Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:9

Κεφάλαιο Α΄. ΛΟΥΚΑΣ. Είπε δε την παραβολή αυτήν προς μερικούς οι οποίοι είχαν την πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και σαν αυτόν τον τελώνη. Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα· δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ. Και ο τελώνης, ενώ στεκόταν μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια να σηκώσει στον ουρανό· αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά ο άλλος· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.

Λέει, λοιπόν, ο μακάριος Λουκάς για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Τους είπε δε και μία παραβολή για εκείνους που θεωρούσαν τους εαυτούς τους δίκαιους και εξουθένωναν τους άλλους.» Και ποια είναι η παραβολή; <Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, κ.λπ.> (A f. 236 b, C f. 145, E f. 298) Διότι εδώ μας διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να του απευθύνουμε τις ικεσίες μας, ώστε να μην αποδειχθεί χωρίς μισθό η πράξη για εκείνους που την ασκούν· και ώστε να μην προκαλέσει εναντίον του τον Θεό, τον χορηγό των άνωθεν χαρισμάτων, μέσα από εκείνα ακριβώς που κάποιος θα νόμιζε ότι θα ωφεληθεί· διότι είναι γραμμένο: «Υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του.» Ιδού, λοιπόν, εδώ ο Φαρισαίος κατακρίνεται, επειδή δεν έκανε την προσευχή του με επίγνωση. Διότι, αναφορικά με τον εαυτό του, πολλά είναι τα αδικήματά του· πρώτον μεν, είναι φορτικός και ανόητος· διότι θαύμασε ο ίδιος τον εαυτό του, αν και το ιερό Κείμενο βροντοφωνάζει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» Έπειτα, αγνόησε ότι το να είναι κανείς ανώτερος από τους κακούς, δεν τον καθιστά καθόλου και οπωσδήποτε αξιοθαύμαστο· ενώ το να αγαπά να αμιλλάται με εκείνους που συνηθίζουν να διαπρέπουν στην αρετή, αυτό καθιστά κάποιον λαμπρό και διαπρεπή, και τον συγκαταλέγει ανάμεσα σε εκείνους που δικαίως θαυμάζονται.—(A f. 239, E f. 298) Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν μακριά· μην τολμώντας ούτε καν να υψώσει τα μάτια του ψηλά, αλλά με το γεμάτο ντροπή βλέμμα του φανέρωνε την έλλειψη παρρησίας της ψυχής του.

Έπειτα πάλι ο Τελώνης, και η έπαρση του Φαρισαίου. Και η διανομή των μνών, ίσων σε αριθμό με τους δέκα. Οι κακοί γεωργοί και φονείς του δεσπότη.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΕΛΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΦΑΡΙΣΑΙΟ. Εφευρετικός στην κακία είναι ο νοητός προστάτης της κακίας, και ικανότατος, όταν τίθενται στην ψυχή τα θεμέλια της αρετής, να τα υποσκάψει αμέσως εξ αρχής, μέσω της απελπισίας και της απιστίας· ικανότατος επίσης, ενώ ανεγείρονται, τρόπον τινά, οι τοίχοι της οικίας της αρετής, να επιτεθεί πάλι στο ενδιάμεσο μέσω της ακηδίας και της ραθυμίας· ακόμη δε και την ίδια την ήδη οικοδομημένη οροφή των αγαθών έργων να την κατακρημνίσει μέσω της υπερηφάνειας και της έπαρσης. Αλλά σταθείτε, μην πτοηθείτε· διότι πιο πλούσιος στα αγαθά είναι ο ζηλωτής και μεγαλύτερη ισχύ έχει η αρετή για να αντιπαραταχθεί στην κακία, καθώς πλουτίζει από την άνωθεν χορηγία και συμμαχία από Αυτόν που έχει τη δύναμη για τα πάντα, και ο οποίος από την αγαθότητά Του ενδυναμώνει όλους τους εραστές της αρετής· έτσι ώστε όχι μόνο να παραμένει άσειστη απέναντι στα ποικίλα και πονηρά τεχνάσματα που μηχανεύεται ο αντίδικος, αλλά και να μπορεί να εγείρει και να επαναφέρει όσους έχουν πέσει στο βάθος των κακών, και μέσω της μετάνοιας και της ταπεινώσεως να τους προσάγει με ευκολία στον Θεό.

28. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΖΩΣΙΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΑΚΟΝΟΥΣ ΑΝΑΤΟΛΙΟ ΚΑΙ ΜΑΡΩΝΑ. Αν στους φιλάρετους ταιριάζει η μετριοπάθεια (διότι αυτή στολίζει και λαμπρύνει και τα άλλα τους προτερήματα), για τους αμαρτωλούς είναι ολοφάνερο ότι συμφέρει η ταπείνωση. Γιατί για ποιο πράγμα να υπερηφανευθούν, όταν εδώ μεν υφίστανται τον χλευασμό και την ντροπή, ενώ εκεί τους περιμένει δίκη και τιμωρία; Διότι οι μεν δίκαιοι έχουν ως αφορμές για να καυχώνται τα κατορθώματά τους· οι δε αμαρτωλοί, από ποιες πράξεις θα μπορούσαν ποτέ να υπερηφανευθούν; Τι λοιπόν από όσα έχετε πράξει δεν είναι ικανό να σας ταπεινώσει και να καταρρίψει το φρόνημά σας; Τόσο πολλά είναι τα παραπτώματα που σας βαραίνουν, όπως λένε, ώστε κανείς από το πλήθος να μην τα αγνοεί. Τόσο πολύ διακωμωδούνται σε ολόκληρη την πόλη και είναι πασίγνωστα. Αν όμως, πράττοντας τόσα πολλά, και υπερηφανεύεστε, και στρέφεστε εναντίον των ενάρετων ανθρώπων, μηχανευόμενοι τρόπους να τους ανακόψετε τον δρόμο της αρετής, δείτε πού καταλήγει το κακό. Διότι, αν τον Φαρισαίο που καυχιόταν για την αρετή του (επειδή η Γραφή δεν τον περιγράφει ως ψεύτη, αλλά ως αλαζόνα) τον έβλαψε η υπερηφάνεια για τα κατορθώματά του, εσάς που δεν είστε καν σαν τον τελώνη, αλλά αποδεικνύεστε πολύ πιο πονηροί από εκείνον, όπως λένε, πώς δεν θα σας βλάψει η υπερηφάνεια για τα παραπτώματά σας και δεν θα σας οδηγήσει στον έσχατο όλεθρο; Συνέλθετε, λοιπόν, από μια τέτοια μέθη, και προπάντων φροντίστε να μην αμαρτάνετε. Διότι έτσι, προχωρώντας στη σωστή οδό, θα φτάσετε στο σημείο να κατορθώνετε το αγαθό.

Κάποιος αμάρτησε· και καταδίκασε με σφοδρότητα κάποιον άλλον που διέπραττε την ίδια αμαρτία. Εκείνη την ημέρα δεν θα επισύρει επάνω του τόση τιμωρία όση απαιτεί η φύση της αμαρτίας, αλλά πολύ μεγαλύτερη, διπλάσια και τριπλάσια. Διότι ο Θεός δεν θα αποφασίσει την τιμωρία του με βάση τα όσα αμάρτησε ο ίδιος, αλλά με βάση το γεγονός ότι καταδίκασε αυστηρά κάποιον άλλον που διέπραττε τα ίδια αμαρτήματα. Και ότι αυτό είναι αληθές, θα το καταστήσω ακόμη πιο προφανές, όπως σας υποσχέθηκα, μέσα από γεγονότα που έχουν συμβεί και έχουν αποδειχθεί. Ο Φαρισαίος, μολονότι ο ίδιος δεν είχε αμαρτήσει σε τίποτα, αλλά αντίθετα είχε ζήσει με δικαιοσύνη και είχε να επιδείξει πολλά κατορθώματα, επειδή καταδίκασε τον τελώνη, τον άρπαγα, τον πλεονέκτη και τον πλέον παράνομο, υπέστη τέτοια καταδίκη, ώστε να του επιφυλάσσεται μεγαλύτερη κόλαση από εκείνον. Εάν λοιπόν αυτός που δεν αμάρτησε σε τίποτα ο ίδιος, καταδικάζοντας με έναν απλό λόγο κάποιον άλλον που αμάρτανε και του οποίου οι παρανομίες ήταν ολοφάνερες σε όλους, επισώρευσε στον εαυτό του τόση κόλαση, αναλογίσου πόση κόλαση θα υποστούμε εμείς και πώς θα στερηθούμε κάθε συγχώρηση, όταν αμαρτάνουμε πολλαπλώς κάθε μέρα και εντούτοις καταδικάζουμε τις ζωές των άλλων, χωρίς μάλιστα αυτές να είναι φανερές ούτε γνωστές σε κανέναν. Διότι, όπως λέει, με την κρίση που κρίνετε, θα κριθείτε και εσείς.

Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα αναφέρει και τον ίδιο τον χρόνο λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό»· για να μάθεις εσύ ότι δεν θα μιλούσε ούτε και τότε, αν δεν έβλεπε να επικρέμαται μεγάλη ανάγκη. Διότι, αν ήθελε να διηγηθεί τους δικούς του επαίνους, θα το είχε πει αμέσως την ώρα που το είδε, ή το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο έτος· τώρα όμως έκανε υπομονή δεκατέσσερα χρόνια, σιώπησε και δεν το αποκάλυψε σε κανέναν, παρά μόνο στους Κορινθίους. Και πότε; Όταν είδε τους ψευδαποστόλους να κάνουν την εμφάνισή τους, δείχνοντας ότι ούτε και τότε θα μιλούσε, αν δεν έβλεπε να έχει επέλθει τόση μεγάλη διαφθορά στους μαθητές. Εμείς όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά ακριβώς το αντίθετο· τα μεν αμαρτήματά μας ούτε μία ημέρα δεν τα θυμόμαστε, αλλά ακόμη κι αν ακούσουμε άλλους να τα υπενθυμίζουν, αγανακτούμε, δυσανασχετούμε, θεωρούμε το γεγονός προσβολή και τους περιλούζουμε με αμέτρητες ύβρεις· εάν όμως πράξουμε κάποιο μικρό καλό, αυτό το αναφέρουμε διαρκώς, νιώθουμε ευγνωμοσύνη σε όσους το θυμούνται και θεωρούμε τους ανθρώπους αυτούς φίλους μας. Καίτοι βέβαια ο Χριστός πρόσταξε το αντίθετο: τα μεν κατορθώματα να τα λησμονούμε, τα δε αμαρτήματα να τα θυμόμαστε. Και αυτό μας το έκανε σαφές τόσο μέσω όσων συμβούλευε στους μαθητές του λέγοντας: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι», όσο και μέσω της παραβολής του Φαρισαίου, θέτοντας τον τελώνη υψηλότερα από αυτόν.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.

Διότι, επειδή βάθρο και θεμέλιο κάθε προσευχής είναι η πίστη· γιατί αν δεν πιστέψει ο άνθρωπος ότι ό,τι και αν ζητήσει θα το λάβει προς το συμφέρον του, είναι μάταιη η προσευχή που κάνει· γι' αυτό ο Κύριος, διδάσκοντας περί της προσευχής, υπενθύμισε και την πίστη, δηλώνοντας με συγκεκαλυμμένο τρόπο ότι σε λίγους θα υπάρχει και η προσευχή τότε, επειδή και η πίστη θα βρεθεί σε λίγους. Όταν, λοιπόν, έλθει ο Κύριος πάνω σε νεφέλες, δεν θα βρει την πίστη πάνω στη γη, παρά μόνο ίσως σε λίγους, αλλά θα την δημιουργήσει τότε, διότι όλοι και παρά τη θέλησή τους θα ομολογήσουν ότι ο Ιησούς είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και αν πρέπει κανείς να τα ονομάσει αυτά πίστη, και όχι ανάγκη, κανένας από τους απίστους δεν θα υπάρξει που να μην πιστέψει ότι μόνος αυτός είναι ο Σωτήρας, τον οποίο προηγουμένως βλασφημούσε. «Είπε δε και προς κάποιους, οι οποίοι είχαν πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους, αυτήν την παραβολή: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας ήταν Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του με αυτά τα λόγια: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και όπως αυτός εδώ ο τελώνης· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ.»