Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:10

Κάποτε ο Ματθαίος και ο Ζακχαίος ήταν τελώνες, αλλά, περιφρονώντας τα χρήματα, υπερέβησαν την τελωνεία. Και ο μεν δέχθηκε τον Ιησού στο σπίτι του και ακόμη περισσότερο στην ψυχή του, ο δε αναδείχθηκε ευαγγελιστής και συγγραφέας των θαυμαστών πράξεων. Είναι αναγκαίο να φέρουμε στη μνήμη μας τον τελώνη που βρισκόταν μαζί με τον Φαρισαίο, καθώς και τη γυναίκα που έχασε τη δραχμή και τη βρήκε.

Αστερίου, επισκόπου Αμασείας, ομιλία στο ρητό: «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης». Ένας λόγος αρμονικός και συγκροτημένος με την πιο άριστη τάξη μοιάζει με ένα σώμα που έχει πλαστεί άριστα σύμφωνα με τον νόμο της φύσης. Διότι, όπως ακριβώς εκεί υπάρχει μια τάξη και αλληλουχία που τοποθετεί κάποια μέλη ψηλά, άλλα τα συνυφαίνει με το κεφάλι και άλλα τα προσαρμόζει στο στήθος με επιστημοσύνη, δημιουργώντας τα πάντα από το κεφάλι μέχρι τα πόδια με χάρη, έτσι και στα σοφά συγγράμματα μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους και τα επόμενα συμφωνούν με τα προηγούμενα. Εάν όμως θέλετε να μάθετε και την αρχή από όπου προήλθε η αφορμή για αυτά τα λόγια μου, προσέξτε. Ο Κύριος, θέλοντας να διδάξει στους μαθητές του και δι' αυτών σε εμάς τη διδασκαλία περί προσευχής, περιέκλεισε τον σκοπό του επιδιωκόμενου διδάγματος σε δύο παραβολές. Αφενός, το να προσευχόμαστε με ζήλο και καρτερικότητα μάς το δίδαξε μέσω της παραβολής του κριτή και της χήρας, αφετέρου, το να το πράττουμε αυτό με ευλαβικό φρόνημα το έδειξε μέσω των δύο ανδρών που ανέβηκαν στο ιερό, του Φαρισαίου και του τελώνη, η εξέταση των οποίων προβάλλεται τώρα, καθώς μόλις τώρα ολοκληρώθηκε το ανάγνωσμα που εκθέτει με ακρίβεια τα σχετικά με αυτούς.

Κεφάλαιο Α΄. ΛΟΥΚΑΣ. Είπε δε την παραβολή αυτήν προς μερικούς οι οποίοι είχαν την πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και σαν αυτόν τον τελώνη. Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα· δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ. Και ο τελώνης, ενώ στεκόταν μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια να σηκώσει στον ουρανό· αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά ο άλλος· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.

Λέει, λοιπόν, ο μακάριος Λουκάς για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Τους είπε δε και μία παραβολή για εκείνους που θεωρούσαν τους εαυτούς τους δίκαιους και εξουθένωναν τους άλλους.» Και ποια είναι η παραβολή; <Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, κ.λπ.> (A f. 236 b, C f. 145, E f. 298) Διότι εδώ μας διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να του απευθύνουμε τις ικεσίες μας, ώστε να μην αποδειχθεί χωρίς μισθό η πράξη για εκείνους που την ασκούν· και ώστε να μην προκαλέσει εναντίον του τον Θεό, τον χορηγό των άνωθεν χαρισμάτων, μέσα από εκείνα ακριβώς που κάποιος θα νόμιζε ότι θα ωφεληθεί· διότι είναι γραμμένο: «Υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του.» Ιδού, λοιπόν, εδώ ο Φαρισαίος κατακρίνεται, επειδή δεν έκανε την προσευχή του με επίγνωση. Διότι, αναφορικά με τον εαυτό του, πολλά είναι τα αδικήματά του· πρώτον μεν, είναι φορτικός και ανόητος· διότι θαύμασε ο ίδιος τον εαυτό του, αν και το ιερό Κείμενο βροντοφωνάζει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» Έπειτα, αγνόησε ότι το να είναι κανείς ανώτερος από τους κακούς, δεν τον καθιστά καθόλου και οπωσδήποτε αξιοθαύμαστο· ενώ το να αγαπά να αμιλλάται με εκείνους που συνηθίζουν να διαπρέπουν στην αρετή, αυτό καθιστά κάποιον λαμπρό και διαπρεπή, και τον συγκαταλέγει ανάμεσα σε εκείνους που δικαίως θαυμάζονται.—(A f. 239, E f. 298) Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν μακριά· μην τολμώντας ούτε καν να υψώσει τα μάτια του ψηλά, αλλά με το γεμάτο ντροπή βλέμμα του φανέρωνε την έλλειψη παρρησίας της ψυχής του.

Μαθαίνω ότι δύο άνδρες, ένας Φαρισαίος που έπνεε υπεροψία θεωρώντας τον εαυτό του ως τον πλέον εξέχοντα όλων ενώπιον του Θεού, και ένας τελώνης με την καρδιά εσωτερικά καταπονημένη από τα ανόσια κέρδη, ανέβηκαν στο ιερό. Ο μεν πρώτος απαριθμούσε λεπτομερώς το καθετί, τις νηστείες και τα δέκατα του νόμου, και συνέκρινε τον εαυτό του με τους εξέχοντες άνδρες, ενώ με τα λόγια του περιφρονούσε τον τελώνη. Ο άλλος όμως, χύνοντας δάκρυα και χτυπώντας το στήθος του με τα χέρια, μη τολμώντας καν να ατενίσει αντίκρυ τον ευρύ ουρανό, τον θρόνο του μεγάλου Θεού, αλλά κοιτάζοντας προς το έδαφος με ταπεινό βλέμμα δούλου, στεκόταν από μακριά και ικέτευε: «Γίνε ίλεως, γίνε ίλεως στον δούλο σου», φώναζε, «που είναι βεβαρημένος με αμαρτίες».

Έπειτα πάλι ο Τελώνης, και η έπαρση του Φαρισαίου. Και η διανομή των μνών, ίσων σε αριθμό με τους δέκα. Οι κακοί γεωργοί και φονείς του δεσπότη.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΕΛΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΦΑΡΙΣΑΙΟ. Εφευρετικός στην κακία είναι ο νοητός προστάτης της κακίας, και ικανότατος, όταν τίθενται στην ψυχή τα θεμέλια της αρετής, να τα υποσκάψει αμέσως εξ αρχής, μέσω της απελπισίας και της απιστίας· ικανότατος επίσης, ενώ ανεγείρονται, τρόπον τινά, οι τοίχοι της οικίας της αρετής, να επιτεθεί πάλι στο ενδιάμεσο μέσω της ακηδίας και της ραθυμίας· ακόμη δε και την ίδια την ήδη οικοδομημένη οροφή των αγαθών έργων να την κατακρημνίσει μέσω της υπερηφάνειας και της έπαρσης. Αλλά σταθείτε, μην πτοηθείτε· διότι πιο πλούσιος στα αγαθά είναι ο ζηλωτής και μεγαλύτερη ισχύ έχει η αρετή για να αντιπαραταχθεί στην κακία, καθώς πλουτίζει από την άνωθεν χορηγία και συμμαχία από Αυτόν που έχει τη δύναμη για τα πάντα, και ο οποίος από την αγαθότητά Του ενδυναμώνει όλους τους εραστές της αρετής· έτσι ώστε όχι μόνο να παραμένει άσειστη απέναντι στα ποικίλα και πονηρά τεχνάσματα που μηχανεύεται ο αντίδικος, αλλά και να μπορεί να εγείρει και να επαναφέρει όσους έχουν πέσει στο βάθος των κακών, και μέσω της μετάνοιας και της ταπεινώσεως να τους προσάγει με ευκολία στον Θεό.

Απόδειξη δε και διαρκές παράδειγμα είναι το εξής: διότι ο Τελώνης, αν και ήταν τελώνης, και ζούσε τρόπον τινά στον πυθμένα της αμαρτίας, με ένα λόγο μόνο, και μάλιστα σύντομο, έχοντας ενωθεί με αυτούς που ζουν ενάρετα, ανακουφίζεται και υψώνεται και υπερβαίνει κάθε κακία, και συγκαταλέγεται στη χορεία των δικαίων, έχοντας δικαιωθεί από τον ίδιο τον αδέκαστο Κριτή. Αν πάλι ο Φαρισαίος καταδικάζεται από τα λόγια του, αυτό συμβαίνει επειδή, αν και ήταν Φαρισαίος και θεωρούσε τον εαυτό του σπουδαίο, δεν ήταν αληθινά δίκαιος, και ξεστόμιζε πολλές θρασύτητες, στα λόγια του οποίου όσα παροργίζουν τον Θεό δεν ήταν λιγότερα από τις συλλαβές που πρόφερε.

Και δείχνοντας αυτό μέσω παραβολής ο Κύριος, λέει: «δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας Φαρισαίος, και ο άλλος τελώνης». Θέλοντας να παρουσιάσει ξεκάθαρα το κέρδος που προέρχεται από την ταπείνωση και τη ζημία από την υπερηφάνεια, χώρισε σε δύο κατηγορίες όλους όσους προσέρχονται στο ιερό, ή μάλλον όσους ανεβαίνουν σε αυτό, και αυτοί είναι όσοι προσέρχονται στον ναό του Θεού χάριν προσευχής.

28. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΖΩΣΙΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΑΚΟΝΟΥΣ ΑΝΑΤΟΛΙΟ ΚΑΙ ΜΑΡΩΝΑ. Αν στους φιλάρετους ταιριάζει η μετριοπάθεια (διότι αυτή στολίζει και λαμπρύνει και τα άλλα τους προτερήματα), για τους αμαρτωλούς είναι ολοφάνερο ότι συμφέρει η ταπείνωση. Γιατί για ποιο πράγμα να υπερηφανευθούν, όταν εδώ μεν υφίστανται τον χλευασμό και την ντροπή, ενώ εκεί τους περιμένει δίκη και τιμωρία; Διότι οι μεν δίκαιοι έχουν ως αφορμές για να καυχώνται τα κατορθώματά τους· οι δε αμαρτωλοί, από ποιες πράξεις θα μπορούσαν ποτέ να υπερηφανευθούν; Τι λοιπόν από όσα έχετε πράξει δεν είναι ικανό να σας ταπεινώσει και να καταρρίψει το φρόνημά σας; Τόσο πολλά είναι τα παραπτώματα που σας βαραίνουν, όπως λένε, ώστε κανείς από το πλήθος να μην τα αγνοεί. Τόσο πολύ διακωμωδούνται σε ολόκληρη την πόλη και είναι πασίγνωστα. Αν όμως, πράττοντας τόσα πολλά, και υπερηφανεύεστε, και στρέφεστε εναντίον των ενάρετων ανθρώπων, μηχανευόμενοι τρόπους να τους ανακόψετε τον δρόμο της αρετής, δείτε πού καταλήγει το κακό. Διότι, αν τον Φαρισαίο που καυχιόταν για την αρετή του (επειδή η Γραφή δεν τον περιγράφει ως ψεύτη, αλλά ως αλαζόνα) τον έβλαψε η υπερηφάνεια για τα κατορθώματά του, εσάς που δεν είστε καν σαν τον τελώνη, αλλά αποδεικνύεστε πολύ πιο πονηροί από εκείνον, όπως λένε, πώς δεν θα σας βλάψει η υπερηφάνεια για τα παραπτώματά σας και δεν θα σας οδηγήσει στον έσχατο όλεθρο; Συνέλθετε, λοιπόν, από μια τέτοια μέθη, και προπάντων φροντίστε να μην αμαρτάνετε. Διότι έτσι, προχωρώντας στη σωστή οδό, θα φτάσετε στο σημείο να κατορθώνετε το αγαθό.

Είσαι αμαρτωλός; Είσελθε στην εκκλησία, πες «αμάρτησα», και έλυσες την αμαρτία. Διότι, βεβαίως, και τον Δαβίδ παρουσιάσαμε ως παράδειγμα, ο οποίος αφού αμάρτησε, έλυσε την αμαρτία του· έπειτα προτείναμε μία δεύτερη οδό, το να πενθήσει κανείς για την αμαρτία του, και λέγαμε: τι είδους κόπος είναι αυτός; Δεν χρειάζεται να καταβάλει χρήματα, ούτε να οδοιπορήσει σε μακρύ δρόμο, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο, παρά μόνο να πενθήσει για την αμαρτία του· και παραθέσαμε το εξής από την Αγία Γραφή, ότι ο Θεός μετεμελήθη για τον Αχαάβ, επειδή εκείνος πένθησε και έγινε σκυθρωπός· και αυτό το έλεγε ο Ίδιος στον Ηλία: «Είδες πώς περπάτησε ο Αχαάβ ενώπιόν μου, πενθώντας και όντας σκυθρωπός; Δεν θα πράξω σύμφωνα με τον θυμό μου». Έπειτα προσφέραμε και μία τρίτη οδό μετανοίας, και φέραμε στο μέσον από τη Γραφή ως παράδειγμα τον Φαρισαίο και τον τελώνη, λέγοντας ότι ο μεν Φαρισαίος, αλαζονευόμενος υπερήφανα, εξέπεσε της δικαιοσύνης· ενώ ο τελώνης, επειδή ταπεινοφρόνησε, κατέβηκε στο σπίτι του φέροντας τον καρπό της δικαιοσύνης, και χωρίς να καταναλώσει ούτε έναν κόπο, έγινε δίκαιος· λόγια κατέθεσε, και ουσιαστικά αγαθά έλαβε. Εμπρός, λοιπόν, ας προχωρήσουμε στη συνέχεια, και ας παρουσιάσουμε μία τέταρτη οδό μετανοίας. Και ποια είναι αυτή; Εννοώ, βεβαίως, την ελεημοσύνη, τη βασίλισσα των αρετών, η οποία ανάγει ταχύτατα τους ανθρώπους στις αψίδες των ουρανών, την άριστη συνήγορο. Μεγάλο πράγμα είναι η ελεημοσύνη· γι' αυτό και ο Σολομών αναφωνούσε: «Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας».

Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά, και δεν προσέρχεται στα υγιή λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει καταληφθεί από έπαρση και δεν γνωρίζει τίποτα. Επομένως, το να κυριεύεται κανείς από υπεροψία δεν προέρχεται από τη γνώση, αλλά από την άγνοια. Διότι εκείνος που γνωρίζει τα λόγια της ευσέβειας, αυτός κατεξοχήν γνωρίζει και να είναι μετριόφρων· εκείνος που κατανοεί τα υγιή λόγια, δεν νοσεί. Διότι ό,τι είναι η φλεγμονή για τα σώματα, αυτό είναι η υπεροψία για τις ψυχές· όπως δηλαδή εκεί δεν λέμε ότι το μέρος που έχει φλεγμονή είναι υγιές, έτσι και εδώ δεν θεωρούμε υγιείς τους αλαζόνες. Επομένως, είναι δυνατόν κάποιος, ενώ γνωρίζει κάτι, να μη γνωρίζει τίποτα· διότι εκείνος που δεν γνωρίζει αυτά που πρέπει να γνωρίζει, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει τίποτα. Και ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από την άγνοια, είναι φανερό από το εξής: ο Χριστός κένωσε τον εαυτό του· όποιος λοιπόν το γνωρίζει αυτό, ποτέ δεν θα έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του· διότι ο άνθρωπος δεν έχει τίποτα, παρά μόνο ό,τι προέρχεται από τον Θεό· συνεπώς δεν πρόκειται να υπερηφανευτεί. Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Ο ίδιος έπλυνε τα πόδια των μαθητών του. Εκείνος που το γνωρίζει αυτό, πώς θα κυριευθεί από έπαρση; Γι' αυτό λέει: Όταν κάνετε όλα όσα διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε δούλοι άχρηστοι. Ο τελώνης μόνο χάρη στην ταπεινοφροσύνη δικαιώθηκε, ενώ ο Φαρισαίος εξαιτίας της αλαζονείας χάθηκε. Αυτός, λοιπόν, που έχει κυριευθεί από έπαρση δεν γνωρίζει τίποτα από αυτά. Ο ίδιος πάλι ο Χριστός λέει: Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς; Αλλά νοσεί, λέει, αναφορικά με τις άσκοπες συζητήσεις. Άρα το να αναλώνεται κανείς σε τέτοιες αναζητήσεις αποτελεί νόσο. Και ακολουθούν λογομαχίες· και πολύ εύλογα.

Κάποιος αμάρτησε· και καταδίκασε με σφοδρότητα κάποιον άλλον που διέπραττε την ίδια αμαρτία. Εκείνη την ημέρα δεν θα επισύρει επάνω του τόση τιμωρία όση απαιτεί η φύση της αμαρτίας, αλλά πολύ μεγαλύτερη, διπλάσια και τριπλάσια. Διότι ο Θεός δεν θα αποφασίσει την τιμωρία του με βάση τα όσα αμάρτησε ο ίδιος, αλλά με βάση το γεγονός ότι καταδίκασε αυστηρά κάποιον άλλον που διέπραττε τα ίδια αμαρτήματα. Και ότι αυτό είναι αληθές, θα το καταστήσω ακόμη πιο προφανές, όπως σας υποσχέθηκα, μέσα από γεγονότα που έχουν συμβεί και έχουν αποδειχθεί. Ο Φαρισαίος, μολονότι ο ίδιος δεν είχε αμαρτήσει σε τίποτα, αλλά αντίθετα είχε ζήσει με δικαιοσύνη και είχε να επιδείξει πολλά κατορθώματα, επειδή καταδίκασε τον τελώνη, τον άρπαγα, τον πλεονέκτη και τον πλέον παράνομο, υπέστη τέτοια καταδίκη, ώστε να του επιφυλάσσεται μεγαλύτερη κόλαση από εκείνον. Εάν λοιπόν αυτός που δεν αμάρτησε σε τίποτα ο ίδιος, καταδικάζοντας με έναν απλό λόγο κάποιον άλλον που αμάρτανε και του οποίου οι παρανομίες ήταν ολοφάνερες σε όλους, επισώρευσε στον εαυτό του τόση κόλαση, αναλογίσου πόση κόλαση θα υποστούμε εμείς και πώς θα στερηθούμε κάθε συγχώρηση, όταν αμαρτάνουμε πολλαπλώς κάθε μέρα και εντούτοις καταδικάζουμε τις ζωές των άλλων, χωρίς μάλιστα αυτές να είναι φανερές ούτε γνωστές σε κανέναν. Διότι, όπως λέει, με την κρίση που κρίνετε, θα κριθείτε και εσείς.

Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα αναφέρει και τον ίδιο τον χρόνο λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό»· για να μάθεις εσύ ότι δεν θα μιλούσε ούτε και τότε, αν δεν έβλεπε να επικρέμαται μεγάλη ανάγκη. Διότι, αν ήθελε να διηγηθεί τους δικούς του επαίνους, θα το είχε πει αμέσως την ώρα που το είδε, ή το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο έτος· τώρα όμως έκανε υπομονή δεκατέσσερα χρόνια, σιώπησε και δεν το αποκάλυψε σε κανέναν, παρά μόνο στους Κορινθίους. Και πότε; Όταν είδε τους ψευδαποστόλους να κάνουν την εμφάνισή τους, δείχνοντας ότι ούτε και τότε θα μιλούσε, αν δεν έβλεπε να έχει επέλθει τόση μεγάλη διαφθορά στους μαθητές. Εμείς όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά ακριβώς το αντίθετο· τα μεν αμαρτήματά μας ούτε μία ημέρα δεν τα θυμόμαστε, αλλά ακόμη κι αν ακούσουμε άλλους να τα υπενθυμίζουν, αγανακτούμε, δυσανασχετούμε, θεωρούμε το γεγονός προσβολή και τους περιλούζουμε με αμέτρητες ύβρεις· εάν όμως πράξουμε κάποιο μικρό καλό, αυτό το αναφέρουμε διαρκώς, νιώθουμε ευγνωμοσύνη σε όσους το θυμούνται και θεωρούμε τους ανθρώπους αυτούς φίλους μας. Καίτοι βέβαια ο Χριστός πρόσταξε το αντίθετο: τα μεν κατορθώματα να τα λησμονούμε, τα δε αμαρτήματα να τα θυμόμαστε. Και αυτό μας το έκανε σαφές τόσο μέσω όσων συμβούλευε στους μαθητές του λέγοντας: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι», όσο και μέσω της παραβολής του Φαρισαίου, θέτοντας τον τελώνη υψηλότερα από αυτόν.

δ'. Και των όσων ειπώθηκαν τα μεγαλύτερα παραδείγματα είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι ο μεν πρώτος, επειδή ανέβηκε στον ναό με αλαζονεία, όχι μόνο δεν απέδωσε κανέναν καρπό, αλλά έχασε και αυτόν που ήδη είχε· ο δε τελώνης, αν και ήταν στερημένος αρετών και δεν είχε κανένα αγαθό, επιτυγχάνει για τον εαυτό του μέγα κατόρθωμα· διότι, επειδή μόνο αναστέναξε και, σκύβοντας το κεφάλι, θρήνησε την αθλιότητά του, κατέβηκε ξεχειλίζοντας από πολλή δικαιοσύνη και ξεπερνώντας ως προς αυτό τον Φαρισαίο. Για να το δείτε δε αυτό από τα ίδια τα γεγονότα και να μάθετε σε συγκεκριμένα πρόσωπα πού ταπείνωσε ο Χριστός κάθε όρος και βουνό, ας φέρει πάλι ο λόγος μπροστά μας τον Παύλο. Διότι αυτός ο σκηνοποιός (με ευχαρίστηση άλλωστε αναφέρω συνεχώς το επάγγελμά του, για να μάθεις ότι η εργασία δεν είναι ντροπή, αλλά η οκνηρία αποτελεί κατηγορία και έγκλημα)· αυτός λοιπόν ο Παύλος, όταν βρέθηκε στη Σαλαμίνα, συνάντησε κάποιον ανθύπατο και μαζί του έναν μάγο.

Ανήλθαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκούμενος, έλεγε: «Σε ευχαριστώ, Κύριε, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε καν όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκούμενος από μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν αντελοιδόρησε, δεν είπε τα λόγια αυτά που συνηθίζουν οι πολλοί: «Εσύ τολμάς να αναφέρεσαι στον βίο μου και να καταπιάνεσαι με τα δικά μου πεπραγμένα; Διότι, δεν είμαι εγώ τάχα καλύτερός σου; Να πω κι εγώ τα δικά σου σφάλματα, και θα σε κάνω να μην πατήσεις ποτέ ξανά αυτά τα ιερά πρόθυρα». Τίποτα από αυτά τα ψυχρά λόγια δεν είπε, τα οποία εμείς καθημερινά λέμε διασύροντας ο ένας τον άλλον· αλλά, αφού αναστέναξε πικρά και χτύπησε το στήθος του, μόνο τούτο είπε: «Σπλαχνίσου εμένα τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος.

Ο Θεός είναι εκείνος που θέλει περισσότερο από εσένα να σε απαλλάξει από τα αμαρτήματά σου· δεν επιθυμείς εσύ τόσο πολύ τη δική σου ασφάλεια, όσο Εκείνος ποθεί τη σωτηρία σου· και αυτό μας το δίδαξε μέσα από τα ίδια Του τα έργα. Δεν έχεις παρρησία; Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα μπορέσεις να αποκτήσεις παρρησία, επειδή διακατέχεσαι από αυτή τη διάθεση. Διότι η μεγαλύτερη παρρησία είναι το να μη νομίζει κανείς ότι έχει παρρησία, όπως ακριβώς αποτελεί τη μεγαλύτερη αισχύνη το να δικαιώνει κανείς τον εαυτό του ενώπιον του Κυρίου. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ακάθαρτος, ακόμη και αν είναι ο αγιότερος από όλους· όπως ακριβώς γίνεται δίκαιος εκείνος που έχει πείσει τον εαυτό του ότι είναι ο έσχατος όλων. Και μάρτυρες αυτών των λόγων είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης.

Έχω δε την πεποίθηση ότι, με τη συνηθισμένη σας επιείκεια, θα ακούσετε και πάλι τα λόγια μας, έχοντας γεμίσει τα ταμεία των ψυχών με την αφθονία των αγαθών που έχουν ήδη κηρυχθεί. Επομένως, επειδή και εσείς, με την εύνοια του Θεού, ανέχεστε την πενιχρή μου τράπεζα, και εγώ πάλι, παίρνοντας θάρρος από την αγάπη σας, υπέταξα τον αυχένα της ψυχής στον διδασκαλικό ζυγό. Εμπρός λοιπόν, ας σας παραθέσω αυτό που μόλις αναγνώστηκε· διότι σε όλους εσάς τους πλούσιους ήλθα εγώ, ο φτωχός οικοδεσπότης, για να συγκεράσω το συμπόσιο του λόγου. Δύο άνθρωποι, λέει, ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Φαρισαίος, ο κομπώδης εργάτης της δικαιοσύνης, Φαρισαίος, αυτός που θέρισε άγουρο το σπαρτό των κατορθωμάτων του, αυτός που πλουτίζει περισσότερο από αλαζονεία παρά από χρήματα· αυτός που με ένα κούφιο φύσημα τίναξε τον καρπό των αρετών, ο κάτοχος της υπερηφάνειας, ο κατήγορος ολόκληρης της φύσεως, ο αφιλάνθρωπος ελεγκτής, ο ανελέητος υβριστής, η τρικυμία απέναντι στην προσευχή του τελώνη. Και ας μην εκλάβει κανείς τον λόγο μου ως φιλολοίδορο· αλλά, ακούγοντας τα ίδια τα λόγια του Φαρισαίου, ας αναγνωρίσει ότι όσα λέγονται είναι αληθινά. Θεέ μου, λέει, σε ευχαριστώ, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι. Κρίνεις τον εαυτό σου δικαιότερο από όλους; Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι.

Με μικρούς άρτους έθρεψες ένα πλήθος στην έρημο. Λιμοκτονώ κι εγώ από την πείνα της δικαιοσύνης, ένα μικρό ψίχουλο της φιλανθρωπίας σου επιζητώ· ελέησέ με κι εμένα, όπως καθέναν από αυτούς που μνημονεύθηκαν. Έχει στιγματιστεί η ψυχή μου, όπως η πόρνη πριν από τη μετάνοια· είμαι βδελυρός σε όλους, όπως η αιμόρρους που θεωρούνταν ακάθαρτη πριν από τη θεραπεία της· είμαι παραλυμένος στην ψυχή, περισσότερο από ό,τι στο σώμα ο παραλύτος· έχω τυφλωθεί στα μάτια της ψυχής, όπως ακριβώς ο εκ γενετής τυφλός στο σώμα· έχω νεκρωθεί από τα παραπτώματα, έχοντας την ψυχή μου έγκλειστη στο σώμα, όπως ακριβώς είχε ο τάφος τον Λάζαρο· φέρω επάνω μου σχεδόν τα δεινά όλων. Αλλά Εσύ που ελέησες τους πάντες, σπλαχνίσου κι εμένα που προσπίπτω ενώπιόν σου. Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Τι έκανε λοιπόν ο φιλάνθρωπος Δικαστής, ο γενναιόδωρος αγωνοθέτης εκείνων που τρέχουν τον δρόμο της μετάνοιας; Και ανεχόταν τον Φαρισαίο που μεγαλαυχούσε, και χαιρόταν με τον τελώνη που μετανοούσε· επειδή όμως ο μεν πρώτος με τα λόγια του, σαν με σφοδρούς ανέμους, τίναξε μακριά τον καρπό της ψυχής του, ενώ ο άλλος, έχοντας συντρίψει τον εαυτό του, δεν περίμενε άλλον κατήγορο, απένειμε στον καθένα ό,τι του άξιζε. Διότι τον μεν τελώνη, που είχε γίνει κατήγορος του εαυτού του, τον άφησε ελεύθερο από την κατάκριση, τον δε Φαρισαίο, που πρόβαλε επιδεικτικά τα κατορθώματά του, τον ανέδειξε φτωχότερο από τον τελώνη. Και στους δύο η συμπεριφορά τους λειτούργησε ανάλογα: για τον έναν έγινε αφορμή να περάσει από την πενία στον πλούτο, και για τον άλλον αποτέλεσε ολίσθημα από τον πλούτο στην πτώχεια. Διότι τι λέει ο Δεσπότης;

Πρόσεχε να μην υπερηφανεύεσαι, όντας χώμα και στάχτη, και περιπέσεις στην πτώση του Φαρισαίου· γνώρισε τον εαυτό σου. Διότι αυτό παραγγέλλει και ο Κύριος, λέγοντας μέσω της παραβολής: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης.

Δύο άνθρωποι ανέβηκαν, αλλά δεν κατέβηκαν και οι δύο άνθρωποι διανύοντας αλάνθαστα τον ίδιο δρόμο. Και ο Φαρισαίος παρεκτράπηκε ολοφάνερα από αυτόν. Στον ίδιο τόπο εισήλθαν για να προσευχηθούν, και κατά την έξοδό τους δεν βρέθηκαν στον ίδιο τόπο. Ο μεν Φαρισαίος έτρεχε με θάρρος, ο δε τελώνης προχωρούσε δειλιάζοντας· και αυτός που έτρεχε έμεινε πίσω, ενώ εκείνος που βρισκόταν πίσω προσπέρασε. Έτρεχε ο Φαρισαίος να εξαγγείλει τις δίκαιες πράξεις του· έσπευδε και ο τελώνης να αναγγείλει τα παραπτώματά του. Ανέβηκαν για να προσευχηθούν· και ο μεν φάνηκε να υπερηφανεύεται, ο δε αποδείχθηκε ότι προσευχόταν.

Τέταρτον, ντρόπιασες εκείνον που κακολογήθηκε, και με τον τρόπο αυτόν τον έκανες πιο αναίσχυντο, καθιστώντας τον εχθρό και πολέμιο. Πέμπτον, κατέστησες τον εαυτό σου ένοχο κολάσεως και τιμωρίας, αναμειγνυόμενος σε πράγματα που δεν σε αφορούν καθόλου. Ας μην μου πει, λοιπόν, κανείς τούτο: ότι κατηγορώ κάποιον μόνο όταν λέω ψέματα, ενώ όταν λέω την αλήθεια, όχι. Ακόμη και αν κακολογείς λέγοντας την αλήθεια, και αυτό αποτελεί έγκλημα· διότι και εκείνος ο Φαρισαίος κακολόγησε τον τελώνη λέγοντας την αλήθεια, αλλά παρ' όλα αυτά, αυτό δεν τον ωφέλησε σε τίποτα. Πες μου, λοιπόν, ήταν ο τελώνης τελώνης και αμαρτωλός; Σε όλους, βεβαίως, είναι φανερό ότι ήταν τελώνης· αλλά όμως, επειδή ο Φαρισαίος τον κατηγόρησε, έφυγε έχοντας χάσει τα πάντα. Θέλεις να διορθώσεις τον αδελφό σου; Δάκρυσε, προσευχήσου στον Θεό, πάρε τον ιδιαιτέρως και νουθέτησέ τον, συμβούλευσέ τον, παρακάλεσέ τον. Έτσι έπραττε και ο Παύλος: «Μήπως όταν έλθω», λέει, «με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία και την πορνεία και την ασέλγεια που διέπραξαν». Δείξε αγάπη απέναντι σε αυτόν που αμάρτησε· πείσε τον ότι του υπενθυμίζεις την αμαρτία του από ενδιαφέρον και φροντίδα, και όχι επειδή επιθυμείς να τον διαπομπεύσεις· κράτησε τα πόδια του, καταφίλησέ τον, μην ντραπείς, εάν βεβαίως επιθυμείς αληθινά να τον θεραπεύσεις.

Όταν δε σε ονειδίσει ο εχθρός για κάποιο αμάρτημα το οποίο γνωρίζεις μέσα σου ότι έχεις διαπράξει, και εσύ, ακούγοντάς τον, δεν τον υβρίσεις, αλλά αναστενάξεις πικρά και παρακαλέσεις τον Θεό, αμέσως αποβάλλεις κάθε αμαρτία. Και για να μη νομίσεις ότι εμείς απλώς προσπαθούμε να σε παρηγορήσουμε, θα παραθέσουμε τη μαρτυρία από τις θείες Γραφές. Ήταν κάποιος Φαρισαίος και ένας τελώνης· ο ένας είχε φτάσει στην έσχατη κακία, ενώ ο άλλος φρόντιζε για τη δικαιοσύνη· και ανέβηκαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκόμενος, έλεγε: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ή ακόμη και όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκόμενος μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν τον λοιδόρησε, δεν είπε κανένα από τα ψυχρά εκείνα λόγια, τα οποία εμείς λέμε καθημερινά περιλούζοντας ο ένας τον άλλον, αλλά αναστενάζοντας πικρά και χτυπώντας το στήθος του, είπε μόνο τούτο: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· και κατέβηκε δικαιωμένος.

Ο Θεός τον αποκαλεί σκεύος εκλογής, και εκείνος αποκαλεί τον εαυτό του πρώτο των αμαρτωλών. Εάν λοιπόν δεν λησμονούσε τα συγχωρημένα αμαρτήματα, αναλογίσου πώς θυμόταν τις ευεργεσίες του Θεού. Και γιατί λέω ότι η μνήμη των αμαρτημάτων δεν προκαλεί ντροπή; Δεν μας κάνει τόσο λαμπρούς η μνήμη των κατορθωμάτων, όσο η μνήμη των αμαρτημάτων· ακριβέστερα, η μεν μνήμη των κατορθωμάτων όχι μόνο δεν μας κάνει λαμπρούς, αλλά μας γεμίζει και με αίσχος και κατάκριση· ενώ η μνήμη των αμαρτημάτων μας γεμίζει με παρρησία και πολλή δικαιοσύνη. Ποιος το επιβεβαιώνει αυτό; Ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι εκείνος που ομολόγησε τα αμαρτήματά του, κατέβηκε δικαιωμένος· ενώ εκείνος που ανέφερε τα κατορθώματά του, κατέβηκε έχοντας γίνει κατώτερος από τον τελώνη. Βλέπεις πόση βλάβη προξενεί το να θυμάται κανείς τα κατορθώματα, και πόση ωφέλεια το να μην λησμονεί τα αμαρτήματα;

Διότι τι είναι χειρότερο από τον τελώνη; Αλλά όμως, επειδή συνέτριψε την ψυχή του και αποκάλεσε τον εαυτό του αμαρτωλό, πράγμα που ήταν, ξεπέρασε τον Φαρισαίο, ο οποίος είχε να επικαλεστεί και νηστείες και δέκατα, και ήταν απαλλαγμένος από κάθε κακία.

Βʹ. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητοί, ακόμη και αν ανέλθουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, ας θεωρούμε τους εαυτούς μας έσχατους από όλους, έχοντας διδαχθεί ότι η μεν αλαζονεία μπορεί να κατακρημνίσει ακόμη και από τους ίδιους τους ουρανούς εκείνον που δεν προσέχει, η δε ταπεινοφροσύνη μπορεί να ανυψώσει, ακόμη και από την ίδια την άβυσσο των αμαρτημάτων, εκείνον που γνωρίζει να είναι μετριόφρων. Διότι αυτή (η ταπεινοφροσύνη) έστησε τον τελώνη πιο μπροστά από τον Φαρισαίο· ενώ εκείνη, η αλαζονεία εννοώ και η υπερηφάνεια, κατέβαλε ακόμη και μια ασώματη δύναμη, τον διάβολο. Η ταπεινοφροσύνη, αντίθετα, και η επίγνωση των δικών μας αμαρτημάτων εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο πριν από τους αποστόλους. Εάν λοιπόν εκείνοι που ομολογούν τα δικά τους αμαρτήματα, εξασφαλίζουν για τον εαυτό τους τόσο μεγάλη παρρησία, αυτοί που γνωρίζουν μεν ότι έχουν πράξει πολλά αγαθά, ταπεινώνουν όμως την ψυχή τους, πόσων στεφάνων δεν θα αξιωθούν; Διότι, όταν η αμαρτία ενωθεί με την ταπεινοφροσύνη, προχωρά με τόση ευκολία, ώστε να ξεπεράσει και να προσπεράσει τη δικαιοσύνη που συνοδεύεται από την αλαζονεία. Εάν λοιπόν τη συνδέσεις με τη δικαιοσύνη, πού δεν θα φθάσει; Πόσους ουρανούς δεν θα διαβεί; Οπωσδήποτε θα σταθεί δίπλα στον ίδιο τον θρόνο του Θεού, ανάμεσα στους αγγέλους, με πολλή παρρησία. Και πάλι, εάν η αλαζονεία, όταν συζευχθεί με τη δικαιοσύνη, μπόρεσε με την υπερβολή και το βάρος της δικής της κακίας να καταβαραθρώσει την παρρησία εκείνης (της δικαιοσύνης), εάν ενωθεί με την αμαρτία, σε πόσο βαθιά γέεννα δεν θα κατακρημνίσει εκείνον που την κατέχει;

Για να αφήσουμε όμως τους υποκριτές και να έλθουμε με τον λόγο μας σε αυτούς που ζουν ενάρετα. Από πού γίνεται φανερό, αν από τη μία έχουν κατορθώσει τα άλλα, από την άλλη όμως έχουν παραμελήσει την ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο όλων των αγαθών; Και για τον λόγο αυτό τους εγκατέλειψε ο Θεός, για να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Αν όμως κάποιος έλεγε ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύονται αυτοί που κατορθώνουν το αγαθό, παρά να ταπεινωθούν εκείνοι που έχουν πέσει, αυτός αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το όφελος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, αν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος στον οποίο παραχωρήθηκε να γλιστρήσει, και διδάχθηκε τη μετριοφροσύνη μέσα από την πτώση του, και θα αναστηθεί, και ταχύτερα θα ανακτήσει τον εαυτό του, εφόσον βέβαια το θελήσει. Ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας πρόκειται να αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από αυτήν τη ζωή κενός, χωρίς να το καταλάβει. Όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος ανέβηκε νομίζοντας ότι είναι πλούσιος σε όλα τα αγαθά, κατέβηκε όμως έχοντας διαπιστώσει ότι ήταν πιο φτωχός και από τον τελώνη. Υπάρχει μάλιστα και ένα άλλο είδος που έχει μεγάλη δύναμη στο να εξανεμίζει τα καλά που έχουν συγκεντρωθεί με πολλούς ιδρώτες και κόπους, και αυτό είναι ο άνεμος της κενοδοξίας. Διότι, όταν εισέλθει σαν πραγματικός άνεμος, σκορπίζει μακριά όλους τους θησαυρούς της αρετής.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

Ως εικόνα ταπεινοφροσύνης κατανοείται ο τελώνης, μέσω της οποίας δύναται, με τη βοήθεια του Θεού, να γίνει δίκαιος όποιος το επιθυμεί. Ως εικόνα κενοδοξίας καθίσταται ο Φαρισαίος, εξαιτίας της οποίας ακυρώνεται κάθε αγαθό έργο και παραδίδεται στον αφανισμό. Ως εικόνα μετανοίας παρουσιάζεται ο άσωτος, μέσω της οποίας όχι μόνο παρέχεται άφεση αμαρτημάτων, αλλά επιπλέον αποκτάται η υιοθεσία και ο στολισμός χάρη στην πατρική εύνοια. Το ότι, εξάλλου, είναι εύκολη η μεταβολή από το καλύτερο προς το χειρότερο και από το χειρότερο προς το καλύτερο, το βλέπουμε και από τα ίδια τα γεγονότα αλλά το διδάσκουν και οι Γραφές, όπως για παράδειγμα ότι χτυπήθηκε από λέπρα ο Οζίας, ο οποίος από υπερηφάνεια τράπηκε προς το χειρότερο χάνοντας το καλύτερο, και ότι έγινε «σκεύος εκλογής» ο Σαύλος, τρεπόμενος προς το καλύτερο από διώκτης και υβριστής, και άλλα πάρα πολλά παρόμοια περιστατικά και βλέπουμε και ακούμε. «Δύο άνθρωποι», λέει ο Κύριος, «ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης».

Αυτός όμως έλεγε: «Ποιος από εσάς μπορεί να με ελέγξει για αμαρτία;». Ο Ησαΐας πάλι προφήτευε: «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», και μάλιστα «και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του» και «τραυματίστηκε για τις ανομίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας» και σήκωσε τις αμαρτίες πολλών και παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας, αυτοί όμως έλεγαν: «Εμείς ξέρουμε ότι αυτός ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός». Επειδή ο Κύριος ήθελε να διδάξει και εκείνους και εμάς να μην αποκαλούμε αμαρτωλούς κάποιους άλλους, αλλά τους ίδιους μας τους εαυτούς, έλεγε: «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος στάθηκε και προσευχόταν μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμα και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα» (δηλαδή τη Δευτέρα, όπως ακριβώς και η Κυριακή ονομάζεται μία των σαββάτων) «και δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Αυτά, βέβαια, ο Φαρισαίος καθώς τα έλεγε στην προσευχή του ήταν αληθινά —διότι δεν τολμούσε να πει ψέματα στον Θεό για κατορθώματα που δεν είχε—, αλλά, έχοντας ίσως το θάρρος ότι όσα λέει είναι αληθινά, στεκόταν και ευχαριστούσε τον Θεό μεγαλόφωνα.

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.

Του ιδίου, εις το «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν». Τον λόγο περί της προσευχής τον ολοκλήρωσε σε δύο παραβολές, διδάσκοντάς μας αφενός το να προσευχόμαστε με επιμονή μέσω του κριτή και της χήρας, και αφετέρου με ευλαβικό φρόνημα μέσω του Φαρισαίου και του τελώνη.

Και κανένα πράγμα δεν είναι τόσο επιθυμητό και αγαπητό σε αυτόν, όσο το να βρίσκει καιρό ή ευκαιρία για να αφοσιώνεται στον λογισμό του. Αλλά όλος ο σκοπός του συνίσταται σε αυτά τα δύο: να αποφύγει την κόλαση και να αναχωρήσει το ταχύτερο από αυτόν τον βίο. Και τίποτα άλλο πέρα από αυτά δεν βρίσκεται ούτε απασχολεί τη διάνοια εκείνου που έχει σταυρωθεί μέσω της προσευχής. Η προσευχή ανέσυρε και τον Εζεκία από τις πύλες του Άδη, και απέδειξε πρωτύτερα για τον ήλιο (για να παραλείψω τα άλλα έργα της) ότι είναι δούλος, και μάλιστα δούλος που υπηρετεί τις ανάγκες των ομοδούλων του. Είναι δυνατόν, εξάλλου, να πράττει κανείς κάτι που από τη φύση του είναι καλό, αλλά μην κάνοντάς το σωστά να εκμηδενίζει τους κόπους του, όπως ο φαρισαίος που μεγαλοστομούσε στις προσευχές του, και όπως αν κάποιος άλλος κάνει επίδειξη της ελεημοσύνης του, και σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Και η δεσποτική παραβολή δείχνει τον Φαρισαίο να προσεύχεται μαζί με τον τελώνη. Και στον προφήτη Ηλία την τροφή την προσέφερε ένας κόρακας, ένα ακάθαρτο ζώο. Και το πιο σχετικό, δεν αποτέλεσαν εμπόδιο οι ιερείς των δαιμόνων που ήταν παρόντες στη θυσία του, ούτε ο ίδιος μολυνόταν παριστάμενος ενώ εκείνοι προσέφεραν θυσία, όταν μάλιστα τους παραχώρησε πρώτα το παχύ βόδι για να το θυσιάσουν. Και ο Λωτ, κατοικώντας μαζί με τους Σοδομίτες, δεν συμμερίστηκε τον όλεθρό τους, διότι, έστω κι αν συγκατοικούσε στην πόλη, στα έργα διέφερε από αυτούς. Αντίθετα, διασώζει με την παρουσία του και την πόλη Σηγώρ, όπου κατέφυγε, η οποία ήταν μία από τις πόλεις γύρω από τα Σόδομα. Διότι ο δίκαιος γνωρίζει να σώζει τους ασεβείς και όχι να χάνεται μαζί τους.

Ότι στο Ευαγγέλιο, ο τελώνης που προσευχόταν στον ναό μαζί με τον φαρισαίο, γι' αυτό χτυπούσε το στήθος του, επειδή το θεωρούσε δοχείο των αμαρτιών του, λέει· διότι «από την καρδιά εξέρχονται», λέει ο Σωτήρας, «πονηροί διαλογισμοί» και τα εξής. Γι' αυτό χτυπά την πηγή των κακών, πληττόμενος από τη συνείδησή του, προκειμένου να ξηράνει τα ρεύματα των αμαρτημάτων.

Διότι, επειδή βάθρο και θεμέλιο κάθε προσευχής είναι η πίστη· γιατί αν δεν πιστέψει ο άνθρωπος ότι ό,τι και αν ζητήσει θα το λάβει προς το συμφέρον του, είναι μάταιη η προσευχή που κάνει· γι' αυτό ο Κύριος, διδάσκοντας περί της προσευχής, υπενθύμισε και την πίστη, δηλώνοντας με συγκεκαλυμμένο τρόπο ότι σε λίγους θα υπάρχει και η προσευχή τότε, επειδή και η πίστη θα βρεθεί σε λίγους. Όταν, λοιπόν, έλθει ο Κύριος πάνω σε νεφέλες, δεν θα βρει την πίστη πάνω στη γη, παρά μόνο ίσως σε λίγους, αλλά θα την δημιουργήσει τότε, διότι όλοι και παρά τη θέλησή τους θα ομολογήσουν ότι ο Ιησούς είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και αν πρέπει κανείς να τα ονομάσει αυτά πίστη, και όχι ανάγκη, κανένας από τους απίστους δεν θα υπάρξει που να μην πιστέψει ότι μόνος αυτός είναι ο Σωτήρας, τον οποίο προηγουμένως βλασφημούσε. «Είπε δε και προς κάποιους, οι οποίοι είχαν πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους, αυτήν την παραβολή: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας ήταν Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του με αυτά τα λόγια: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και όπως αυτός εδώ ο τελώνης· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ.»