Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:14

Ο Θεός τον αποκαλεί σκεύος εκλογής, και εκείνος αποκαλεί τον εαυτό του πρώτο των αμαρτωλών. Εάν λοιπόν δεν λησμονούσε τα συγχωρημένα αμαρτήματα, αναλογίσου πώς θυμόταν τις ευεργεσίες του Θεού. Και γιατί λέω ότι η μνήμη των αμαρτημάτων δεν προκαλεί ντροπή; Δεν μας κάνει τόσο λαμπρούς η μνήμη των κατορθωμάτων, όσο η μνήμη των αμαρτημάτων· ακριβέστερα, η μεν μνήμη των κατορθωμάτων όχι μόνο δεν μας κάνει λαμπρούς, αλλά μας γεμίζει και με αίσχος και κατάκριση· ενώ η μνήμη των αμαρτημάτων μας γεμίζει με παρρησία και πολλή δικαιοσύνη. Ποιος το επιβεβαιώνει αυτό; Ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι εκείνος που ομολόγησε τα αμαρτήματά του, κατέβηκε δικαιωμένος· ενώ εκείνος που ανέφερε τα κατορθώματά του, κατέβηκε έχοντας γίνει κατώτερος από τον τελώνη. Βλέπεις πόση βλάβη προξενεί το να θυμάται κανείς τα κατορθώματα, και πόση ωφέλεια το να μην λησμονεί τα αμαρτήματα;

Δεν χόρτασε την αλαζονεία του ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, αλλά επιτέθηκε με πολλή έπαρση και στον τελώνη που στεκόταν δίπλα του. Τι έκανε λοιπόν εκείνος; Δεν απέκρουσε τους ονειδισμούς, δεν θλίφθηκε από την κατηγορία, αλλά αποδέχθηκε τα λεγόμενα με ευγνωμοσύνη· και το βέλος του εχθρού έγινε για αυτόν φάρμακο και θεραπεία, ο ονειδισμός εγκώμιο, και η κατηγορία στέφανος. Τόσο μεγάλο καλό είναι η ταπεινοφροσύνη, τόσο μεγάλο κέρδος, το να μην πληγώνεται κανείς από τις λοιδορίες των άλλων, ούτε να εξαγριώνεται με τις ύβρεις του πλησίον. Διότι είναι δυνατόν να αποκομίσει κανείς και από αυτές ένα μεγάλο και γενναίο αγαθό, όπως άλλωστε συνέβη και στην περίπτωση του τελώνη. Επειδή, αφού δέχθηκε τους ονειδισμούς, απέβαλε τα αμαρτήματά του, και λέγοντας: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον.

Διότι τι είναι χειρότερο από τον τελώνη; Αλλά όμως, επειδή συνέτριψε την ψυχή του και αποκάλεσε τον εαυτό του αμαρτωλό, πράγμα που ήταν, ξεπέρασε τον Φαρισαίο, ο οποίος είχε να επικαλεστεί και νηστείες και δέκατα, και ήταν απαλλαγμένος από κάθε κακία.

Βʹ. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητοί, ακόμη και αν ανέλθουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, ας θεωρούμε τους εαυτούς μας έσχατους από όλους, έχοντας διδαχθεί ότι η μεν αλαζονεία μπορεί να κατακρημνίσει ακόμη και από τους ίδιους τους ουρανούς εκείνον που δεν προσέχει, η δε ταπεινοφροσύνη μπορεί να ανυψώσει, ακόμη και από την ίδια την άβυσσο των αμαρτημάτων, εκείνον που γνωρίζει να είναι μετριόφρων. Διότι αυτή (η ταπεινοφροσύνη) έστησε τον τελώνη πιο μπροστά από τον Φαρισαίο· ενώ εκείνη, η αλαζονεία εννοώ και η υπερηφάνεια, κατέβαλε ακόμη και μια ασώματη δύναμη, τον διάβολο. Η ταπεινοφροσύνη, αντίθετα, και η επίγνωση των δικών μας αμαρτημάτων εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο πριν από τους αποστόλους. Εάν λοιπόν εκείνοι που ομολογούν τα δικά τους αμαρτήματα, εξασφαλίζουν για τον εαυτό τους τόσο μεγάλη παρρησία, αυτοί που γνωρίζουν μεν ότι έχουν πράξει πολλά αγαθά, ταπεινώνουν όμως την ψυχή τους, πόσων στεφάνων δεν θα αξιωθούν; Διότι, όταν η αμαρτία ενωθεί με την ταπεινοφροσύνη, προχωρά με τόση ευκολία, ώστε να ξεπεράσει και να προσπεράσει τη δικαιοσύνη που συνοδεύεται από την αλαζονεία. Εάν λοιπόν τη συνδέσεις με τη δικαιοσύνη, πού δεν θα φθάσει; Πόσους ουρανούς δεν θα διαβεί; Οπωσδήποτε θα σταθεί δίπλα στον ίδιο τον θρόνο του Θεού, ανάμεσα στους αγγέλους, με πολλή παρρησία. Και πάλι, εάν η αλαζονεία, όταν συζευχθεί με τη δικαιοσύνη, μπόρεσε με την υπερβολή και το βάρος της δικής της κακίας να καταβαραθρώσει την παρρησία εκείνης (της δικαιοσύνης), εάν ενωθεί με την αμαρτία, σε πόσο βαθιά γέεννα δεν θα κατακρημνίσει εκείνον που την κατέχει;

Διότι τέτοιος είναι ο πνευματικός σπόρος· δεν έχει ανάγκη από έτη, ούτε από καιρούς, ούτε από ημέρες, αλλά εάν ριζώσει σε μια γενναία ψυχή, αμέσως αναδεικνύει το στάχυ ώριμο και ολοκληρωμένο· αυτό ακριβώς συνέβη χθες και με εσάς. Έσπειρα λόγο κατανύξεως, και βλάστησε στεναγμός εξομολογήσεως, ένας στεναγμός που περικλείει μεγάλο πλούτο αγαθών. Διότι, εάν ο τελώνης εκείνος, με το να χτυπήσει απλώς το στήθος του και να πει: «Γίνε ίλεως σε εμένα τον αμαρτωλό», αναχώρησε δικαιωμένος περισσότερο από τον Φαρισαίο, πόση παρρησία είναι επόμενο να αποκτήσουμε εμείς, οι οποίοι μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα επιδείξαμε τέτοια κατάνυξη;

Για να αφήσουμε όμως τους υποκριτές και να έλθουμε με τον λόγο μας σε αυτούς που ζουν ενάρετα. Από πού γίνεται φανερό, αν από τη μία έχουν κατορθώσει τα άλλα, από την άλλη όμως έχουν παραμελήσει την ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο όλων των αγαθών; Και για τον λόγο αυτό τους εγκατέλειψε ο Θεός, για να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Αν όμως κάποιος έλεγε ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύονται αυτοί που κατορθώνουν το αγαθό, παρά να ταπεινωθούν εκείνοι που έχουν πέσει, αυτός αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το όφελος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, αν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος στον οποίο παραχωρήθηκε να γλιστρήσει, και διδάχθηκε τη μετριοφροσύνη μέσα από την πτώση του, και θα αναστηθεί, και ταχύτερα θα ανακτήσει τον εαυτό του, εφόσον βέβαια το θελήσει. Ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας πρόκειται να αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από αυτήν τη ζωή κενός, χωρίς να το καταλάβει. Όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος ανέβηκε νομίζοντας ότι είναι πλούσιος σε όλα τα αγαθά, κατέβηκε όμως έχοντας διαπιστώσει ότι ήταν πιο φτωχός και από τον τελώνη. Υπάρχει μάλιστα και ένα άλλο είδος που έχει μεγάλη δύναμη στο να εξανεμίζει τα καλά που έχουν συγκεντρωθεί με πολλούς ιδρώτες και κόπους, και αυτό είναι ο άνεμος της κενοδοξίας. Διότι, όταν εισέλθει σαν πραγματικός άνεμος, σκορπίζει μακριά όλους τους θησαυρούς της αρετής.

Και τούτο είναι φανερό από το εξής: διότι, όταν ακούσουμε αυτά από άλλους, εξαγριωνόμαστε, αποθηριωνόμαστε, και λέμε ότι το πράγμα είναι ύβρις. Έτσι, όλα τα δικά μας είναι υποκρισία, και ούτε καν τον τελώνη δεν μιμούμαστε, ο οποίος, όταν κάποιος άλλος του ονείδιζε το πλήθος των αμαρτημάτων του, αποδέχθηκε τους ονειδισμούς και καρπώθηκε το κέρδος μέσω των έργων· διότι κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από τον Φαρισαίο. Εμείς όμως ούτε καν γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι η εξομολόγηση, και μάλιστα ενώ είμαστε γεμάτοι από μύρια κακά. Θα έπρεπε δε όχι μόνο να είμαστε πεπεισμένοι ότι έχουμε διαπράξει μύρια σφάλματα, αλλά και όλα μας τα αμαρτήματα, και τα μικρά και τα μεγάλα, να τα έχουμε γραμμένα μέσα στην καρδιά μας σαν σε βιβλίο, και να τα πενθούμε σαν να έγιναν πρόσφατα. Διότι έτσι θα καταστέλλαμε και το φρόνημα της ψυχής, υπενθυμίζοντάς της συνεχώς τα δικά της κακά. Τόσο μεγάλο αγαθό είναι να ενθυμείται κανείς τα δικά του αμαρτήματα, ώστε και ο μακάριος Παύλος έφερνε συνεχώς στο προσκήνιο τα παραπτώματα που είχαν πλέον εξαλειφθεί.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

Οι πραγματικοί μοναχοί όμως δεν ενεργούν έτσι, αλλά αντίθετα: παραβλέπουν με συμπάθεια τα σφάλματα των άλλων, ενώ τα δικά τους τα φανερώνουν στον Θεό. Γι' αυτό και υποτιμώνται από τους ανθρώπους που έχουν άγνοια· διότι δεν επιδιώκουν να αρέσουν στους θνητούς τόσο όσο στον Θεό, αφενός μεν ευαρεστώντας Τον, αφετέρου δε ταπεινώνοντας τον εαυτό τους, προσδοκώντας και για τα δύο την ανταπόδοση από τον Κύριο, ο οποίος είπε: «Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Ο δε σχολαστικός, έχοντας στενοχωρηθεί από τους ελέγχους, είπε:

Ο ευγνώμων ληστής, ο τελώνης που κατέβηκε δικαιωμένος, ο Δαβίδ που αμάρτησε, μετανόησε και παρέμεινε προφήτης, ο Μανασσής που απαλλάχθηκε από τα δεσμά. Πολύ περισσότερο, λοιπόν, η αγάπη και η μετάνοια μπορούν να συγχωρούν ομοίως τις μεγάλες και τις μικρές αμαρτίες, παρά να νεκρώνει η θανάσιμη αμαρτία τα προγενέστερα αγαθά έργα. β'. Ως προς το δεύτερο πάλι, όταν εμείς λέγαμε ότι, αν το λίγο καλό σε αυτούς που κατά τα άλλα είναι φαύλοι δεν μπορεί να επιφέρει ανταπόδοση, αλλά μόνο διαφορά στον βαθμό της κολάσεως, τότε και το λίγο κακό δεν θα προκαλέσει κόλαση, αλλά μόνο διαφορά στην απόλαυση, — εσείς αντιπαραθέσατε πάλι σχεδόν τα ίδια με πριν, ότι δηλαδή το μεν μικρό καλό, επειδή έχει νεκρωθεί από τη θανάσιμη αμαρτία, δεν αξιώνεται καμίας ανταπόδοσης για την επίτευξη της αιώνιας ζωής ή την απαλλαγή από την αιώνια κόλαση· το δε μικρό κακό σε όσους είναι αγαθοί οφείλει να καθαριστεί με την κρίση του Θεού, εξαιτίας της άκρας τελειότητας και καθαρότητας της άνω μακαριότητας.

Τρία μεγάλα εγκλήματα διέπραξε επομένως: πρώτον, ότι ονόμασε τον εαυτό του δίκαιο πάνω από όλους τους ανθρώπους, δεύτερον, ότι επιδιώκοντας την κενοδοξία διατυμπάνισε τα δικά του κατορθώματα, και τρίτον, ότι κατά πρόσωπο κατέκρινε, αποστράφηκε και ντρόπιασε τον τελώνη. Και ο «τελώνης», λέει, «στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει, αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό» και «αυτός κατέβηκε», λέει, «δικαιωμένος στο σπίτι του σε σχέση με εκείνον· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Διότι πολύ σωστά είπε εκείνος που υποστήριξε ότι είναι προτιμότερο να πέσει κανείς από γκρεμό παρά από τη γλώσσα, επειδή «στην εξουσία της γλώσσας βρίσκεται η ζωή και ο θάνατος». «Είναι», λέει, «γεμάτη από θανατηφόρο δηλητήριο» και «μολύνει ολόκληρο το σώμα μας»· γι' αυτό και κάποιος άλλος έψαλλε και προσευχόταν λέγοντας: «Κύριε, βάλε φρουρά στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου».

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.

Ω της αδαμάντινης ψυχής του αγωνιστή! Ήλθε ο πολέμιος σαν δράκοντας και έφυγε σαν λαγός. Όρμησε να πληγώσει και πληγώθηκε. Καυχήθηκε, μα καταισχύνθηκε. Υψώθηκε, μα γκρεμίστηκε, διότι «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί» και «στους ταπεινούς ο Κύριος δίνει τα χαρίσματά του» και «αντιδοξάζει εκείνους που τον δοξάζουν».

Ερμηνεία. Ρωτήθηκε ο Άγιος μήπως τάχα είμαστε κατακριμένοι, επειδή συχνά ακούμε μεν τον λόγο του Θεού, όμως δεν κάνουμε πράξη εκείνα που ακούμε. Και αποκρίνεται ότι πρέπει να τον ακούμε, έστω και αν δεν τον εφαρμόζουμε στην πράξη. Διότι, παρόλο που δεν τον εφαρμόζουμε, εντούτοις είναι αδύνατον να μην κατηγορούμε τον εαυτό μας, για το ότι ενώ τον ακούμε, παρακούμε και δεν πράττουμε σύμφωνα με αυτά που ακούμε. Το να κατηγορούμε δε τον εαυτό μας αποτελεί και αυτό μέρος της σωτηρίας, καθώς γεννά στην ψυχή μας ταπείνωση, δια μέσου της οποίας ο Θεός γίνεται ίλεως για τις αμαρτίες μας και μας δικαιώνει, όπως ακριβώς εδικαίωσε τον αμαρτωλό μεν αλλά ταπεινό Τελώνη, περισσότερο από τον ενάρετο μεν αλλά υπερήφανο Φαρισαίο.

Γι' αυτό, αν κάποιος πει: «Δεν είμαι σαν έναν από τους δαίμονες», επειδή λέει την αλήθεια, δεν απορρίπτεται. Εκείνος όμως που αλαζονεύεται όπως ο Φαρισαίος και καυχιέται ότι δεν είναι όπως ο τελώνης, κατακρίνεται. Διότι ούτε για αυτόν που στέκεται όρθιος είναι βέβαιο ότι δεν θα πέσει, ούτε για αυτόν που έχει πέσει ότι δεν θα ανορθωθεί. Εκτός από όσα αναφέρθηκαν, πρέπει να εξετάσουμε και τούτο: επειδή το δαιμονικό γένος είναι αμετανόητο, ενώ εμείς προσερχόμαστε στο βάπτισμα μέσω της μετάνοιας, αποτασσόμενοι εκείνους που παραμένουν αμετανόητοι, αποδεικνύεται ότι ομολογούμε απόλυτα τη μετάνοια ενώπιον του Θεού. Και αυτός που αποτάσσεται τα δαιμόνια εξαιτίας της αμετανοησίας τους, πώς δεν είναι ο πρώτος που αποτάχθηκε την αμετανοησία; Και αυτός που ζητά συγχώρεση για την προηγούμενη πονηρία και ασέβειά του, πώς θα μπορούσε να στερήσει από τους ανθρώπους που πάσχουν από τα ίδια πάθη το έλεος που ο ίδιος έλαβε μέσω της μετάνοιας;

Και κανένα πράγμα δεν είναι τόσο επιθυμητό και αγαπητό σε αυτόν, όσο το να βρίσκει καιρό ή ευκαιρία για να αφοσιώνεται στον λογισμό του. Αλλά όλος ο σκοπός του συνίσταται σε αυτά τα δύο: να αποφύγει την κόλαση και να αναχωρήσει το ταχύτερο από αυτόν τον βίο. Και τίποτα άλλο πέρα από αυτά δεν βρίσκεται ούτε απασχολεί τη διάνοια εκείνου που έχει σταυρωθεί μέσω της προσευχής. Η προσευχή ανέσυρε και τον Εζεκία από τις πύλες του Άδη, και απέδειξε πρωτύτερα για τον ήλιο (για να παραλείψω τα άλλα έργα της) ότι είναι δούλος, και μάλιστα δούλος που υπηρετεί τις ανάγκες των ομοδούλων του. Είναι δυνατόν, εξάλλου, να πράττει κανείς κάτι που από τη φύση του είναι καλό, αλλά μην κάνοντάς το σωστά να εκμηδενίζει τους κόπους του, όπως ο φαρισαίος που μεγαλοστομούσε στις προσευχές του, και όπως αν κάποιος άλλος κάνει επίδειξη της ελεημοσύνης του, και σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Και η δεσποτική παραβολή δείχνει τον Φαρισαίο να προσεύχεται μαζί με τον τελώνη. Και στον προφήτη Ηλία την τροφή την προσέφερε ένας κόρακας, ένα ακάθαρτο ζώο. Και το πιο σχετικό, δεν αποτέλεσαν εμπόδιο οι ιερείς των δαιμόνων που ήταν παρόντες στη θυσία του, ούτε ο ίδιος μολυνόταν παριστάμενος ενώ εκείνοι προσέφεραν θυσία, όταν μάλιστα τους παραχώρησε πρώτα το παχύ βόδι για να το θυσιάσουν. Και ο Λωτ, κατοικώντας μαζί με τους Σοδομίτες, δεν συμμερίστηκε τον όλεθρό τους, διότι, έστω κι αν συγκατοικούσε στην πόλη, στα έργα διέφερε από αυτούς. Αντίθετα, διασώζει με την παρουσία του και την πόλη Σηγώρ, όπου κατέφυγε, η οποία ήταν μία από τις πόλεις γύρω από τα Σόδομα. Διότι ο δίκαιος γνωρίζει να σώζει τους ασεβείς και όχι να χάνεται μαζί τους.

Πολλοί θεωρούνται ότι είναι υγιείς (δηλαδή πνευματικοί) εξαιτίας κάποιων επιφανειακών και σωματικών αρετών, ενώ εσωτερικά κυριαρχούνται από φοβερά, κρυφά πάθη· και άλλοι, που εμπλέκονται σε ολοφάνερα αμαρτήματα και θεωρούνται από τους πολλούς ως αδόκιμοι και απόβλητοι (όπως ο τελώνης από τον Φαρισαίο), αν επιστρέψουν προς τον αληθινό ιατρό Χριστό, προσεγγίζοντάς Τον λαμβάνουν τη θεραπεία ταχύτερα από τους προαναφερθέντες (όπως ακριβώς ο τελώνης σε σχέση με τον Φαρισαίο, διότι λέει η Γραφή «κατέβηκε στο σπίτι του δεδικαιωμένος»)· διότι αυτοί δεν νοσούν τόσο πολύ «στον εσωτερικό άνθρωπο», όσο εκείνοι που έχουν πληγεί από κρυφά πάθη, όπως είναι η οίηση, η έπαρση, η αλαζονεία, η απιστία, η υπερηφάνεια, η αυταρέσκεια, η υποκρισία, η κενοδοξία, η δειλία, οι αισχροί λογισμοί και τα παρόμοια. Διότι, όπως λέει, «ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά». Όμως το ζητούμενο είναι να βρεθεί ο άνθρωπος υγιής και εξωτερικά και εσωτερικά, διά της θείας χάριτος και του δικού του αυτεξούσιου αγώνα, και τότε αξιώνεται να γίνει κληρονόμος της βασιλείας εν Χριστώ Ιησού, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων.

Και ο τελώνης, στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό, αλλά χτυπούσε το στήθος του, λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά εκείνος, διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.» Δεν παύει ο Κύριος να εκριζώνει το πάθος της υπερηφανίας με πολλούς τρόπους. Επειδή ακριβώς ενοχλεί τις ανθρώπινες ψυχές περισσότερο από τα άλλα πάθη, γι' αυτό και διδάσκει για αυτό σε πολλά σημεία και πολλές φορές. Βεβαίως, και τώρα καθαρίζει το χειρότερο είδος της. Διότι πολλά είναι τα βλαστήματα της φιλαυτίας.

Για τον Ιώβ, λοιπόν, αυτές είναι οι αιτίες· για να μην αναφέρουμε ότι, μέσα σε αυτά τα ίδια τα λόγια που δίνουν την εντύπωση καυχησιολογίας, εκλάμπει όλη η ταπεινοφροσύνη. Διότι, «Ποιος», λέει, «θα με επανέφερε στους προηγούμενους μήνες, όταν ο Θεός με φύλαγε;». Βλέπεις ότι απέδωσε τα πάντα στον Θεό, και δεν κατακρίνει άλλους, αλλά μάλλον κατακρίνεται από τους φίλους του. Στον Φαρισαίο, όμως, ο οποίος απέδιδε τα πάντα στον εαυτό του και όχι στον Θεό, και κατέκρινε τους άλλους χωρίς καμία ανάγκη, εύλογα επιβάλλεται η κατάκριση. Διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, κατακρινόμενος από τον Θεό· ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του με την αυτοκατάκριση, θα υψωθεί, δικαιούμενος από τον Θεό.