εσείς είστε εκείνοι που δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον των ανθρώπων.» (A f. 218) Αυτό διαπιστώνεται ότι τους το λέει και κάπου αλλού: «Πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους, και δεν αναζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;» Διότι εκείνους που είναι αληθινά αγαθοί, ο Θεός τους στεφανώνει με επαίνους για τη δικαιοσύνη τους. Αντίθετα, όσοι δεν αγαπούν την αρετή και είναι υποκριτές, υφαρπάζουν την εντύπωση ότι είναι σεβαστοί, βασιζόμενοι στις δικές τους κρίσεις. Αλλά κανείς, ω βέλτιστοι, θα μπορούσε να τους πει κάποιος, δεν στεφανώνει τον εαυτό του. Διότι είναι γεγραμμένο: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.»

Πλην όμως, ακόμη και αν οι υποκριτές μπορούσαν με κάποιον τρόπο να περάσουν απαρατήρητοι και να αρπάξουν τις τιμές των ανθρώπων, εντούτοις ο Θεός, λέει, γνωρίζει τις καρδιές σας, και τιμά μεν ως δίκαιο τον αληθινό, διασκορπίζει δε τα οστά των ανθρωπαρέσκων. Διότι η ανθρωπαρέσκεια είναι ρίζα, αρχή και γένεση της υπεροψίας, η οποία είναι μισητή και στον Θεό και στους ανθρώπους.

Δεν είναι δηλωτικό άγνοιας· διότι αυτά τα γνωρίζει ως Θεός· αλλά ότι αυτοί κατά καιρούς δεν απέκτησαν την οικειότητα προς εμένα. (L f. 67.) Αυτά θα μπορούσαν να λεχθούν και εκ μέρους του Χριστού και του Δαβίδ, του οποίου το πρόσωπο ανέλαβε ο Χριστός, γενόμενος από το σπέρμα του. Εάν όμως ο Δαβίδ δεν βασίλευσε επί των εθνών, ας αναγάγουμε τον λόγο στον Χριστό που προήλθε από αυτόν, ο οποίος πάντοτε αφενός δεσπόζει στα πάντα ως Θεός, και αφετέρου μετά την ενανθρώπηση δέχθηκε την εκούσια υποταγή εκείνων που πίστεψαν σε αυτόν. Έχει διπλή σημασία το να γνωρίζει τις καρδιές μας: είτε την κατανόηση είτε την ένωση αυτού που γνωρίζει με το γνωστό. Κατά την πρώτη σημασία, ο Θεός γνωρίζει και τους φαύλους, προς τους οποίους ο Σωτήρας είπε: «Εσείς είστε που δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον των ανθρώπων, ο Θεός όμως γνωρίζει τις καρδιές σας.» Και στον προφήτη: «Διότι γνώρισε όλες τις αμαρτίες σας.» Κατά τη δεύτερη σημασία, λέγεται ότι γνωρίζει μόνο τους δικαίους· διότι ο Κύριος γνώρισε εκείνους που είναι δικοί του.

Ή πώς να ενδυθούμε τον νέο άνθρωπο, που κτίστηκε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, αν δεν έχουμε ακόμη απεκδυθεί τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες; Διότι δεν είναι δυνατόν να συνενώσουμε το παλαιό με το καινούργιο, αφού ο Σωτήρας μας είπε: κανείς δεν βάζει μπάλωμα από καινούργιο και άγναφο ύφασμα σε παλαιό ιμάτιο, διότι το μπάλωμα τραβάει από το ιμάτιο και το σκίσιμο γίνεται χειρότερο. Και πάλι: ούτε βάζουν νέο κρασί σε παλαιούς ασκούς, αλλά το νέο κρασί πρέπει να μπαίνει σε νέους ασκούς, και έτσι διατηρούνται και τα δύο. Μη συμπεριφέρεσαι λοιπόν ως σοφός κατά τον παλαιό άνθρωπο, διότι είναι γραμμένο: όποιος ανάμεσά σας θέλει να είναι σοφός σε τούτον τον αιώνα, ας γίνει μωρός για να γίνει πραγματικά σοφός, διότι η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού. Αγκάλιασε, λοιπόν, την ταπεινοφροσύνη, διότι είναι γραμμένο: όσα θεωρούνται υψηλά από τους ανθρώπους είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού, ώστε, αφού τα κατορθώσεις όλα καλά και δόκιμα, να λάβεις έπαινο από τον Θεό και να κληρονομήσεις το στεφάνι της ζωής, το οποίο υποσχέθηκε σε όσους τον αγαπούν. Στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Περί φιλαυτίας και κενής απάτης. Παραίνεση ιζ'. Αδελφέ, γιατί πλανάσαι παρακινούμενος από τον Διάβολο να επιδιώκεις ανώτερους βαθμούς, στους οποίους δεν θα ωφεληθείς, αποδίδοντας τιμή στον εαυτό σου; Άκουγε τον Απόστολο που λέει: διότι δόκιμος δεν είναι εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος. Άκουγε και τον Κύριο που λέει: πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους και δεν αναζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον Θεό; Έλα λοιπόν στον εαυτό σου, αγαπητέ, και αναλογίσου για ποια αιτία απαρνήθηκες τον μάταιο βίο και τον Διάβολο και την υπερηφάνειά του, και πάψε να φρονείς τα κοσμικά. Δεν γνωρίζεις ότι, εάν εξουθενώσεις τον πλησίον σου, διαπράττεις αμαρτία φιλαυτίας και κενής απάτης; Ας υποθέσουμε δε ότι ήδη προέκοψες και στάθηκες ανώτερος από τον αδελφό σου, και ότι προέκοψες σε μεγαλύτερα πράγματα εξαιτίας της φιλονικίας και της φιλαυτίας, και επειδή δεν θέλησες να ταπεινωθείς στον αδελφό σου. Πρόσεχε, αδελφέ, μήπως, θέλοντας να είσαι πρώτος από τον αδελφό σου, βρεθείς εκεί ελάχιστος στον μέλλοντα αιώνα. Και τότε θα ακούσεις αυτό που άκουσε εκείνος ο φιλόδοξος πλούσιος, καθώς βασανιζόταν στο άσβεστο πυρ: θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου. Διότι είναι γραμμένο: όσα θεωρούνται υψηλά από τους ανθρώπους, είναι βδελυρά ενώπιον του Θεού. Άραγε ξέχασες Εκείνον που είπε: όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι δούλος σας, και όποιος θέλει να είναι μέγας ανάμεσά σας, ας είναι διάκονός σας;

Το όριο της νηστείας του μοναχού είναι ο θάνατος· πριν από το τέλος ας μην απέχει από αυτήν. Το όριο της προσευχής του μοναχού είναι απεριόριστο· διότι το να ευλογεί κανείς τον Κύριο σε κάθε καιρό είναι αγαθό. Ο ασκητής που ονειδίζει τους μοναχούς είναι αδόκιμος, και στους ανθρώπους βδελυρός. Ο μοναχός που δεν συγκρατεί τη γλώσσα του σε ημέρα οργής, ούτε τα πάθη του θα συγκρατήσει εύκολα ένας τέτοιος. Ο μοναχός που οργίζεται καταστρέφει την ψυχή του και πληγώνει με οξύτατα βέλη τον πλησίον του. Αλίμονο στον μοναχό που δικαιώνει τον εαυτό του ενώπιον των ανθρώπων· διότι ένας τέτοιος είναι βδελυρός ενώπιον του Θεού. Ο οκνηρός μοναχός θα μελετά μάταιους λόγους και η ομιλία του θα είναι απατηλή. Ο οξύθυμος μοναχός θα πέσει σε πειρασμό, ενώ ο πράος καταπραΰνει την οργή. Ο μοναχός που έχει πεποίθηση στη δική του δύναμη θα πέσει· ενώ εκείνος που έχει πεποίθηση στην ευλάβεια θα σταθεί. Εκείνος που περιφρονεί τον πλησίον ως αμαρτωλό είναι ταλαίπωρος, ενώ εκείνος που προτιμά τον πλησίον του θα υψωθεί.

Και πάλι ο Κύριος λέγει: «Αυτό που είναι υψηλό στους ανθρώπους, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· και, «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Και η Σοφία λέγει: «Ακάθαρτος είναι ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος». Και αν συλλέξετε παρόμοια χωρία από τις Γραφές, θα βρείτε πάρα πολλά να έχουν ειπωθεί εναντίον των κρυφών παθών της ατιμίας στην ψυχή. Διότι το Άγιο Πνεύμα, επειδή γνωρίζει ότι τα κρυφά πάθη της αμαρτίας ενυπάρχουν βιαιότερα στην ψυχή, διδάσκοντάς μας με ποιον τρόπο είναι δυνατόν να γίνει η απαλλαγή από αυτά μέσω του Δαβίδ, λέγει: «Από τα κρυφά μου αμαρτήματα καθάρισέ με, και από τα ξένα προφύλαξε τον δούλο σου»· ώστε με πολλή δέηση και πίστη, και με τέλεια και αγαθή ορμή προς τον Θεό, να μπορέσουμε να υπερισχύσουμε των κρυφών παθών της ατιμίας μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς φροντίζουμε να προφυλάσσουμε τον εξωτερικό άνθρωπο, που είναι το σώμα, από τα φανερά αμαρτήματα, ως ναό του Θεού, καθώς είπε ο Απόστολος μιλώντας για το σώμα, «όποιος φθείρει τον ναό του Θεού, αυτόν θα φθείρει ο Θεός», έτσι πρέπει να φροντίζουμε και να αγωνιζόμαστε να προφυλάσσουμε τον εσωτερικό άνθρωπο, που είναι η ψυχή, από κάθε πονηρό λογισμό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου· διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή».

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Επειδή, όμως, η κατά Θεόν διαχείριση του πλούτου δεν κατορθώνεται αλλιώς, παρά μόνο διά της απροσπαθείας, προσθέτει και τούτο στη διδασκαλία, λέγοντας: Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά, δηλαδή, είναι αδύνατον αυτός που είναι προσηλωμένος στον πλούτο και κατακρατεί κάτι από εμπαθή προσκόλληση, να είναι δούλος του Θεού· ώστε, αν πρόκειται να διαχειρίζεσαι πιστά τον πλούτο, να μην γίνεις δούλος του, πράγμα το οποίο σημαίνει, να μην έχεις σχέση εξάρτησης με αυτόν, και τότε όντως θα έχεις δουλεύσει στον Θεό. Διότι παντού κατακρίνεται η φιλαργυρία, η οποία είναι η εμπαθής σχέση και η αγάπη προς τον πλούτο. «Άκουγαν δε όλα αυτά και οι Φαρισαίοι, οι οποίοι ήταν φιλάργυροι, και τον περιγελούσαν. Και τους είπε: Εσείς είστε αυτοί που δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον των ανθρώπων, ο Θεός όμως γνωρίζει τις καρδιές σας, διότι αυτό που θεωρείται υψηλό μεταξύ των ανθρώπων, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού». Οι μεν Φαρισαίοι περιγελούσαν τον Κύριο, καθώς ενοχλούνταν βαθιά από τα λόγια του· διότι δυσαρεστούνταν, όντας φιλάργυροι, ακούγοντας για ακτημοσύνη, επειδή, όπως έχει λεχθεί: Βδέλυγμα για τον αμαρτωλό είναι η θεοσέβεια, και οι έλεγχοι για τον ασεβή είναι πληγές.

Ο δε Κύριος, αποκαλύπτοντας την κρυμμένη τους πονηριά και δείχνοντας ότι, αν και υποκρίνονται δικαιοσύνη, είναι βδελυροί ενώπιον του Θεού εξαιτίας της έπαρσης που έχουν για τον εαυτό τους, λέει: Εσείς είστε αυτοί που δικαιώνετε τους εαυτούς σας και νομίζετε ότι μόνο σε εσάς έχει δοθεί το να κατανοείτε όσα πρέπει και να διδάσκετε. Γι' αυτό και χλευάζετε τα δικά μου λόγια ως λόγια άφρονος, επειδή θέλετε να θεωρείστε από το πλήθος διδάσκαλοι της αλήθειας. Αλλά δεν είναι έτσι. Διότι ο Θεός γνωρίζει τις καρδιές σας και σας θεωρεί βδελυρούς εξαιτίας της υπερηφάνειας και της επιθυμίας σας για την ανθρώπινη δόξα. «Διότι αυτό που θεωρείται υψηλό στους ανθρώπους είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού», αφού ακάθαρτος μπροστά στον Κύριο είναι κάθε υψηλοκάρδιος. Έπρεπε λοιπόν εσείς, ω Φαρισαίοι, να μη ζείτε με σκοπό την ανθρώπινη υπόληψη, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων, αλλά μάλλον να δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον του Θεού. «Ο νόμος και οι προφήτες υπήρχαν έως τον Ιωάννη. Από τότε ευαγγελίζεται η βασιλεία του Θεού, και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν. Είναι δε ευκολότερο να παρέλθει ο ουρανός και η γη, παρά να πέσει μία κεραία του νόμου.»